Кіріспе
Сауролоф (/sɔːˈrɒləfəs/; "кесіртке шоқысы" деген мағынаны білдіреді) – Азия мен Солтүстік Американың соңғы креда кезеңінен таралған ірі хадрозаврид динозаврлар туысы. Олар қазіргі Horseshoe Canyon және Немегт формацияларында шамамен 70 миллионнан 66 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Бұл динозаврлардың көптеген құрлықтарда табылған сирек туыстарының бірі. Туыстың типтік түрі S. osborni 1912 жылы Барнум Браун Канададағы қазбалар негізінде сипаттаған. Екінші жарамды түрі S. angustirostris Монғолиядан көптеген үлгілер арқылы белгілі және Анатолий Константинович Рождественский оны сипаттаған. Сауролофтың ерекшелігі – бас сүйегінен жоғары және артқа қарай тікенедей шоқысының шығуы. Бұл өсімдіктермен қоректенетін, екі аяғымен немесе төрт аяғымен қозғала алатын динозавр болған.
Saurolophus (/s//ɔː/'/r//ɒ//l//ə//f//ə//s/; meaning "lizard crest") is a genus of large hadrosaurid dinosaur from the Late Cretaceous period of Asia and North America, that lived in what is now the Horseshoe Canyon and Nemegt formations about 70 million to 66 million years ago. It is one of the few genera of dinosaurs known from multiple continents. The type species, S. osborni, was described by Barnum Brown in 1912 from Canadian fossils. A second valid species, S. angustirostris, is represented by numerous specimens from Mongolia, and was described by Anatoly Konstantinovich Rozhdestvensky. Saurolophus is distinguished by a spike like crest which projects up and back from the skull. It was a herbivorous dinosaur which could move about either bipedally or quadrupedally.
Ашу және тарихы
Барнум Браун 1911 жылы Сауролофтың алғаш рет сипатталған қалдықтарын, оның ішінде дерлік толық қаңқасын (AMNH 5220) тапты. Қазір Америка табиғи тарих мұражайында көрсетіліп тұрған бұл қаңқа Канададан табылған алғашқы дерлік толық динозавр қаңқасы. Ол ерте мастрихт дәуіріне жататын тау жыныстарынан, Жоғарғы кредалық Horseshoe Canyon формациясынан (кейін Эдмонтон формациясы деп аталды) Албертадағы Red Deer өзенінің жанындағы Толман паромының маңынан табылды. Браун өзінің материалдарын сипаттауға көп уақыт кетірген жоқ, оған жеке бір туыстық тобын берді. Бірақ көп ұзамай, жақсырақ қалдықтар да табылды, алайда олар Моңғолияның ерте мастрихт дәуіріне жататын Немегт формациясынан кездесті. 1946–1949 жылдардағы Ресей-Моңғол палеонтологиялық экспедициялары Анатолий Рождественский сипаттаған S. angustirostris болып табылатын үлкен қаңқаны тапты. Әртүрлі өсу сатыларындағы басқа қаңқалар да табылды, және S. angustirostris қазір ең көп кездесетін азиялық хадрозаврид.
Түрлер
Бүгін екі түр жарамды деп есептеледі: типтік түрі S. osborni және S. angustirostris. S. osborni (Brown, 1912) бас сүйек пен қаңқа, тағы екі толық бас сүйек және бас сүйек сынықтары арқылы белгілі. S. angustirostris (Rozhdestvensky, 1952) кем дегенде 15 мысалдан белгілі. Ол S. osborni-ден бас сүйегінің кейбір ерекшеліктерімен, сондай-ақ тері іздеріндегі қабықшалардың орналасуымен ерекшеленеді. Моңғол түрінің бас сүйегі ұзағырақ (20%-ға дейін) болған, ал мұрынның алдыңғы бөлігі (маңдай сүйектері) көтеріңкі бағытталған. S. kryschtofovici (Riabinin, 1930) жарамды деп саналмайды; ол күмәнді атау ретінде қарастырылады, ал 2013 жылғы зерттеу екі мысалды жаңа түрге, S. morrisi-ге жатқызды.
