Уэй Чжэн (580-643) – Тан әулетінің саяхатшысы, тарихшысы. 13 жыл шаңсел болып қызмет етті, Суй әулеті тарихын жазды. Тан империясының негізін қалаушысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тан әулетінің канцлері (580 – 643)
Tang Dynasty chancellor (580 643)
Вэй Чжэнь (580 – 11 ақпан 643), әдепті есімі Сюаньчжэнь, қайтыс болғаннан кейін Чжэнь герцогы Вэньчжэнь деп аталатын, қытай саясаткері және тарихшы. Ол император Тайцзунның тұсында шамамен 13 жыл Тан әулетінің канцлері болып қызмет етті. Сонымен қатар, ол Суй әулетінің ресми тарихы – «Суй кітабының» бас редакторы болды, ол 636 жылы жазылған. Вэй Чжэнь қазіргі Хэбэйдегі кедей отбасында дүниеге келді және жастығында Суй әулетіне қарсы Ли Мидің көтерілісіне қатысты. Ли Ми Тан империясына бағынғаннан кейін Вэй Чжэнь Тан қызметкері болды және ақырында Тан әулетінің негізін қалаушы император Гаодзудың үлкен ұлы Ли Цзяньчэннің штабында қызмет етті. Осылайша, ол Ли Цзяньчэннің інісі Ли Шиминмен (Цинь ханзадасы) күшті бәсекелестікке түскендіктен, Ли Шиминнің мүдделеріне қарсы болды. 626 жылы Ли Шимин Ли Цзяньчжэнді тұтқындап өлтірді, содан кейін император Гаодзуды таққа отыруға мәжбүр етті. Бірақ Вэй Чжэньді жазалаудың орнына, Ли Цзяньчжэнге деген адалдығына таңданып, оны маңызды лауазымға тағайындады, ақырында канцлер етіп бекітті. Вэй Чжэньнің осы лауазымға көтерілуі оған соттың басқа қызметкерлеріне қарағанда, әсіресе императорды сындыруға көбірек еркіндік берді. Ол әдептілікке баса мән берді және мемлекеттің тым кеңейіп кетуіне қарсы болды. Оның кеңестері мен сын-пікірлері әрдайым қабылданбаса да, конфуцийлік әдеп бойынша император оның ұсыныстарын жиі қабылдады. 643 жылы Вэй Чжэнь қайтыс болғаннан кейін император оның соттың қателіктерін көрсетуші айна екенін айтты, өзінің императорлық мазарының жанына оған әсем мазар салдырды және қыздарының бірі, ханшайым Хеншанды Вэй Чжэннің ұлы Вэй Шуюге (魏叔玉) берді. Бірақ кейіннен соттағы басқалардың жалған айыптаулары салдарынан император Тайцзун Вэй Чжэньге орнатқан тас ескерткішті бұздырды және ханшайым Хеншан мен Вэй Шуюдың некесін тоқтатты. Алайда, 646 жылы Гогурёға қарсы жорылдың сәтсіз аяқталғаннан кейін император Тайцзонг, егер Вэй Чжэнь тірі болғанда, оны жорыққа барудан тоқтатар еді деп сеніп, тас ескерткішті қалпына келтірді. Вэй Чжэньнің әсері мен ықпалы оның қайтысынан кейін көптеген тарихшылар тарапынан зерттелді. Вэй Чжэнь Тайваньның кейбір аймақтарында есіктердің кішкентай құдайы ретінде де құрметтеледі.
Wei Zheng (580 – 11 February 643), courtesy name Xuancheng, posthumously known as Duke Wenzhen of Zheng, was a Chinese politician and historian. He served as a chancellor of the Tang dynasty for about 13 years during the reign of Emperor Taizong. He was also the lead editor of the official history of the Sui dynasty, the Book of Sui, which was composed in 636. Wei Zheng was born to a poor family in modern Hebei, and joined Li Mi's rebellion against the Sui dynasty in his youth. After Li Mi's submission to the Tang Empire, Wei Zheng became a Tang official and eventually served on the staff of Li Jiancheng, the Crown Prince and eldest son of Emperor Gaozu, the Tang dynasty's founding emperor. As such, he served against the interests of Li Jiancheng's younger brother, Li Shimin (the Prince of Qin), with whom Li Jiancheng was locked in an intense rivalry. In 626, Li Shimin ambushed and killed Li Jiancheng, and then effectively forced Emperor Gaozu to yield the throne to him. Rather than punishing Wei Zheng, however, he was impressed with Wei's faithfulness to Li Jiancheng, and he made Wei an important official, eventually a chancellor. Wei Zheng's promotion to this position gave him far broader freedom to criticise others, particularly the emperor, than other officers of the court. He emphasized propriety and opposed overextending the state. His advice and criticism were not always accepted, but in accordance with Confucian etiquette, the emperor would concede to his suggestions with some regularity. After Wei Zheng's death in 643, the emperor commented that he was a mirror to show the mistakes of the court, and built an elaborate tomb for him near his own imperial tomb and betrothed one of his daughters, Princess Hengshan, to Wei Shuyu (魏叔玉), Wei Zheng's son. Subsequently, as a result of false accusations made by others in the court, the stone monument that Emperor Taizong had built for Wei Zheng was destroyed, and Emperor Taizong cancelled the planned marriage between Princess Hengshan and Wei Shuyu. However, after the failure of the campaign against Goguryeo in 646, Emperor Taizong, believing that Wei Zheng would have stopped him from going on the campaign had he lived longer, restored the stone monument. Wei Zheng's effect and influence has been examined by many historians long after his death. Wei Zheng is also revered as a minor god of doorways in parts of Taiwan.
