Кіріспе
Ирак тарихының бір қыры – Ирактың әскери тарихы, мол археологиялық жазбаларға сүйенсек, жазбаша адамзат тарихындағы ең ұзақ тарихтардың бірі. Ирак аймағы, бұрынғы Месопотамия, "өркениеттің алғашқы ошағы" деп аталады, және б.з.д. үшінші мыңжылдықтан бері осы аймақта жаулап алу соғыстары тіркелген. Геосаяси үстемдігі және әлемдік үстемдікке негізделген идеологиясы болғандықтан, көптеген зерттеушілер Жаңа Ассирия империясын тарихтағы алғашқы әлемдік империя деп санайды. Аймақ стратегиялық маңызға ие, бастапқыда Месопотамия жазығындағы бай, құнарлы егістік жерлер үшін, ал соңғы кезде ірі мұнай кен орындары мен мұнайға толы Парсы шығанағына қол жеткізу үшін. Қазіргі Ирак территориясында маңызды стратегиялық кедергілер жоқ, сондықтан шетелдік шабуылдан қорғану қиын. Қазіргі Ирак әскеріне жасалған зерттеу 2003 жылғы соғыстан кейін оның күшінің әлсірегенін көрсетті. Екінші жағынан, Саддам Хусейн билігіндегі Ирак әскері Таяу Шығыстағы ең күшті және әлемдегі алғашқы ондыққа кіретін әскери күш болды.
The military history of Iraq, due to a rich archaeological record, is one of the longest in written human history. The region of Iraq, which used to be Mesopotamia, has been referred to as the "cradle of civilization", and wars of conquest have been recorded in this region as far back as the third millennium BC. Because of its geopolitical dominance and ideology based in world domination, the Neo Assyrian Empire is by many researchers regarded to have been the first world empire in history. The area possesses strategic value, initially for the rich, fertile agricultural region in the Mesopotamian plain, and more recently for large petroleum deposits and access to the oil rich Persian Gulf. The present territory of Iraq lacks significant strategic barriers, making it difficult to defend against foreign invasion. A study done on the current Iraqi military have shown a decrease in its power beyond the war of 2003. On the other hand Iraq's military at the rule of Saddam Hussain was the greatest military in the middle east and in the top 10 world wide.
Месопотамия
2525 ж. б.з.д., Лагаш патшасы Эаннатум мен Умма арасында шайқас болды. Бұл шайқас «Құстар стеласында» жазылған. Патша қанатты әскерлерді, сондай-ақ, жабағылар тарқан шағын вагондармен күшін көрсетіп жеңіске жетті. Шамамен 2300 ж. б.з.д., Аккадтың Саргоны 34 шумер қаласына шабуыл жасап, жаулап алды, осылайша Аккад империясы құрылды. Иракта тұратын шумерлер Батыс Ираннан келген эламдықтармен соғысты. 16 ғасырда б.з.д., Касситтер Вавилонияға шабуыл жасады. Шамамен 1263 ж. б.з.д., Ассирия патшасы I Салманасер, Ханигалбаттың II Шаттурасы бастаған көтерілісті жеңді. Набуходоносор I (б.з.д. 1119–1098 ж.) Ассирияға шабуыл жасады. 9 ғасырда б.з.д., Халдейлер Вавилонияны басып алып, Жаңа Вавилон империясын құрды және көптеген көтерілістер мен басқыншылықтарға қарсы күресті. Патша Есархаддон (б.з.д. 681–669 ж.) Батыс Парсыдағы Еламды жаулап алды. Набуходоносор II (б.з.д. 605–562 ж.) Иерусалимді басып алып, 15 000 еврейді тұтқынға алды, олар 70 жылға жер аударылды (Бабыл тұтқындығын қараңыз). Ахеменид Персия империясын құрған Ұлы Кир, б.з.д. 539–538 ж. Жаңа Вавилон империясын жеңіп, аймақты бағындырды. 331 ж. б.з.д., Александр Македонский Парсы патшасы Дарий III-ті қазіргі Мосулдың шығысында орналасқан Гаугамела шайқасында жеңді. Александр 323 ж. б.з.д. Вавилонда қайтыс болды. Кейінгі ғасырларда, б.з.д. 190 жылдан бастап, парфян және сасанид әулеттерінің билігімен парсылар Иракты жүздерше жылдар бойы басқарды, алғашқы жаулау б.з.д. 6 ғасырында болған еді. 627 ж., Византиялықтар Ктесифонды тонады, ал 637 ж. мұсылман арабтары оны қайтадан басып алды. Бағдаттың оңтүстігіндегі әл-Қадисия шайқасында генерал Халид ибн әл-Валид (Алланың қылышы) басқарған 18 000 араб тайпасының сарбаздары мен Ростам Фаррохзад басқарған парсылар арасында шайқас болды.