Сипаттама
Сауролофтың дерлік толық скелеттері бар материалдар арқылы белгілі, бұл зерттеушілерге оның сүйек анатомиясы туралы айқын көрініс береді. Альбертаның сирек кездесетін түрі S. osborni, шамамен ұзын болған, оның бас сүйегі ұзын болған. S. angustirostris, моңғолдық түрі, ірілеу болды; оның ұзындығы шамамен жеткен, және одан да ірі қалдықтар кездеседі деген хабарлар бар. Оның салмағы шамамен дейін жететін болса керек деп есептеледі.
Бас сүйегі
Сауролофтың ең ерекше белгісі – оның бас сүйегіндегі қыртысы. Бұл қыртыс жас дарақтарда да болады, бірақ олардың қыртысы кішкентайрақ. Ол ұзын, тік сияқты және көздерінен басталып 45° бұрышпен жоғары және артқа қарай созылады. Бұл қыртыс көбінесе қатты деп сипатталғанмен, шындығында тек ұшы қатты, ал ішінде тыныс алу және/немесе дене температурасын реттеуге қатысқан мүмкін болатын қуыстар бар. Сауролофтың ерекше қыртысы негізінен мұрын сүйектерінен тұрады, ал S. angustirostris түрінде ол толығымен қатты болып келеді. Ересек дарақтарда қыртыстың көлденең қимасы дөңгелек үшбұрыш тәрізді болады. Қыртыс бас сүйегінің шетінен артқа қарай сәл шығып тұрады. Қыртысты нығайту үшін маңдай және алдыңғы маңдай сүйектерінен жіңішке өскіндер қыртыстың астына дейін созылады. Қыртыстың ұшында мұрын сүйегінің ісігі болады, оны әртүрліше атау қалыпты.
Жіктеу
Барнум Браун, алғашқы үлгілерді сипаттаған, оны жеке қосалқы туысқа – "Trachodontidae" (=Hadrosauridae), Saurolophinae-ге жатқызды. Сол кезде бұл тізімге Lambeosaurinae аталымының жалғыз белгілі мысалдары болған Corythosaurus және Hypacrosaurus та кірді. Браун Сауролофтың жамбас сүйегіндегі ишиум сүйегінің ұшы кеңейгенін байқады, бұл қазір ламбеозавриндер деп танылатын динозаврларда да кездеседі, бірақ бұл қате жатақтанған ламбеозаврин ишиумына негізделген болып көрінеді. Сонымен қатар, ол Сауролоф пен ламбеозавриннің қабырғалары бірдей сүйектерден тұрады деп жаңылысты. 2010 жылға дейінгі көптеген жариялымдар Сауролофты Hadrosaurinae туысына жатқызды, ол көбінесе «жазық басты хадрозаврлар» деп аталады. 2010 жылы Saurolophinae қосалқы туысы қайта қолданысқа енгізілді, себебі Hadrosaurus «hadrosaurine»–lambeosaurine бөлінісінен бұрын тармақталған болып көрінеді. Осының салдарынан Hadrosaurinae анықтамасы бойынша дәстүрлі «хадрозавриндерді» қамтуға құқылы емес. Сауролофиналар – бұрынғы «хадрозауриндер» кладының ең ерте қолданылған атауы. Сауролоф, атауынан көрініп тұрғанындай, сауролофин, өйткені оның сауролофин тазы және (көбінесе) қатты қырқасы бар. 2013 жылы Альберто Прието Маркес және авторлар тобы адрозавридтердің туыстық байланысын көрсететін келесі кладограмманы жариялады: Acta Palaeontologica Polonica журналында.
