Кіріспе

1956 жылғы Роберт Брессонның француз фильмі

"Адам қашып кетті" немесе "Жел қалай қаласа соққан жерде" (нақты аудармасы: "Өлім жазасына кесілген адам қашып кетті немесе жел қалай қаласа соққан жерде"; қосымша атау – цитата) – Роберт Брессонның 1956 жылғы француз түрмесі туралы фильмі. Ол Андре Девиньидің естеліктеріне негізделген, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс басқыншылары Монлюк түрмесінде ұстаған француз қарсыласының мүшесі болған, бірақ фильмнің басты кейіпкеріне басқа есім берілген. Фильм 1957 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді және алғашқы көрсетілімінен бері Брессонның ең танымал туындыларының бірі болып табылады.

Сюжет

1943 жылы Лионда француз қарсыласының мүшесі Фонтейн оны Монлюк түрмесіне алып бара жатқан көліктен секіріп түседі. Оны дереу ұстап алып, неміс сақшылары қолғаппен байлап, ұрып-соғып, түрмеге қамап қояды. Түрмеде болған кезде Фонтейн басқа тұтқындарды атқылағандағы оқ дыбысын жиі естиді. Алдымен Фонтейн Монлюк түрмесінің бірінші қабатындағы камераға орналастырылады. Ол көршісімен қабырғаны соғып хабарласады және Терри атты адамға, оның отбасына және Қарсылық қозғалысының басшыларына хаттарын жеткізуге, сондай-ақ қолғаптарын шешуге көмектесетін қауіпсіздік қыстырғышын алады. Он бес күннен кейін Фонтейн Монлюк түрмесінің жоғарғы қабатындағы камераға көшіріліп, енді қолғап тағудан босатылады. Оның жаңа көршісі Бланше – қабырғаны соғуға жауап бермейтін қарт адам, бірақ ол күнделікті шұңқыр қапшығын тасымалдап, бетін жуу кезінде бірнеше тұтқындармен танысады, әйтсе де сақшылар олардың сөйлесуіне жиі ескерту жасайды. Бланше шұңқыр қапшығын тасымалдау кезінде есінен танып, ол Фонтейнмен терезе арқылы сөйлесе бастайды. Фонтейн өзінің камерасының есігі қалың тақталардан жасалғанын, олар жұмсақ ағашпен біріктірілгенін байқайды, сондықтан ол қасықтың ұшын өткірлеп, біріктіру жерлерін қазғанды бастайды. Аптап ыстық күндер бойы тыныш, сақтықпен жұмыс істегеннен кейін, әрбір ағаш қыршығын қадағалап, жою және есіктің зардабын жасыру арқылы ол камерасынан шығып, дәлізбен еркін жүріп-келе алады. Содан кейін ол төсек-орынының көп бөлігінен және төсек жақтауының сымдарынан арқан жасайды. Фонтейннің бірнеше тұтқындары ол Монлюктен қашудың жолын тапқан болуы мүмкін деп ойлайды, ал есігін қазып жатқанда сақшылардың жақындап келе жатқанын ескерткен Орсини онымен бірге келуді сұрайды. Фонтейн өзінің жоспарын Орсинимен бөліседі, бірақ Орсини оның тым күрделі екенін ойлайды және бір күні тұтқындар шұңқыр қапшықтарын тасымалдау кезінде қашып кетуге тырысады. Оны ұстап алып, өлім жазасын күту үшін камерасына қайтарады және Фонтейнге түрме қабырғаларын көтеру үшін шамның жақтауынан ілгек жасауды айтады. Фонтейн бірнеше матадан жасалған заттардан арқан жасайды, тіпті Бланше қашуға көмектесу үшін көрпесін сыйлайды. Бірақ уақыт өте келе басқа тұтқындар Фонтейннің шын мәнінде қашып кетуге тырысатынына күмәндана бастайды, ал басқа бір тұтқын оның жоспарына қосылудан бас тартады, оны шындыққа келмейтін деп айтады. Өлім жазасына кесілгенін білгеннен кейін Фонтейнге жаңа камералық әріптес беріледі. Жас солдат Франсуа Жост дезертирлік үшін сотталғанын айтады, бірақ Фонтейн оның нацистердің ақпарат алу үшін жіберген адамы болуы мүмкін деп күдіктенеді. Фонтейн Жосты сынап көріп, соңында жігітке сеніп, онымен бірге қашуға шешім қабылдайды, әйтпесе оны өлтіруге тура келеді. Бір күні Фонтейн қоштасып, Жостқа жоспарын айтады. Жост басқа таңдауы жоқ екенін түсінеді, сондықтан ол келіседі және арқан жасауға көмектеседі. Түнде екеуі дәлізбен жүріп, шатырға шығу үшін шатыр терезесінен өтеді. Фонтейн ақырындап шатырмен жүріп, өтетін пойыздың шуынан жасырынады, содан кейін аулаға түсіп, неміс сақшысын өлтіреді. Олар Жостпен бірге ғимаратқа көтеріліп, түрме қабырғаларының ішкі және сыртқы бөліктері арасындағы саңылаудан арқанды ілмектейді, бірақ Фонтейннің жүрегі тоқтап, сол жерде отырып қалады. Бірнеше сағаттан кейін ол ақыры арқанмен жүріп, Лион көшелеріне түседі, ол және Жост Монлюктен ешкім байқамай қашып кетеді.

