Кіріспе

Алектрозавр (/ə/, /l/ɛ//k//t//r//oʊ/'s//ɔːr//ə//s/; "жеке кесіртке" деген мағынаны білдіреді) – Азияда кейінгі бор дәуірінде, шамамен 96 миллион жыл бұрын қазіргі Айрен Дабасу формациясында өмір сүрген тираннозавроидты теропод динозаврлар туысы. Орташа мөлшерлі, орташа денелі, жерде тіршілік ететін, екі аяқты етқоректі жануар, дене пішінімен әлдеқайда ірі, жетілген туысы Тираннозаврға ұқсас. Алектрозавр өте жылдам жүгіретін тираннозауроид болған, мұны оның созылған артқы аяқтары көрсетіп тұр, ол қуып жететін жыртқыш жануардың нишасын толтырған, ал ересек болғанда дамыған және күшті тираннозавридтерде бұл қасиет жоғалған сияқты.

Ашылуы және атауы

1923 жылы бас палеонтолог Уолтер У. Грэнджер басқарған Америка табиғи тарих мұражайының үшінші Азия экспедициясы Монголияда динозаврлардың қазбаларын іздеп жүрді. 25 сәуірде Гоби шөлінде палеонтолог Джордж Олсен AMNH FARB 6554 холотипін – дерлік толық оң артқы аяқты қазды. Оған дерлік толық оң артқы аяқ, сол артқы аяқтың кейбір элементтері және екі қолдың манжеттік сүйектері кірді. 4 мамырда Олсен алғашқы табылған жерден шамамен алыс жерде AMNH 6368 каталогымен белгіленген тағы бір үлгіні тапты. Бұл үлгіге оң жақ иық сүйегі, екі толық емес қол саусағы, төрт сынықты құйрық омыртқасы және нашар сақталуына байланысты тасталған екі-үш анықталмаған элемент кірді. Бұл жаңалықтар қазіргі Қытайдың Ішкі Монголия автономиялық ауданында (Ней-Монгол Зижику) орналасқан Ирэн-Дабасу формациясында жасалды. Тұқым мен түрді 1933 жылы американдық палеонтолог Чарльз Гилмор ресми түрде сипаттап, атады. Alectrosaurus деген жалпы атау грек сөздерінен аударғанда "жеке кескелдік" немесе "жұбайсыз кескелдік" деген мағына береді, ол ἄλεκτρος (жеке немесе үйленбеген) және σαῦρος (кескелдік) сөздерінен алынған. Түрлік атауы, olseni, алғашқы үлгіні тапқан Джордж Олсеннің құрметіне берілген. Ирэн-Дабасу және Баян-Ширэ динозаврларының фауналары өте ұқсас болғандықтан, Alectrosaurus түрінің осы жерде табылуы таңқаларлық емес. Дегенмен, бұл үлгілер Alectrosaurus-қа жатпауы мүмкін, себебі монғол үлгілеріндегі кейбір тираннозавридтік белгілер холотипте жоқ. Александр Аверянов пен Ханс Дитер Сюс 2012 жылы Ирэн-Дабасу формациясының жасы Сантония кезеңіне жатады деп есептеді, бұл Жоғарғы Баян-Ширэ формациясымен сәйкес келеді. Ван Иттербек және авторлар тобы 2005 жылы Ирэн-Дабасу формациясының жасы Кемпания-Маастрихт кезеңдеріне жатады және мүмкін Немегт формациясымен байланысты болуы мүмкін деп болжады. Голотипке жақын жерде, 1923 жылы да сол қабаттарда, бірақ басқа нүктеде AMNH FARB 6266 үлгісі табылды. Ол алдыңғы жақ сүйегі мен бүйірлік тістерінен, толық емес сол жақ жас сүйегінен, сол жақ жаңқаның жаңқалық процесінен, оң жақ төртбұрышты-жаңқадан, оң эктоптеригоидтың жаңқалық процесінен және оң жақ птеригоидқа квадратты тармақтан тұрады. Дегенмен, бұл үлгі кішкентайрақ жеке дараны бейнелейді. Оның Alectrosaurus-қа жақындығы толыққанды шешілмеген, өйткені үлгіде артқы аяқ материалдары жоқ, бұл Alectrosaurus-пен тікелей салыстыруды қиындатады. Жалпы алғанда, артқы аяқтары мықты тираннозавридтерге қарағанда жұмсақ болды. Оның тібік сүйегі (жамбас сүйегі) мен сан сүйегінің (фемур) ұзындығы өте жақын, көптеген басқа тираннозавроидтардан өзгеше, оларда тібік сүйегі ұзынырақ болады. Сан сүйегінің ұзындығы ал эми тібік сүйегінің ұзындығы. Метатарсал сүйектері де тираннозавроидтардың көпшілігінен гөрі тібік сүйегіне жақын, оларда олар әдетте ұзынырақ болады; үшіншісі ең үлкені, ұзындығы. Астрагал мен тоқпан жақсы сақталған, бірақ астрагал сәл зақымдалған сияқты. Олар мықты қосылған, бірақ бірікпеген. Кейбір палеонтологтар Alectrosaurus olseni-ді Albertosaurus түрі деп санады. Alectrosaurus бастапқыда ұзын қолды теропод ретінде сипатталған, бірақ Перл 1977 және Мадер мен Брэдли 1989 жылы AMNH 6368 үлгісінің алдыңғы аяқтары туысқа жатпайтынын, өйткені олар Тираннозавроидеямен ортақ ештеңе бөліспейтінін байқады және оларды Therizinosauria incertae sedis деп атады. 2013 жылғы зерттеуде ол Xiongguanlong-тың туыс таксоны екені анықталды, ал Карр 2005 жылы оны Dryptosaurid деп тапты.