Өмірбаян
Вэй Чжэн 580 жылы, Суй әулеті 581 жылы құрылмас бұрын дүниеге келген. Оның отбасы Джулу округінен (鉅鹿, шамамен қазіргі Шыңтай, Хэбэй) шыққан. Оның әкесі Вэй Чансян (魏長賢) Солтүстік Ци дәуірінде округ басшысы болған. Вэй өмірінің басында әкесінен айырылып, кедейлікте өсті, бірақ байлыққа емес, үлкен үміттерге ие болды. Бір кезде ол даосизм дінінің жолын ұстанды. Оқуға бейім болған ол, Суй императоры Янның билігі Суй мемлекетін дүрліктіре бастағанын байқап, стратегиялық еңбектерге ерекше мән берді.
Wei Zheng was born in 580, shortly before the founding of Sui Dynasty in 581. His family was from Julu Commandery (鉅鹿, roughly modern Xingtai, Hebei). His father Wei Changxian (魏長賢) was a county magistrate during Northern Qi. Wei lost his father early in life and was poor, but had great expectations, not caring about making wealth. At one point, he became a Taoist monk. He favored studying, and as he saw that the rule of Emperor Yang of Sui was beginning to make Sui fall into a state of confusion, he particularly paid attention to strategic works.
Ли Мидің басқаруындағы қызмет
Император Янның билігінің соңында Суй билігіне қарсы көптеген көтерілістер болды. Олардың бірі – Вэй герцогы Ли Ми бастаған көтеріліс. 617 жылы Уюян әмірлігінің (武陽, қазіргі Хэбэй провинциясының Хандан қаласының бөлігі) бас хатшысы Юань Баозан (元寶藏) Суйға қарсы көтеріліп, Ли Миге бағынды. Ол Вэй Чжэнді өзінің хатшысы ретінде қызмет етуге шақырды. Кейін Вэй, Юань арқылы Ли Миге ұсыныстар жасады, Ли Миге жақын маңдағы Вэй әмірлігін (魏郡, қазіргі Хэбэй провинциясының Хандан қаласының бөлігі) және император Ян салған үлкен азық-түлік қоймасы – Лиянг қоймасын (黎陽倉, қазіргі Хэнань провинциясының Хэби қаласы) шабуылдап басып алуды ұсынды. Ли Ми бұл ұсынысқа әсерленді, және Вэйдің осы ұсыныстарды жазғанын білгенде, Юаньнан Вэйді өзіне жіберуін сұрады. Содан кейін ол Вэйді өзінің жеке хатшысы етіп тағайындады. 618 жылы Ли Ми Суй генералы Ван Шичжунмен үлкен шайқасқа дайын болды, ол шығыс астанасы Луоянды Суйдың соңғы императоры Ян Тонгтың (император Янның немересі) регенті ретінде басып алған еді. Вэй, Ли Мидің бас хатшысы Чжэн Тингпен (鄭頲) сөйлесіп, Ли Мидің қорғанысқа көшуін, Ванмен қақтығысқа түспеуін және Ванның азық-түлік қорын азайтуды ұсынды. Чжэн бұл ұсынысты қабылдамады, және бұл ұсыныс Ли Миге жеткізілмеді. Содан кейін Ли Ми Ванмен шайқасқанда, Ван оны жеңді. Ванға қарсы тұра алмайтынына көз жеткізген Ли Ми, Тан әулетінің аумағына қашып, Тан императоры Гаодзуға бағынды. Вэй оны Тан аумағына дейін ертіп барды. Кейіннен Ли Мидің ірі генералы Сюй Шиджи (кейін Ли Шиджи деп аталған) Лиян аймағын ұстап тұрғанда, Вэй император Гаодзудан Сюйді Танға бағынуға көндіру үшін Лиянға жіберуін өтінді. Сюй осылай істеді.