Өндіріс

Фильм 1943 жылы Лиондағы Монлюк түрмесінен қашып шыққан француз қарсыласының мүшесі Андре Девиньидің естеліктеріне негізделген. Брессон да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістерге тұтқынға алынған, бірақ ол соғыс тұтқыны ретінде ұсталған. Сұхбатында Брессон "Адам қашып кетті" фильмінде "профессионал емес актерлерді пайдаланғанын" айта келе, "Ауыл діни қызметкерінің күнделігінен" гөрі үлкен тазалыққа және үлкен аскетизмге қол жеткізуді көздегенін" мәлімдеді. Фильмде бірнеше рет ойналатын музыка – Моцарттың C минорындағы Ұлы мессасынан алынған Кири, К. 427.

Қабылдау және мұра

Брессон 1957 жылы Канн кинофестивалінде «Үздік режиссер» сыйлығын жеңіп алды, ал фильмді Ұлттық киношолу кеңесі 1956 жылғы ең жақсы шетелдік фильмдердің бірі деп атады. Бүгінде бұл туынды кейде Брессонның шедеврі саналады және 2012 жылғы Sight & Sound сыншыларының сауалнамасында 69-шы орынға ие болды. Роджер Эберт былай деп жазды: «A Man Escaped сияқты фильмді көру – кино сабағына бару сияқты. Ол кинода ненің қажет емес екенін мысалдар арқылы үйретеді. Демек, біз көнеріккен нәрселердің көп бөлігі артық екенін түсінеміз. Мен «Ер адам қашып кетті» фильмінде бірде-бір қажетсіз кадрды есімде ұстамаймын». Польшалық режиссер Кшиштоф Кисловский бұл фильмнің өзіне зор әсер еткенін айтып, оны ең әсерлі он фильмнің бірі деп атады. Британдық-американдық режиссер Кристофер Нолан «Дюнкерк» (2017) фильмін түсіргенде осы фильмнен (сондай-ақ «Қалтақарманнан») шабыттанды. Сафди ағайындыларының Бенни Сафди бұл фильмін өзінің барлық уақыттағы сүйікті фильмі деп атады. Америкалық-британдық әнші Скотт Уокер де осы фильмді өзінің сүйікті фильмдерінің бірі ретінде тізімге қосты.

Үйдегі бейнефильмдер

New Yorker Video 2004 жылы фильмді Region 1 DVD форматында шығарды (бұл шығарылым қазір қолжетімсіз). Artificial Eye 2008 жылдың сәуір айында Ұлыбританияда 2-ші аймақта шығарды, онда жоғары сапалы аудио/бейне көрсетілімі және 1984 жылғы голландтық деректі фильмі "Брессонға жол" қосымша материал ретінде ұсынылған. Madman Entertainment 2009 жылдың шілдесінде Австралияның 4-ші аймағындағы DVD-ді шығарды, онда Сидней университетінің Сидней өнер колледжінің профессоры Росс Гибсонның фильмге арналған ғылыми аудио түсіндірмесі бар. Gaumont фильмді Францияда Blu-ray форматында 2010 жылдың қараша айында шығарды. Фильмді 2013 жылдың наурыз айында The Criterion Collection компаниясы Blu-ray және DVD форматында қайта шығарды. Бұл шығарылымға қосымша мүмкіндіктер ретінде "Брессон: ізсіз" (Bresson: Without a Trace) – француз телеарнасының 1965 жылғы бағдарламасы, онда режиссердің алғашқы бейне сұхбаты; "Брессонға жол" – Андрей Тарковский, Луи Малл және Пол Шредер сияқты кинорежиссерлермен сұхбаттар; "Формалардың мәні" (The Essence of Forms) – 2010 жылғы француз деректі фильмі, онда актер Франсуа Летерье және режиссер Бруно Дюмонт сияқты Брессонның әріптестері мен жанкүйерлері режиссер мен оның туындылары туралы ойларын бөліседі; және "Фильм дыбысының функциялары" (Functions of Film Sound) – "Адам қашып кетті" (A Man Escaped) фильмінде дыбыстың қолданылуына арналған визуалды эссе, онда кинотанушылар Дэвид Бордуэлл мен Кристин Томпсонның "Кино өнері: кіріспе" (Film Art: An Introduction) кітабынан алынған әңгімелер қолданылған.