Кіріспе
Vespula vulgaris, жалпы сұрқар құс деп аталатын жәндік түрі, Ұлыбритания, Ирландия, Германия, Үндістан, Қытай, Жаңа Зеландия және Австралия сияқты аймақтарда таралған. Кейде ағылшын тілінде еуропалық сұрқар құс деп те аталады, бірақ осы атау Vespula germanica немесе неміс сұрқар құсына да қолданылады. 2010 жылы Солтүстік Америкадағы Vespula vulgaris деп саналғандардың Vespula alascensis деген басқа түр екені анықталды.
Vespula vulgaris, known as the common wasp, is a species found in regions that include the United Kingdom, Ireland, Germany, India, China, New Zealand and Australia. It is sometimes known in English as the European wasp, but the same name is used for the species Vespula germanica or German wasp. In 2010, the ostensible Vespula vulgaris wasps in North America were found to be a different species, Vespula alascensis.
Негізгі ерекшеліктері
Vespula vulgaris – тіреуге қабілетті құрылымда немесе құрылыста эусоциалдық былтыршақ құрт. Ұя салайтын аналық жәндік, ұя салу үшін қуыс ағаштарды, қабырғадағы қуыстарды, жартастағы жарықтарды, тіпті басқа жануарлар жасаған тесіктерді де іздейді. Бір колония циклі шамамен 6-11 айға созылады және әрбір колония циклінде 3000-8000-ге жуық дернәсіл шығады. V. vulgaris-тың ерекше бейімделу қабілеті, оған өте ылғалды аймақтардан бастап бау-бақшалар және адамдар салған құрылымдар сияқты жасанды орталарға дейін кең ауқымды мекендеу орталарында өмір сүруге мүмкіндік береді. Бұл түр, сондай-ақ V. germanica сияқты басқа былтыршақ түрлері де, экожүйеге әсер етіп, әсіресе Жаңа Зеландия мен Австралияда, адамдар әкелгеннен кейін жеміс дақылдарына зиян келтіріп, адамдардың денсаулығына қауіп тудырады.
Таксономия
Vespula vulgaris атауы vulgaris сөзінің тегінен келген, ол латын тілінде "көне" немесе "жалпы" дегенді білдіреді, сондықтан "жалпы құрт" деген атқа ие болған. Бұл түрдің "жалпы құрт", "еуропалық құрт", Paravespula vulgaris немесе "жалпы сары жакет" сияқты көптеген синонимдері бар. Дегенмен, 2010 жылғы зерттеу Vespula vulgaris пен американдық жалпы сары жакет екі түрлі түр екенін көрсетті, соңғысы қазір Vespula alascensis деп белгіленген. 2009 жылы Vespula rufosignata түрі Vespula vulgaris түрімен синонимдестірілді. Жалпы құрттарды кейбір ағылшын аймақтарында (Дорсет, Линкольншир және Англияның орталық бөлігінде) "жаспер" деп атайды; бұл атау латын тіліндегі "vespa" сөзінен немесе жолақты минерал жасперге ұқсайтын ішек қуысынан шыққандығы әлі анық емес.