At the end of Emperor Yang's reign, there were many rebellions against Sui rule. One of the major ones was led by Li Mi the Duke of Wei. In 617, the secretary general of Wuyang Commandery (武陽, part of modern Handan, Hebei), Yuan Baozang (元寶藏), rebelled against the Sui as well and submitted to Li Mi. He invited Wei Zheng to serve on his staff, as his secretary. Wei subsequently drafted submissions from Yuan to Li Mi, suggesting that Li Mi attack and seize nearby Wei Commandery (魏郡, also part of modern Handan) and a large food storage that Emperor Yang built, Liyang Storage (黎陽倉, in modern Hebi, Henan). Li Mi was impressed, and when he found out that Wei wrote the submissions, he requested Yuan send Wei to him. He subsequently made Wei his secretary. In 618, Li Mi was ready for a major confrontation with the Sui general Wang Shichong, who had seized power at the eastern capital Luoyang as the regent to Sui's last emperor Yang Tong (Emperor Yang's grandson). Wei spoke with Li Mi's secretary general Zheng Ting (鄭頲), advocating that Li Mi take a defensive stance, refusing to engage Wang and draining Wang's food supplies. Zheng rejected the proposal, and the proposal apparently was never submitted to Li Mi. Subsequently, when Li Mi engaged Wang, Wang defeated him. Believing that he could no longer hold out against Wang, Li Mi fled to Tang Dynasty territory and surrendered to Emperor Gaozu of Tang. Wei followed him to Tang territory. Subsequently, with Li Mi's major general Xu Shiji (later known as Li Shiji) still holding the Liyang region, Wei requested that Emperor Gaozu send him to Liyang to persuade Xu to submit to Tang as well. Xu did so.
Император Гаодзу билігі
619 жылдың көктемінде Юань Баозаңға Сю императоры Ювэнь Хуацзи шабуыл жасағанда (бұл император 618 жылы Император Янды өлтірген төңкеріске жетекшілік еткен), Вэй Юаньға барып, оны Танға бағынуға көндірді. Юань осылай істеді. Кейін Вэй Лиянға қайтып келді. 619 жылдың қысында Танның басты қарсыластарының бірі Ся патшасы Доу Цзяньде Лиянды шабуылдап, басып алғанда, Вэй Доудың тұтқындағандарының арасында болды. (Ли Шицзи тұтқындалмады, бірақ бірнеше күннен кейін әкесі тұтқынға түскендіктен Доуға да берілуге мәжбүр болды.) Доу Вэйді өзінің хатшысы етіп тағайындады. 621 жылы Доу, Луоянды қоршап алған Тан генералы Ли Шиминнің (Император Гаозудың ұлы) қол астындағы Ванға көмектесуге тырысқанда, Ли Шиминмен жеңіліп, тұтқынға алынды. Ся шенеуніктері бастапқыда Ся астанасы Мин префектурасына (洺州, қазіргі Ханьданьда) қашып кетті, содан кейін бағынуға шешім қабылдады, ал Вэй Пей Цзюді Тан астанасы Чанъаньға ертіп кетті. Император Гаозудың үлкен ұлы, Тақ мұрагері Ли Цзяньчэн Вэйдің қабілетін бұрыннан білгендіктен, оны өзінің кітапханашысы қызметіне шақырды. 622 жылы Доудың генералы Лю Хэйта Танға қарсы көтеріліп, бұрынғы Ся аумағының көп бөлігін басып алғанда, Вэй және басқа бір қызметкер Ван Гуй Ли Цзяньчжэнге Ли Шиминнің жетістіктері мен даңқы Ли Цзяньчжэнге қауіп төндіретінін, және Ли Цзяньчжэннің өзіне де жеңістер қажет екенін айтты – яғни, ол Люға қарсы шабуылға баруға ерікті болуы керек екенін көрсетті. Ли Цзяньчэн келісіп, 622 жылы Людің әскерін талқандады. (Лю 623 жылдың басында өзінің бағыныштысы Чжугэ Дэвэйдің (諸葛德威) сатқанынан кейін Ли Цзяньчжэнге тапсырылды; Ли Цзяньчэн оны өлтірді.) Аға-інілердің бәсекелестігі жыл бойы күшейе түскенде, Вэй Ли Цзяньчжэнге Ли Шиминды өлтіру керек екенін бірнеше рет ұсынды. Ли Цзяньчэн осы қадамға баруға шешім қабылдай алмады. Алайда 626 жылы Ли Шимин Ли Цзяньчэн өзін өлтіруге тырысады деп ойлап, Сюаньу қақпасында Ли Цзяньчэн мен оны қолдаған тағы бір ағасы Ли Юаньцзиге шабуыл жасап, өлтірді. Ол Император Гаозуды өзін тақ мұрагері етіп жариялауға мәжбүрледі. Ол Вэйді шақырып алып: «Неге сіздер бізді ағайындылықтан айырдыңыз?» - деп сөккен. Вэйдің барлық әріптестері одан қорқып, кешірім сұрап жалбарынғанның орнына, Вэй батыл түрде: «Егер Тақ мұрагері менің сөзіме құлақ салғанда, ол осы апатқа ұшырамас еді», - деді. Ли Шиминнің өзі Вэйге қатты әсер еткендіктен, оның жауабымен де таң қалды, өз ұстанымын өзгертті және Вэйге құрметпен қарады, оны өзінің жеке штабында қызмет етуге шақырды. Кейіннен ол Вэйді шығыс аймақтарында тәртіп орнатуға жібергенде, Вэй Ли Шиминнің Тақ мұрагері Ли Цзяньчжэн мен Ли Юаньцзидің қызметкерлеріне ешқандай зиян келтірілмейді деген сөзіне ешкімнің сенбесін сезіп, тұтқындалғандарды босатуға бұйырды – бұл Ли Шиминге ұнады және оны таң қалдырды. Кейінірек 626 жылы Император Гаозу тақты Ли Шиминге (Император Тайцзун ретінде) берді. Вэй императорлық басқарудағы қызметін жалғастырды.