Палеобиология

AMNH 6554 үлгісінің артқы аяғы ерекше ұзын саусақтарымен және метатарсалдарымен ерекшеленеді, бұл басқа тираннозавроидтардан айырмашылығын көрсетеді. Мұндай белгілер құрлықта жүгіретін құстарда кездеседі, бұл Алектрозаврдың жақсы дамыған артқы аяқтары бар, жылдам жүгіре алатын тираннозавроид динозавры болғанын көрсетеді; бәлкім, қуып жететін жыртқыш. Бұл түсіндірме 2016 жылы Скотт Персонс IV және Карри жасаған аяқ пропорцияларының талдау нәтижелерімен сәйкес келеді. Олар көптеген тероподтардың аяқтарын салыстырып, тираннозавроидтардың көпшілігінің өте жылдам және ұзын аяқты болғанын, бірақ Тарбозавр немесе Тираннозавр сияқты алып, қалың аяқты түрлерді есепке алмай, анықтады. Алектрозаврдың КЛП (жүгіруге бейім аяқ пропорциясы) көрсеткіші 16,5-ке тең, бұл көптеген карнозаврлардан жоғары.

Палеоорталық

Алектрозавр алғаш рет 95,8 ± 6,2 миллион жыл бұрын Ценомандық кезеңге жатқан Ирен Дабасу формациясынан табылды. Кейінгі Бор дәуірінде бұл формацияда кең алқапты су тасқыны және өрілген өзендік орталар болған. Су тасқыны алқаптарындағы өсімдіктер жап-жасыл болғандығы палеосольдің дамуымен және өзен арнасы мен су тасқыны шөгінділерінде табылған көптеген шөп жейтін динозаврлардың болуымен дәлелденеді. Бұған қоса, Байшы Цав орнындағы Баян-Шире формациясында да маңызды жаңалықтар табылды. Мұнда Алектрозавр Ахиллобатор, Гардимимус немесе Сегнозавр сияқты әртүрлі тероподтармен бірге өмір сүрген. Анкилозаврлар Таларус және Цагантегия түрлерімен өкілденсе, басқа шөп жейтін динозаврлардың ішінде Грацилицератопс, Гобихадрос және Эркету бар. Александр Аверянов пен Ханс Дитер Суес 2012 жылы Жоғарғы Баян-Шире формациясының Ирен Дабасу формациясымен сәйкес келетінін және екеуінің де ортасы ұқсас болғанын айтты. Бұл сәйкестікті осы формацияларда табылған көптеген ұлулардың болуы да растайды.