Сипаттамасы мен сәйкестендіруі
V. vulgaris-тің ересек жұмысшыларының денесі бастан құрсақ ұшына дейін шамамен өлшенсе, патшайымының ұзындығы шамамен болады. Оның көзге түсетін түсі – қара және сары; сары пронотальды жолақтары бір-біріне дерлік параллель, ал құрсағында қара нүктелер мен сақиналар бар. Патшайымдар мен жұмысшылар Vespula germanica-ға өте ұқсас, бірақ V. vulgaris-тің басын тіке қарағанда V. germanica-дағы үш қара нүктесі байқалмайды. Оның орнына, әрқайсысының клипеусында әдетте аңқар немесе пышақ тәрізді бір қара белгі ғана болады. Бұл тек патшайымдар мен жұмысшыларға қатысты. Сонымен қатар, бұл түрді анықтау қиын болуы мүмкін, себебі клипеусындағы қара белгі кейде сынған сияқты көрініп, оны қайтадан V. germanica-ға ұқсатады. 1-кезең – жеке өмір кезеңі: патшайым ұя салады, ұяшықтарды дайындап, алғашқы жұмысшыларды өсіреді. 2-кезең – қарқынды өсім: жұмысшылар азық табуда патшайымның орнын басады. Патшайым енді емші және жұмыртқа салатын болса, жұмысшылардың саны тез өседі. 3-кезең: өсімнің баяулауы: халық санының өсу қарқыны 2-кезеңдегіден аспайды. 4-кезең – колонияның гүлденуі: жұмысшылардың саны артымайды. Салынған барлық ұяшықтар патшайымдарға арналған. Еркектер мен жұптаспаған патшайымдар пайда болады, сондай-ақ әр жұмысшының азық табу деңгейі артады. Дрон мен патшайымдар жұптасады, ал патшайымдар қыстап, көктемде осы цикл 1-кезеңмен қайталанады. 5-кезең – төмендеу: бұл патшайымның өлімінен немесе ауруынан болуы мүмкін. Колонияның біртұтастығы бұзылып, жеміс-жидек жегіштік пайда болады, ал азық табу жүйесіз болады. Ұяның орнын бекіткеннен кейін, патшайым оны салуға кіріседі. Ол ұяшықты әкеліп, ұяға қосып, ошақ пішіндес етіп, қайтадан ұшып, одан да көп ұяшықтарды тасып әкеледі. Бұл процесте патшайым екі артқы аяғымен ұяға жабысып, алдыңғы аяқтары мен аузымен ұяшықты бекітеді.
Ұя
V. vulgaris ұясы жұмысшы араларының сілекейімен араластырылған, шайналған ағаш талшықтарынан жасалады. Ол әдетте нағыз қоңыр түсті, қағаз тәрізді, сынғыш материалдан тұрады. Ұяда ашық ұяшалар және ұяны тіреу бетіне бекітетін цилиндрлі сабақ – жапырақшасы болады. Аралар құмырсқаларды қорқытатын химиялық зат өндіреді және құмырсқалардың ұяға шабуылдауынан сақтану үшін оны жапырақшаның табанына шығарады. V. vulgaris аралары ұясының кіреберісінен азық іздейтін жерге дейін феромондық іздер қалдырып, өз ұяларын таниды. Бұл "іздер" колонияға емес, түрге тән. Көптеген басқа жәндіктер, мысалы, құмырсқалар да мұндай феромондық іздерді қалдырады, бірақ Vespula vulgaris феромонын арнайы ішек бездерінен немесе ішегінен шығарады. Vespula vulgaris және Vespula germanica екі түрінің биологиялық ерекшеліктері өте ұқсас болғамен, олардың ұяларының сипаттамалары ерекшеленеді. Vespula germanica ұялары әдетте қыс бойы сақталады, ал Vespula vulgaris ұялары қыста құрып кетеді. Бұл айырмашылықтың басты себебі – олжаның өзгеруі. Vespula vulgaris араларының тамақ көздері температураға өте сезімтал, ал Vespula germanica араларының тамақ көздері температураға тәуелсіз, сондықтан олардың қыста аман қалу мүмкіндігі жоғары.
Қыздың биге ұқсас қанатының қозғалысы
Қызылша ұя салуға қолайлы жерді тапқан соң, жұмысшылар сияқты бағытталды да, тесіктен ұшып шығады. Ол ұяның алдында баяу, қалықтап, алға-артқа ұшып, бұл қозғалысты тесіктен алшақтағанша қайталайды. Ұшу жолдың доғасы шамамен 6 футқа (183 см) жеткенде, траектория бүйірлеген "8" пішінін жасайды, ал патшайым ұя орнынан шамамен 60 футқа (18 м) қашыққа ұшқанда, түзу сызықпен ұшады. Осылайша Vespula vulgaris патшайымы ұялаған жердің маңындағы жер белгілеріне сәйкес жерді белгілейді.
