Кіріспе
Әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулерге қатысты тәсілдер. Қатысушылық іс-әрекет зерттеуі (PAR) – зерттеуге қатысты әсер ететін қауымдастықтардың мүшелерінің қатысуы мен іс-қимылын баса назарлайтын іс-әрекет зерттеуіне қатысты тәсіл. Ол әлемді өзгертуге тырысу арқылы, бірлесіп және ойлану арқылы түсінуге ұмтылады. PAR тәжірибе мен әлеуметтік тарихқа негізделген ұжымдық зерттеу мен тәжірибелерге баса назар аударады. PAR процесінде «іздестіру мен іс-қимыл қауымдастықтары дамып, зерттеушілер үшін маңызды сұрақтар мен мәселелерді қарастырады». PAR білімді қалыптастыруға ықпал ету және оны демократияландыру үшін басшылық парадигмасы ретінде қарастырылуы мүмкін, сондай-ақ оны нақты қауымдастық қажеттіліктерімен және оқытумен негіздеуге болады. Элитаның бақылауындағы білім өндірісі кейде маргиналды топтарды одан әрі қысымға салуы мүмкін. PAR дәстүрлі мектеп пен ғылымның тиімсіздігі мен элиталық сипатын жеңудің, сондай-ақ нарық күштерінің және өнеркәсіптің жұмыс орнына, қауымдастық өміріне және тұрақты өмір сүруге кері әсерін жоюдың жолы болуы мүмкін. Бұл қағидалар мен PAR-дың үнемі дамуы жұмыс орнындағы проблемаларды шешуден бастап, қауымдастық дамуына және тұрақты өмір сүруге, білім беруге, қоғамдық денсаулық сақтауға, феминистік зерттеулерге, азаматтық қатысуға және қылмыстық сот жүйесіне дейінгі салалардағы тұрақты мұраға ие болды. Бұл еңбектерде клиникалық психологияның рөлі, әлеуметтік сыншылдық ойлау және PAR теориясы мен практикасындағы ұйымдық оқытудың прагматикалық мәселелері сияқты негізгі мәселелер бойынша көптеген шиеленістер мен пікірталастар бар екенін атап өту маңызды. Әр тәсілді анықтау үшін қолданылатын атаулар (PAR, сындық PAR, іс-қимыл зерттеуі, психосоциология, әлеуметтік-техникалық талдау және т.б.) осы шиеленістерді көрсетеді және ұқсастықты жоятын үлкен айырмашылықтарға назар аударады. Ортақ ортақ болғанымен, қатысу, іс-қимыл және зерттеулердің үйлесімі әртүрлі идеологиялық және ұйымдық контексттер оларды бірнеше онжылдықтар бойы бір-бірінен бөлек және бір-бірінен бейхабар сақтаған дәстүрлердің нәзік бірлігін көрсетеді. Қауымдық негіздегі қатысушылық зерттеулер мен қызмет көрсету оқытуы – академиялық мүдделерді білім берумен және қауымдастық дамумен қайта байланыстырудың соңғы әрекеттері. Азаматтық құқық қозғалысы мен Оңтүстік Азия мен Латын Америкасындағы басқа да әлеуметтік қозғалыстардың радикалдық демократиялық күресімен байланысы (жоғарыда қараңыз) PAR кейбір қалыптасқан элиталар тарапынан олардың билігіне қауіп ретінде қарастырылады. Халықаралық альянс университеттердегі қатысушы зерттеушілер, ICPHR, «Іс-қимыл» сөзін алып тастап, «қатысушылық зерттеу» деген аз даулы терминді артық көреді. Фотодауыс – PAR-да қолданылатын стратегиялардың бірі және ол әсіресе денсаулық сақтау саласында пайдалы. PAR-дың мақсатын, яғни қауымдастыққа пайдасын тигізуді ескере отырып, Фотодауыс фотосурет арқылы да осыны жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Фотодауыс қауымдық мәселелерді және проблемаларды саясаткерлерге жеткізуді өзінің басты мақсаты ретінде қарастырады. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, алдын ала жұмыс істейтін қызметкерлердің жұмыс орнындағы шараларды әзірлеуде негізгі рөл атқаратын кезде, іс-қимыл ең сәтті болады. Интервенцияны жобалау кезінде қызметкерлер өмір салты мен басқа да мінез-құлық әсерлерін тікелей жұмыс орнынан тыс шешімдерге қарай алады. PAR әртүрлі және шеттетілген дауыстарға тең мүмкіндік беруді мақсат ететіндіктен, гендерлік азшылықтарды тарту PAR-дың негізгі қағидаларының бірі болып табылады. Гендерлік азшылықтарға қоса, PAR жеке адамдар бастан кешіретін қысымшылықтардың қиылысу нүктелерін қарастыруы керек. PAR адам өмірінің күрделілігін түсінуге тырысады. Сондықтан PAR-дың сапалық зерттеу әдістемелерін қиылысқан феминистік көзқарас арқылы құру барлық тәжірибелерді әртүрлі әлеуметтік санаттар мен қысымға қарамастан білімнің заңды көздері ретінде жұмылдырады.