Тамақтандыру
Сауролоф хадрозавридтер тобына жататын, екі аяқпен немесе төрт аяқпен жүретін шөп жейтін жануар болған. Оның бас сүйегі шайнауға ұқсас кезеген қозғалыс жасауға мүмкіндік берген, ал тістері үнемі жаңарып, жүздеген тістерден тұратын тіс батареяларында орналасқан, олардың тек бір бөлігі ғана қолданысқа түскен. Өсімдіктер оның кең мундзұғымен шағылып, жақтарындағы екі жақты мүшеге ұқсас органмен ұсталып тұрған. Оның тамақтану аймағы жерден шамамен жоғарыға дейін созылған. Марянска мен Осмольска қуыс негізін атап көрсетіп, қыртыстың тыныс алу қуысының ауданын ұлғайтып, дене температурасын реттеуге көмектесетінін айтты. Бұл идеяны Дэвид Б. Норман сияқты динозаврлар туралы танымал еңбектердің авторлары қолдады, олар хадрозавридтердің мінез-құлқын кеңінен талқылады және осындай бейімделудің тірі күйіндегі бейнесін көрсетті.
Онтогенез
2015 жылы Леонард Девеле және әріптестері S. angustirostris-тің бірнеше жасөспірімдері бар шағын және толық емес ұясын сипаттады. Үлгі (MPC D 100/764) Немегт формациясының танымал Аждаһа қабірінен табылды. Топ үш, тіпті төрт жасөспірімнің қалдықтарын, сондай-ақ екі сынық жұмыртқа қабығын анықтады. Бұл блоктан табылған жас жануарлар перинаттар ретінде анықталды, себебі олардың бас сүйектерінің ұзындығы ересектердің бас сүйектерінің ұзындығының бес пайызынан кем, бұл олардың өлім кезінде дамудың ең бастапқы кезеңінде болғанын көрсетеді. Осы жасөспірімдерге негізделген Девеле және командасы S. angustirostris-тің онтогенезі барысында ересектерде кездесетін ерекше қыртыстың бала кезінде нашар дамығанын, мұрынның пропорционалды түрде ұзара түскенін, көз ұясының жұмыртқа тәрізді болғанын, маңдай сүйегінің дөңгелек пішіні азайғанын және короноидтық өсіндінің биік болғанын көрсетті.
Әлеуметтік мінез-құлық
Белл және команда 2018 жылы Алтан Уул II орнындағы, Немегт формациясындағы белгілі Аждаһа қабірінің жиынтығын сипаттады, онда S. angustirostris-тің ірі сүйектер жинағы бар. Бұл сүйектер жинағы негізінен монодоминантты (бір басым түр), кем дегенде үш мөлшерлік санатқа (жас, жасөспірім және ересек) S. angustirostris жатады. Аждаһа қабірін зерттеу нәтижесінде қазіргі уақытта кем дегенде 21 Saurolophus жеке дарабы табылды. Команда бұл сүйектер жинағының ең кемі 2000 м² көлемде екенін көрсетті, бұл оқиғаға 100-ден астам Saurolophus сүйегі себеп болуы мүмкін. Дегенмен, олар дәлелдер S. angustirostris әлеуметтік тобының күрт жаппай қырылуын нақты көрсететінін және осы таксонның бірігіп тіршілік етуіне алғашқы дәлелдер ұсынғанын атап өтсе де, топтық өлімнің нақты жағдайларын және себептерін анықтау мүмкін емес екенін талқылады. Белл және команда сондай-ақ Аждаһа қабірі S. angustirostris-тің әлеуметтік мінез-құлқының тікелей дәлелін ұсынғанымен, S. osborni-де мұндай дәлел әлі табылмағанын көрсетті. Дегенмен, хадрозавридтерде бірігіп тіршілік ету кең таралған.