Қыстанып қалу мінез-құлқы
Жұптанғаннан кейін, патшайым қыста ордада немесе басқа қорғалған жерде, кейде ғимараттарда қыстайды. Айналадағы ұялар бір жылдан екінші жылға қайта пайдаланылмайды, бірақ сирек жағдайларда, ұя алынғаннан кейін сол жерге қайта ұя салып немесе тіпті ескі ұяның ішінде жаңа ұя құратын жағдайлар кездеседі. Жаңа Зеландия мен Австралияның қоңыржай климатында кейбір колониялар қыста аман қалуы мүмкін, бірақ мұндай жағдай неміс арасымен жиірек кездеседі.
Тамақ іздеуге әсер ететін факторлар
Vespula vulgaris-тің азық іздеу әрекеті қоршаған ортаның жарығы мен температурасына тәуелді. Жалпы, егер қоршаған ортаның температурасы 2 °C-тан төмен болса, ұяның температурасы оңтайлы болса да, былдырықтар азық іздеуді бастамайды. Температура 2 °C-тан жоғары болғанда, жарық интенсивтілігі маңызды рөл атқарады. Жарық жеткілікті болса, былдырықтар азық іздеу үшін ұшып кетеді. Дегенмен, түрлер арасында және тіпті жеке даралар арасында жарық интенсивтілігінің шегі қандай болуы керек екендігінде үлкен айырмашылықтар бар – яғни, былдырық үшін азық іздеуге шығу үшін жарық интенсивтілігінің ең қолайлы уақыты қашан? Vespula vulgaris-тің азық іздеу әрекеті көбінесе таңертеңгі сағаттарда ең жоғары болады. Мұндай мінез-құлықтың үш себебі белгілі. Біріншісі – дернәсілдердің қажеттіліктерін қанағаттандыру. Жұмысшылар таңертең ерте, жарық оптималды деңгейге жеткенде азық іздеуге ұшып шығады. Олар түн бойы ашқан дернәсілдерді мүмкіндігінше тезірек қоректендіруге тырысады, олардың өлу қаупін азайту үшін. Екінші себеп – сұйық азықты барынша көп жинау. Шіл және нектар таңертеңгі уақытта ең көп мөлшерде болады және сұйықтықтың ең жақсы көзі болып табылады, сондықтан жұмысшылар бәсекелестік күшеймес бұрын таңертеңгі уақытта ұшып кетеді. Соңғысы – дернәсілдерден трофалактық секрециялар сияқты шығарылатын өнімдерді шығару қажеттілігі. Олардың әдеттегі азық көзі – жаңадан өлтірілген жәндіктер, мысалы, қанаттылар, көбелек дернәсілдері, қосқанаттылар және бұрышқыштар. Сонымен қатар, қарапайым былдырықтар бал араларының ұясына басып кіріп, олардың балын ұрлап алуға тырысады. Vespula vulgaris және Vespula germanica азықтанатын жемдердің түрлері шамамен бірдей болғанымен, Vespula germanica-ның жемдері Vespula vulgaris-тің жемдерінен 2–3,5 есе үлкен және ауыр болады. Бұл негізінен екі түрдің мөлшерінің айырмашылығына байланысты. Vespula germanica-ның азық іздеушілерінің морфологиясы Vespula vulgaris-тің азық іздеушілерінен ірі болғандықтан, екеуі де жемді алып жүретіндіктен, үлкен былдырықтың үлкен жемді ұстауына мүмкіндік беру үшін үлкен болуы тиімді. Сонымен қатар, қарапайым былдырықтардың жалпы салмағы барлық құстардың салмағынан асып түсуі мүмкін. Жыртқыш шырындар мен бұрышқыштар – осы және көптеген басқа түрлердің де жыртқыштары.