In spring 619, with Yuan Baozang being attacked by Yuwen Huaji the Emperor of Xu (who had led the coup that killed Emperor Yang in 618), Wei went to Yuan to persuade him to submit to Tang. Yuan did so. Wei apparently subsequently went back to Liyang. In winter 619, when Dou Jiande the Prince of Xia, one of Tang's major rivals, attacked and captured Liyang, Wei was among the people captured by Dou, along with Emperor Gaozu's cousin Li Shentong (李神通) the Prince of Huai'an, Emperor Gaozu's sister Princess Tong'an, and Li Shiji's father Li Gai (李蓋). (Li Shiji was not captured, but several days later felt compelled to surrender to Dou as well, as his father had become a captive.) Dou made Wei his secretary. In 621, Dou, while trying to aid Wang, under siege at Luoyang by the Tang general Li Shimin the Prince of Qin (Emperor Gaozu's son), was defeated and captured by Li Shimin. The Xia officials initially fled back to the Xia capital Ming Prefecture (洺州, in modern Handan as well) subsequently decided to surrender, and Wei followed Pei Ju back to the Tang capital Chang'an. Emperor Gaozu's oldest son Li Jiancheng the Crown Prince had long heard of Wei's talents, and he invited Wei to serve as his librarian. In 622, with Dou's general Liu Heita having risen against Tang and captured most of former Xia territory, Wei and another staff member, Wang Gui, suggested to Li Jiancheng that due to Li Shimin's accomplishments and fame, he posed a threat to Li Jiancheng, and that Li Jiancheng needed some victories of his own—indicating that he should volunteer to attack Liu. Li Jiancheng agreed, and later in 622 crushed Liu's forces. (Liu was betrayed by his own subordinate Zhuge Dewei (諸葛德威) in early 623 and turned over to Li Jiancheng; Li Jiancheng killed him.) As the brothers' rivalry intensified over the year, Wei repeatedly suggested to Li Jiancheng that he must act first and kill Li Shimin. Li Jiancheng could not resolve to do so. In 626, however, Li Shimin, believing that Li Jiancheng would kill him, ambushed Li Jiancheng and another brother who supported Li Jiancheng, Li Yuanji the Prince of Qi, at Xuanwu Gate, killing them. He then effectively forced Emperor Gaozu to create him crown prince. He summoned Wei and rebuked him, "Why did you alienate us brothers?" Wei's colleagues were all fearful for him, but Wei, instead of begging for forgiveness, stated boldly, "If the Crown Prince had listened to my words, he would not have suffered this disaster." Li Shimin, who had been impressed with Wei himself, was further impressed by the answer, and he changed his attitude and treated Wei with respect, inviting Wei to serve on his own staff. Subsequently, when he sent Wei on a mission to pacify the eastern prefectures, Wei, believing that no one would believe Li Shimin's words that Li Jiancheng's and Li Yuanji's staff members would be spared if some of them, then under arrest, were not released, ordered them released—an act that Li Shimin was pleased with and impressed by. Later in 626, Emperor Gaozu yielded the throne to Li Shimin (as Emperor Taizong). Wei continued to serve in the imperial administration.
Құрмет
Вэй Чжэн кейбір қытай және даостық храмдарда есік сақшысы ретінде қастерленеді, көбінесе Ли Шиджимен бірге.
Wei Zheng is venerated as a door god in some Chinese and Taoist temples, usually in partnership with Li Shiji.
Танымал мәдениет
Маэн Хо Рим 2006-2007 жылдарғы SBS телесериалы «Ён Гесомун» рөлінде сомдады.
Portrayed by Maeng Ho rim in 2006 2007 SBS TV series Yeon Gaesomun.