Орта ғасыр (634-16 ғ.)
Халид ибн әл-Валид пен Саъд ибн Әби Уаққас бастаған мұсылман араб әскерлері Месопотамияны жаулап алды, оны 7-ғасырда Персияны исламдық жаулап алу кезінде Сасанидтер империясы бақылап тұрған. 680 жылы Ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі Хусейн бин Али Ашура күні Кербела шайқасында қаза тапты. 701 жылы Сирия әскерлері Ибн Ашаттың көтерілісін басып тастады. 747 жыл шамасында Аббасидтер төңкерісі Аббасид халифатының 750 жылы жариялануына әкелді. Бағдад қаласы 762 жылы негіз салынды және халифаттың орталығы болды. Бағдад 811 жылы төртінші фитна кезінде тоналды. 865 жылы Аббасидтер азаматтық соғысы (865–866) Самарра мен Бағдадтың бәсекелес астаналарына әкелді. 927–928 жылдары Бахрейннің карматтары Ирактың көп бөлігін басып алып, шабуыл жасады. 945 жылы Каспий теңізінен келген Буйидтер әулеті Бағдадты басып алды, ал Аббасид халифалары қуыршақ билеушілерге айналды. Мосул 977 жылы басып алынды. 1055 жылы Селжук көшбасшысы Тоғрул Бег Ирактың орталық аймағын басып алды. Аббасидтер 1135 жылы билікті қайтадан қолға алды. Бағдад 1245 жылы моңғолдардың шабуылын тойтарды. Бағдад 1258 жылдың 10 ақпанында Бағдадты қоршаудан кейін (1258) Хулагу хан тонады, моңғол шапқыншылығы кезінде 250 000 мен 800 000 адам қаза болды. Бағдад 1401 жылы Тамерлан тарапынан қайта тоналды. 1405 жылдан бастап Анатолиядан келген түрік тайпалары Иракты басып алды, олардың арасында және жергілікті топтарға қарсы көптеген қақтығыстар болды. Қара қойлы түрікмендер алдымен 1466 жылға дейін Иракты басқарды, содан кейін ақ қойлы түрікмендер билікті өз қолына алды. 1508 жыл шамасында Ирак Иранның Сефевид әулеті тарапынан жаулап алынды. 1533–1534 жылдары Ирак Осман империясының құрамына кірді.
Осман билігі (16-ғасыр Бірінші дүниежүзілік соғыс)
Бағдад 1623-1638 жылдар аралығында парсы үкімшілігіне бағынды, бірақ Мұрад IV Осман билігін қайта орнатып, көптеген жергілікті шииттерді қырды. 1776 жылы Басра парсылар басып алды. Олар 1779 жылға дейін оны ұстап тұрды, содан кейін Кәрім хан Зандтың қайтысы ішкі тәртіпсіздікке алып келді және Басрадан шығуға себеп болды.
Месопотамиядағы британдық мандат (1918-1932 жж.)