Participatory action research (PAR) is an approach to action research emphasizing participation and action by members of communities affected by that research. It seeks to understand the world by trying to change it, collaboratively and following reflection. PAR emphasizes collective inquiry and experimentation grounded in experience and social history. Within a PAR process, "communities of inquiry and action evolve and address questions and issues that are significant for those who participate as co researchers". PAR can be thought of as a guiding paradigm to influence and democratize the creation of knowledge making, and ground it in real community needs and learning. Knowledge production controlled by elites can sometimes further oppress marginalized populations. PAR can be a way of overcoming the ineffectiveness and elitism of conventional schooling and science, and the negative effects of market forces and industry on the workplace, community life and sustainable livelihoods. These principles and the ongoing evolution of PAR have had a lasting legacy in fields ranging from problem solving in the workplace to community development and sustainable livelihoods, education, public health, feminist research, civic engagement and criminal justice. It is important to note that these contributions are subject to many tensions and debates on key issues such as the role of clinical psychology, critical social thinking and the pragmatic concerns of organizational learning in PAR theory and practice. Labels used to define each approach (PAR, critical PAR, action research, psychosociology, sociotechnical analysis, etc.) reflect these tensions and point to major differences that may outweigh the similarities. While a common denominator, the combination of participation, action and research reflects the fragile unity of traditions whose diverse ideological and organizational contexts kept them separate and largely ignorant of one another for several decades. Community based participatory research and service learning are a more recent attempts to reconnect academic interests with education and community development. Because of its link to radical democratic struggles of the Civil Rights Movement and other social movements in South Asia and Latin America (see above), PAR is seen as a threat to their authority by some established elites. An international alliance university based participatory researchers, ICPHR, omit the word "Action", preferring the less controversial term "participatory research". Photovoice is one of the strategies used in PAR and is especially useful in the public health domain. Keeping in mind the purpose of PAR, which is to benefit communities, Photovoice allows the same to happen through the media of photography. Photovoice considers helping community issues and problems reach policy makers as its primary goal. Some research has shown that interventions are most successful when front line employees have a fundamental role in designing workplace interventions. When designing an intervention, employees are able to consider lifestyle and other behavioral influences into solution activities that go beyond the immediate workplace. Given that PAR aims to give equitable opportunity for diverse and marginalized voices to be heard, engaging gender minorities is an integral pillar in PAR's tenants. In addition to gender minorities, PAR must consider points of intersecting oppressions individuals may experience. PAR seeks to recognize the deeply complex condition of human living. Therefore, framing PAR's qualitative study methodologies through an intersectional feminist lens mobilizes all experiences – regardless of various social categories and oppressions – as legitimate sources of knowledge.
Нейротүрлілігі
Нейротүрлілік зерттеулерге нейродивергентті топтарды зерттеуге қосып, нейродивергентті ересектерді ғылыми әдістеменің түрлі кезеңдерін талқылауға тарту арқылы үлес қосты, бұл оларға осы қауымдастықтардағы зерттеулерге қатысты басымдықтарды жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Бұл зерттеулер академиядағы мүмкіндікке басымдық беретін құрылымға қарсы тұруы мүмкін, онда жалпы қабылдаулар (мысалы, нейродивергенция нейротипикалықтан нашар) тараған, нейродивергентті адамдарды белсенді серіктестер ретінде қолдау, осылайша оларды білімді құруға қатыстыру және адам танымы туралы теориялардың күшті және әлсіз жақтарын, сондай-ақ олардың өмірлік тәжірибесін қамтитынын қамтамасыз етуге көмектеседі.
Азаматтық қатынастар мен АКТ
Қоғамдық кеңістіктегі АЖЗ-ға (қатысушы зерттеуге) жаңа тәсілдер шағын топтардың өзара әрекеттесуінен тыс, белсенді сауалнама процесін кеңейтуге көмектеседі. Сондықтан Туран және басқалар «араласу социологиясы» ұсынысын енгізеді, ол әрекет етушілер мен жат азаматтар үшін қоғамдық маңызға ие мәселелерді талқылауға арналған жасанды кеңістіктер құруды қамтиды. Түрмеге қамалған көптеген адамдар зерттеушілермен әділет жүйесінің сыртқы әлемге көрінбейтін немесе жеке тәжірибесіз түсіну қиын аспектілерін бөлісе алады. Қылмыстық әділет саласындағы АЖЗ-ді қолдайтындар әділет жүйесінен ең көп зардап шеккендерді зерттеуге қатыстырудың маңыздылығын атап көрсетеді, себебі осы адамдардың қатысуы жүйе туралы қате түсініктерді немесе зиянды әсерлерді болдырмайды. АЖЗ-ге қатысушылар құқық, саясат немесе үкімет сияқты дәстүрлі академиялық салаларда білім мен тәжірибе жинауы мүмкін, бұл криминологиялық зерттеулерге пайдалы ақпарат береді. Бірақ криминологиядағы АЖЗ академиялық білім мен өмірлік тәжірибеден алынған білім арасындағы эпистемологиялық алшақтықты жойып, зерттеуді әділет реформасына байланыстырады. Жеке келісімдерден өзгеше, осы міндеттемелер (МТ) ұжымдық құқықтарды, мүдделерді және өзара міндеттемелерді мойындауы мүмкін. Олар құқықтық негізде болғанымен, көбінесе заңдық формалар мен келісімшарттардың тілінен гөрі, жеке қарым-қатынастар мен сенім тарихына негізделеді. АЖЗ этикасының тағы бір ерекшелігі – серіктестер өзара және өздерін қорғауы керек, бірлескен жұмысының теріс салдарларын азайту арқылы және барлық тараптардың мүддесін қамтамасыз ету арқылы ықтимал тәуекелдерге қарсы қорғануы керек. Бұл үстем күштерге қарсы күреске кедергі келтірмейді. Әлеуметтік әділдікке және трансформациялық әрекеттерге берілгендігін ескере отырып, кейбір АЖЗ жобалары қолданыстағы әлеуметтік құрылымдарды сынауы және өз әрекеттері үшін жауапты жеке тұлғалардың, топтардың және институттардың саясатына және мүдделеріне қарсы күресуі мүмкін, бұл қауіпті жағдайларға әкелуі мүмкін. Көзге көрінетін әрекеттер, мысалы, отбасылық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер сияқты әлсіз топтар үшін де қауіпті болуы мүмкін.