Палеопатология
Дэвид В. Э. Хоне мен Махито Ватабе 2011 жылы Немегт формациясының Бюгиин Цав локейлігінен табылған дерлік толық S. angustirostris скелетінің (MPC D 100/764) сол жақ иық сүйегі туралы хабарлады, ол симпатрикалық Тарбозаврға тиесілі тістеу іздерінен ауыр зақымдалған. Скелеттің қалған бөлігіне зақымның болмауы (мысалы, жемтілікке нұқсан екенін көрсететін қаңқа қалдықтарындағы ірі жаралар) осы тираннозавридтің бұрыннан өлген S. angustirostris-тің етін жегенін көрсетеді. Тарбозавр сияқты ірі денелі жыртқыш, толық сүйектің етін жеуге мүмкіндігі болғанда, бір ғана иық сүйегінде сирек тамақтандыру іздерін қалдырмас еді. Иық сүйегі үш ерекше тамақтандыру әдісін көрсетеді, олар тесіктер, сүйреу іздері және тістеу-сүйреу іздері ретінде түсіндіріледі. Хоне мен Ватабе тістеу іздерінің көбінесе дельтопекторлық қырлыста орналасқанын атап өтті, бұл Тарбозаврдың сүйектің етін жеу үшін қандай тістеу стилін қолданатынын белсенді түрде таңдағанын көрсетеді.
Күнделікті қызмет
Сауролофтың склеральды сақиналарын қазіргі заманғы құстар мен бауырымен жорғалаушылардың склеральды сақиналарымен салыстыру, оның күндізгі және түнгі уақытта белсенді болуы мүмкін екенін, яғни қысқа мерзімдерде күні бойы активті болғандығын көрсетеді.
Horseshoe Canyon формациясы
S. osborni тек Horseshoe Canyon формациясының жоғарғы бөлігінде (4-бөлім) табылған. Формация Батыс ішкі теңіз жолының енуіне байланысты маңызды теңіз әсеріне ие деп есептеледі, бұл теңіз көптеген Креда кезеңдері бойы Солтүстік Американың орталық бөлігін жапқан. Бұл формациядағы динозаврлар Эдмонтондық құрлық омыртқалы жануарлар дәуірінің бір бөлігін құрайды. 2001 жылғы зерттеуде Saurolophus osborni Anchiceratops ornatus-пен байланысты ерекше ішкі фаунаның бір бөлігі болғандығы болжалды, ал сол кездегі жағалау фаунасы Pachyrhinosaurus canadensis және Edmontosaurus regalis қауымдастығымен сипатталған. Дегенмен, S. osborni мен Anchiceratops арасындағы байланыс қате екендігі кейін анықталды, Anchiceratops Horseshoe Canyon формациясының төменгі қабаттарында ғана кездеседі, Батыс ішкі теңіз жолының негізгі шайқауынан бұрын, Драмхеллер теңіз тілімен көрсетілген.
Немегт құрамасы
S. angustirostris – Немегт формациясының ең ірі шөп жеушілердің бірі болды, онда ірі кератопстар болмаған, бірақ сауроподтар мен түрлі-түрлі терапод фаунасы кездесетін. Велоцираптор мен Протоцератопс сияқты түрлерді қамтитын, жақсы танымал Джадохта формациясынан айырмашылығы, Немегт Альбертадағы Динозаврлар саябағы формациясы сияқты, суы мол аймақ деп есептеледі. Ол сирек кездесетін барсозаврид Барсбольдиямен, жалпақ басты пахицефалозавр Гомалоцефалемен және күмбезді Преноцефалемен, ірі анкилозаврид Сайханиямен, сирек кездесетін титанозавр сауроподтары Немегтозавр мен Опистокоэликаудиямен, альварессаврид Мононикуспен, троодонтидтердің үш түрімен, оның ішінде Занабазармен, бірнеше овираптозаврлармен, соның ішінде Ринхения мен Немегтомаямен, орнитомимозаврлар Ансеримимус пен Галлимимуспен, ал алып тераподтар Деинохейрус пен Тиризинозаврмен, оның ішінде тираннозаврид Тарбозаврмен бірге өмір сүрді.