Бірінші дүниежүзілік соғыста британдықтар Месопотамия жорығында Иракқа шабуыл жасады. Олар 1914 жылдың қараша айында Месопотамияның оңтүстігіне басып кірді. Ктесифон шайқасы 1915 жылдың қарашасында болды. Адам саны жеткіліксіз және күштері созылған британдық әскерлер түріктерден жеңілді, олар Кут әл-Амара қаласында британдықтарды 143 күн бойы қоршады. Кут қоршауы британдықтардың тапсыруымен аяқталды, 1916 жылдың сәуірінде 10 000 әскер тұтқынға түсті. Осы жеңілістен кейін британдықтар Таяу Шығыс науқанына көбірек мән берді, басқаруды Үндістаннан британдық бас командасына ауыстырды, және генерал Фредерик Стэнли Мод британдық күштерге жетекшілік етіп, британдықтарды бірнеше жеңіске жеткізді. Мұхаммед Абдул Хасан, Хай және Дахра шайқастарында британдықтар 1917 жылдың қаңтарында жеңіске жетті. Ақпан айында олар Кутты қайта басып алды. 1917 жылдың 11 наурызында британдықтар Бағдадты басып алды. 1920-1922 жылдар аралығында британдықтар Ирактағы көтерілісті басып таңбалады, бұл оларға 40 миллион фунт стерлинг тұрады. 1921 жылдың қаңтарында Корольдік әуе күштері Месопотамиялық топты Месопотамиялық қанатты топ деңгейіне көтеріп құрды. 1922 жылдың 1 қазанында Месопотамия тобы жаңа құрылған RAF Ирак басқаруына енді, оған Ирактағы барлық британдық күштерді басқару тапсырылды. 1921 жылдан 1933 жылға дейін Ирактың басшысы болған Фейсал I 1932 жылы елдің толық тәуелсіздігіне қол жеткізуге көмектесті.
Колониядан кейінгі монархия (19321958)
1941 жылдың 1 сәуірінде Рашид Әли мен төрт генерал британдыққа жақын Ирак үкіметін құлатты. Жаңа үкімет Осік күштерге жақтас болғандықтан, британдықтар Осік күштердің Иракқа араласуы мүмкін деп алаңдады. Британдықтар Басраға әскер жіберді, ал ирактық әскерлер RAF Хаббанияны қоршады. 2 мамырда британдықтар ирактық әскерлеріне қарсы алдын ала соққы берді. 7 мамырда ирактықтар RAF Хаббания маңындағы позицияларын тастап кетті. 11 мамырға қарай Ирактың әуе күштерінің күші жойылды. 13 мамырдан бастап неміс әуе күштерінің (Luftwaffe) «Ирактағы ұшқыштар тобы» (Fliegerführer Irak) келе бастады. Fliegerführer Irak ұшақтары Мосулдан ирак туымен ұшып, британдық және достас күштерге қарсы ұрыс жүргізді. Әртүрлі себептерге байланысты Fliegerführer Irak көп нәтижеге жете алмады. RAF Хаббаниядан британдық жер күштері Фаллужадағы ирактық әскерлеріне шабуыл жасады және 22 мамырда ирактықтардың қарсы шабуылына тойтарыс берді. Британдық күштер Бағдадқа шабуыл жасады, Рашид Әли мен үкіметі қашып кетті, ал 31 мамырда келісім шарты жасалды. Британдыққа жақын Ирак үкіметі қайта орнатылды және Ирак Корольдігі 1943 жылдың 16 қаңтарында Осік күштерге соғыс жариялады. Ирак армиясы 1948 жылғы араб-израиль соғысында Израильге қарсы күреске қатысты.
Ертедегі республика (19581963)
1954 жылы АҚШ Иракқа әскери көмек көрсетуді бастады, ал 1955 жылы Ирак батысқа бағытталған Бағдад келісіміне қосылды. Мосулдағы гарнизон Қасемге қарсы бүлік көтерді, ал күрд көшбасшысы Барзани Кеңес Одағынан жер аударынан оралды да, оларды басып тастады. 1961 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Ирак Кувейт үстінен егемендік құқығын жариялады, бірақ Ұлыбритания Кувейтке әскер жіберген соң, талабынан бас тарды. 1967 жылғы Араб-Израиль соғысы (Алты күндік соғыс) кезінде Ирак Иорданияға әскер мен әуе күштерін жіберді.
Саддам Хусейн (1979-2003)
Саддам Хусейн 1979 жылдың 16 шілдесінде Ирак президенті болып билікке келді. Ол мыңдаған бейбіт азаматтарды өлтірген қатыгез үкіметімен белгілі болды.
