Кіріспе
Gryposaurus (мәні "құйрықты мұрынды (грекше grypos) кекілек"; кейде "гриффин (латынша gryphus) кекілек" деп қате аударылады) – шамамен 80-75 миллион жыл бұрын, Солтүстік Американың соңғы креда дәуірінде (соңғы сентонийден кемпанияның соңғы сатыларына дейін) өмір сүрген қазқайың динозаврлар туысы. Gryposaurus-тың белгілі түрлері Канаданың Альберта провинциясындағы Динозаврлар паркі формациясынан, сондай-ақ АҚШ-тағы екі формациядан табылған: Монтанадағы Төменгі Екі Медицина формациясы және Юта штатындағы Каипаровиц формациясы. Техастағы Жавелина формациясынан табылған қосымша түрлер туыстың таралу аймағын 66 миллион жылға дейін кеңейтуі мүмкін. Gryposaurus Критозаврға ұқсас, көп жылдар бойы екеуі бір-бірінің синонимі деп есептелді. Ол көптеген бас сүйектері, кейбір қаңқалары және тіпті тері іздері арқылы белгілі, олар арқасының орта сызығы бойымен тік тұрған пирамида тәрізді қабыршақтары болғанын көрсетеді. Оны басқа қазқайың динозаврлардан тар, иілісқан мұрын дөңгесі арқылы оңай ажыратуға болады, оны кейде "римдік мұрынға" ұқсас деп сипаттайды, ал кейбір ерекше бөлшектер қысылудың нәтижесі деп саналады. Бұл идея Уильям Паркстің Динозаврлар паркі формациясынан табылған дерлік толық қаңқаны Kritosaurus incurviman деп атауында көрініс тапты, Gryposaurus incurviman емес (бірақ ол Gryposaurus notabilis-ті өз туысы ретінде қалдырды). Kritosaurus incurviman мен Gryposaurus notabilis-ті тікелей салыстыру қиын, себебі incurviman түрінің бас сүйегінің алдыңғы бөлігі жоқ, сондықтан мұрын дөңгесінің толық пішінін көру мүмкін емес. 1942 жылы Lull және Wright-тың хадрозаврлар туралы ықпалды монографиясы жарық көргеннен кейін Kritosaurus/Gryposaurus мәселесі Критозаврдың пайдасына елу жылға жуық уақытқа дейін шешілді. Алайда, 1990 жылдардан бастап жасалған шолулар Kritosaurus navajovius-тың сәйкестігіне күмән тудырды, оның басқа қазқайың динозаврлармен салыстыру үшін шектеулі материалдары бар. Бұл гипотеза 1970-жылдардың соңы – 1980-жылдардың басында кең таралған және кейбір танымал кітаптарда кездеседі; мысалы, "Динозаврлардың суреттелген энциклопедиясы" кітабы Канадалық материал үшін Kritosaurus-ты (Gryposaurus) қолданады, бірақ K. incurviman-ның орнатылған қаңқасын фотосуретте Hadrosaurus деп атайды. 1979 жылы Хорнер жарым-жартылай бас сүйек пен қаңқа үшін Hadrosaurus [Kritosaurus] notabilis жаңа комбинациясын қолданды, сондай-ақ Монтананың Bearpaw Shale-нен табылған екінші толық емес қаңқаны да қолданды. 1916 жылы Америка табиғи тарих мұражайы үшін жиналған скелеттің екі бөлігіне сүйенсек, G. latidens сүйек материалдарынан да белгілі. Бұл үлгілерді сипаттаған Хорнер оны аз дамыған түр деп санайды. Каипаровиц формациясынан бірнеше грипозавр түрлері белгілі, олар бас сүйегі және бас сүйегінен кейінгі қалдықтарымен бейнеленген және солтүстік әріптестерінен ірілеу болған. Техаста, атап айтқанда Жавелина және Эль Пикачо формацияларында ондаған жылдар бойы Критозавр мен Грипозаврға ұқсас белгісіз хадрозавр қалдықтары табылды, бірақ олардың ешқайсысы хадрозаврдың нақты туысы ретінде анықталмады, бірақ Критозавринидің кейбір түрлеріне немесе кем дегенде Критозаврдың кейбір түрлеріне ұқсайды. Алайда, 2016 жылы, мүмкін, төртінші жарамды түрі Gryposaurus деп аталады G. alsatei, ол есімімен аталған Alsate, соңғы көшбасшысы Mescalero Apaches, табылды Javelina формациясы Техас штатында. Оның дұрыстығын растау үшін қосымша зерттеулер қажет.