Иран-Ирак соғысы
Иранда жаңадан құрылған аятолла режимі Ирактың Иранмен шекарадағы қалалары мен ауылдарын айлар бойы қанаудан және оққа тұтудан кейін, 1980 жылдың 22 қыркүйегінде Ирак жауап берді және шекарадағы қалалар мен ауылдарды оққа тұтуды тоқтатуға жетті. Иран-Ирак соғысы ұзаққа созылып, 1-ден 2 миллионға дейін адам қаза тапты. Соғыс 1988 жылдың 20 тамызында оқ атуды тоқтату келісімімен аяқталды, ал Ирак армиясы аймақтағы ең күшті армиялардың бірі ретінде шықты. 1981 жылдың 7 маусымында Израильдің F-15 және F-16 ұшақтары Израиль премьер-министрі Менахем Бегиннің бұйрығымен Бағдаттың оңтүстігіне 29 шақырым қашықтықта орналасқан Осирак ядролық реакторын бомбалап жойды. 1987 жылдың 17 мамырында ирактық "Мираж" истребителі америкалық USS Stark (FFG 31) кемесіне екі "Экзоцет" зымыранын атқылап, экипаждың отыз жеті мүшесін қаза қылды.
Перс шығанағындағы соғыс
1990 жылдың 2 тамызында Ирак Кувейтке басып кірді және оны аннексиялады. АҚШ халықаралық коалицияны басқарды, ол 1991 жылы Иракты ауыр бомбалау арқылы Кувейтті азат етті. Осы соғыстан кейін Иракқа санкциялар салынды, сондай-ақ солтүстік және оңтүстік аймақтарында ұшуға тыйым салынды. 1990 жылдары Ирак американдық және британдық әскери ұшақтарының шағын ұшулары арқылы жиі бомбалауға ұшырады. 1993 жылдың қаңтар айында АҚШ Кувейт шекарасына жақын полиция бекеттерін жоймағаны үшін Иракқа қарсы қанатты зымырандармен шабуыл жасады. 1993 жылдың маусым айында АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Бушқа жасалған қастандық әрекетіне күдік туғандықтан тағы бір қанатты зымырандармен шабуыл жасалды. 1996 жылы Ирак әскерлері Күрд Демократиялық партиясын Күрдстандық патриоттық одаққа қарсы қолдау үшін Солтүстік Иракқа кірді. АҚШ оңтүстікте шектеулі әуе шабуылымен жауап берді. 2001 жылдың қаңтар айында ирактықтар ұшуға тыйым салынған аймақта одақтас әскери ұшақтарға шабуыл жасады, ал ақпан айында американдық және британдық әскерлер Солтүстік Ирактағы нысаналарды бомбалаумен жауап берді.
Иракқа шабуыл
2003 жылы 20 наурызда АҚШ "еріктілер коалициясын" басқарды, олар Иракқа басып кірді. Бұл соғыс елді бақылауға алуға үш аптаға созылды, бірақ қақтығыстар одан әлдеқайда ұзаққа дейін жалғасты. Бағдад 9 сәуірде жауланды. Саддам Хусейн биліктен алынды, бірақ 2003 жылдың 14 желтоқсанына дейін жасырынды, содан кейін АҚШ оны тұтқындады, ирак соты оны соттады және соттың өлім жазасы бойынша атты.
Уақытша үкімет (2003-2008)
Ирак өзінің әскери күшін Ықылас білдірушілер коалициясы (бағ. Ирактың әскери күштері) елдерінің көмегімен қайта құрды. Жаңа ұлттық әскер құруға жасалған тыракелдік шабуылдар мен жаңа әскер қатарына содырлардың енгені туралы айыптаулар кедерес келтірді. Саддам Хусейн 2006 жылдың 30 желтоқсанында уақытша үкімет құрған сот оны шамамен 10 жыл бұрын Ирактағы бір ауылдың тұрғындарын өлтіруге бұйрық бергені үшін кінәлі деп танып, өлім жазасына кесті.