Gryposaurus (meaning "hooked nosed (Greek grypos) lizard"; sometimes incorrectly translated as "griffin (Latin gryphus) lizard") was a genus of duckbilled dinosaur that lived about 80 to 75 million years ago, in the Late Cretaceous (late Santonian to late Campanian stages) of North America. Named species of Gryposaurus are known from the Dinosaur Park Formation in Alberta, Canada, and two formations in the United States: the Lower Two Medicine Formation in Montana and the Kaiparowits Formation of Utah. A possible additional species from the Javelina Formation in Texas may extend the temporal range of the genus to 66 million years ago. Gryposaurus is similar to Kritosaurus, and for many years the two were thought to be synonyms. It is known from numerous skulls, some skeletons, and even some skin impressions that show it to have had pyramidal scales projecting along the midline of the back. It is most easily distinguished from other duckbills by its narrow arching nasal hump, sometimes described as similar to a "Roman nose," and believed that some unusual pieces were evidence of compression. This idea was reflected in William Parks's naming of a nearly complete skeleton from the Dinosaur Park Formation as Kritosaurus incurvimanus, not Gryposaurus incurvimanus (although he left Gryposaurus notabilis in its own genus). Direct comparison between Kritosaurus incurvimanus and Gryposaurus notabilis is hindered by the fact that the incurvimanus type specimen is missing the front part of the skull, so the full shape of the nasal arch cannot be seen. The 1942 publication of the influential Lull and Wright monograph on hadrosaurs sealed the Kritosaurus/Gryposaurus question for nearly fifty years in favor of Kritosaurus. Reviews beginning in the 1990s, however, called into question the identity of Kritosaurus navajovius, which has limited material for comparison with other duckbills. This hypothesis was most common in the late 1970s–early 1980s, and appears in some popular books; one well known work, The Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs, uses Kritosaurus for the Canadian material (Gryposaurus), but identifies the mounted skeleton of K. incurvimanus as Hadrosaurus in a photo caption. Although Horner in 1979 used the new combination Hadrosaurus [Kritosaurus] notabilis for a partial skull and skeleton and a second less complete skeleton from the Bearpaw Shale of Montana
Further research has revealed the presence of a second species, G. latidens, from slightly older rocks in Montana than the classic gryposaur localities of Alberta. Based on two parts of a skeleton collected in 1916 for the American Museum of Natural History, G. latidens is also known from bonebed material. Horner, who described the specimens, considered it to be a less derived species. Multiple gryposaur species are known from the Kaiparowits Formation, represented by cranial and postcranial remains, and were larger than their northern counterparts. In Texas, specifically at the Javelina Formation and the El Picacho Formation, indeterminate hadrosaur remains resembling Kritosaurus and Gryposaurus have been unearthed for decades, but none were considered to be identifiable as a determined genus of hadrosaur, but do resemble some species of Kritosaurini or at least some species of Kritosaurus. However, in 2016, a possibly forth valid species of Gryposaurus named G. alsatei, which was named after Alsate, who was the last leader of the Mescalero Apaches, was unearthed in the Javelina Formation in Texas. Further research is needed to confirm its validity.
Түрлер
2016 жылғы деректер бойынша, қазіргі таңдағы жарамды деп танылған үш атаулы түр бар: G. notabilis, G. latidens және G. monumentensis. Типтік түрі G. notabilis, Канаданың Альберта провинциясындағы Жоғарғы креда кезеңінің соңғы Кампан дәуіріне жататын Динозаврлар паркі формациясынан табылды. G. latidens, АҚШ-тың Монтана штатындағы Пондера округінің Сантон кезеңінің соңынан Кампан кезеңінің басына дейінгі Төменгі Екі Медицина формациясынан бірнеше жеке тұлғалардың ішінара бас сүйектері мен қаңқаларынан белгілі. Оның мұрын доғасы G. notabilis-тің доғасы сияқты айқын, бірақ мұрынның алдыңғы бөлігінде орналасқан, ал тістері игуанодонт сияқты ерекшеліктерді көрсететіндей, аз дамыған. Бұл түрдің бұрынғы, қолданылмаған атауы да бар. G. monumentensis Юта штатынан табылған бас сүйегі мен жартылай қаңқасынан белгілі. Жақында, Жавелина формациясында Gryposaurus-тың төртінші түрі – Gryposaurus alsatei табылды, ол Маастрихт кезеңінің соңына жатады. Сонымен қатар, атаусыз Kritosaurus түрі және Saurolophus-қа ұқсас, бірақ қаттырақ қыртысы бар сипатталмаған сауролофин де табылды. Күмәнді хадрозаврид Stephanosaurus marginatus, Gryposaurus-тың Kritosaurus-пен синонимизациясынан кейін Kritosaurus-тың мүмкін түрі деп есептелді. Бұл үлгіде Gryposaurus-тың тері іздерінің ең жақсы мысалы бар, ол осы динозаврдың бірнеше түрлі қабықшалары болғанын көрсетеді: пирамидалық, қырлы, қабырға және құйрықта 3,8 сантиметрден (1,5 дюйм) аспайтын сопақ қабықшалар; мойын мен денедің бүйірлерінде біртекті көпбұрышты қабықшалар; және бүйірлері жалпақталған, жолақты бүйірлері бар пирамидалық құрылымдар, биіктігінен ұзын және арқаның жоғарғы жағындағы бір қатарда орналасқан. 2016 жылы Грегори С. Пол G. latidens-тің ұзындығын және дене массасын, ал қалған екі түрдің (G. notabilis және G. monumentensis) ұзындығын және дене массасын бағалады. Gryposaurus-тың үш атаулы түрі бас сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Скелеті өте егжей-тегжейлі зерттелген, сондықтан ол басқа қазқайыңдардың скелеттерін зерттеу үшін пайдалы анықтама болып табылады.