Тан әулетінің саяхатшысы Чжансунь Уцзи

Кіріспе

Тан әулетінің қытай саясаткері (594–659)

Чжансун Вуцзи (; 659 жылы қайтыс болды), әдепті аты Фудзи (輔機), ресми түрде Чжао герцогы, Тан әулетінің басында канцлер болып қызмет еткен қытай саясаткері. Ол император Чжансунның ағасы болды, бұл оны император Тайцзунның (Ли Шимин) қайын ағасы және император Гаоцзунның (Ли Цзи) анасының ағасы етті. Ол Ли Шиминнің маңызды кеңесшісі болды, ол әкесі император Гаодзу (Ли Юань) тұсында Цинь ханзадасы болған. Ол Ли Шиминге Сюаньву қақпасы оқиғасында ағалары Ли Цзяньчэн (Мұрагер ханзада) мен Ли Юаньцзиді (Ци ханзадасы) жеңуге көмектесті, нәтижесінде Ли Шимин мұрагер, кейін император болды. Ол сондай-ақ император Тайцзунның Ли Цзиді мұрагер ханзада ретінде таңдауына ықпал етті және Ли Цзи император Гаоцзунг ретінде таққа отырғаннан кейін өте күшті болды. Алайда, ол бірте-бірте немере інісінің ықыласынан айырылып, император Гаоцзунның бірінші әйелі император Ванды биліктен қуғынға салу туралы шешімін қолдамағаны және оны император Вумен алмастырғаны үшін, әсіресе 657 жылдың басынан бастап император Вудың билігі әлсірегеннен кейін, жағдай нашарлады. 659 жылы Чжансун Вуцзиді император Вудың саяси одақтасы Сюй Цзиньцзунг сатқындықпен айыптап, император Гаоцзунның оны жер аударып жіберуіне себеп болды. Сюй Цзиньцзун кейіннен ресми Юань Гонгю (袁公瑜) арқылы Чжансун Вуцзиді жер аударылу жолында өзін-өзі өлтіруге мәжбүрледі.

Ерте өмір

Жансун Вуджинің қай жылы туғаны белгісіз, бірақ оның 601 жылы туған әпкесі, болашақ император Жансуннан үлкен болғаны мәлім. Оның ата-тегі Сяньбэй әулетінің негізін қалаушы, Солтүстік Вэй императоры Тайудың 17-ұрпақ атасы Туоба Куайли (拓拔儈立) екені жазылған. Олардың атасы Туоба Куайлидің үшінші ұлы болған, ол Баба (拔拔) тегін алған, кейіннен 496 жылы Солтүстік Вэй императоры Сяовэнь Сяньбэй тегін хань тегіне ауыстырғанда Чжансун тегіне өзгерген. Оның әкесі Суй әулетінің генералы Чжансун Шэн (長孫晟), ал анасы Чжансун Шеннің әйелі Гао ханым, сановник Гао Цзин Дэ (高敬德) қызы. Оның кем дегенде үш үлкен ағасы болған: Чжансун Шеннің үлкен ұлы Чжансун Сингбу (長孫行布, 604 жылы Суй императоры Янның інісі, Хан патшасы Ян Лянның бүлігіне қарсы тұрып қаза тапқан), Чжансун Хэнгань (長孫恆安) және Чжансун Анье (長孫安業). (Император Жансун да Гао ханымнан туған, ал Чжансун Анье емес; Чжансун Сингбу мен Чжансун Хэнганьнің аналары тарихта жазылмаған.) 609 жылы Чжансун Шэн қайтыс болды, ал Чжансун Анье кіші інісі мен қарындасын тәрбиелеудің орнына, оларды және өгей анасы Гао ханымды Чжансун үйінен қудырып, Гао ханымның ағасы Гао Шилянға жіберді, және Гао Шилян оларды тәрбиеледі. Жансун Вуджи зейін қабылдағыш, ақылды және стратегиялық ойлау қабілетімен ерекшеленгені айтылады. Кейіннен әпкесі генерал Ли Юаньның екінші ұлы Ли Шиминге үйленгенде, олар Ли Шиминмен жақын дос болып кетті. 617 жылы Ли Юань, Ли Шиминнің ықпалымен Суй императоры Янның билігіне қарсы көтеріліп, Чанъань астанасына шабуыл жасағанда, Жансун Вуджи Ли Шиминмен кездесті, ол осы кезде әкесінің генерал-майоры болып қызмет етіп жүрген еді, және ол Ли Шиминнің штабында қызмет етіп, оның әртүрлі жорықтарында жиі ілесіп жүрді.

Император Гаодзу тұсында

Ли Юань 617 жылы қыста Чанъаньды басып алып, император Янның немересі Ян Юны император (Гун императоры ретінде) жариялады және өзі регент ретінде билікті қолына алды. 618 жылы көктемде император Янның Цзяндуда (қазіргі Янчжоу, Цзянсу) генерал Ювэнь Хуаджи бастаған төңкеріс кезінде қаза тапқаны туралы хабар алғаннан кейін, ол Ян Юдан тақты өз қолына алып, Тан әулетін император Гаозу ретінде құрды. Ли Шимин Цинь ханзадасы болып тағайындалды, содан кейін әкесінің Қытайды Тан билігі астына қайта біріктіру науқандарының бас генералы болды. Бұл 623 жылы, Танның соңғы ірі қарсыласы Лю Хэта, Хандун ханзадасы, Ли Шиминнің ағасы, тақ мұрагері Ли Цзяньчэн тарапынан тұтқындалып, өлтірілген кезде толық аяқталды. Ли Шиминнің жорықтарына қосқан үлесі үшін Чжансун Вуджи Шандаң герцогы болып тағайындалды.

Сюаньу қақпасындағы оқиға

Алайда 623 жылы Ли Шимин Ли Цзяньчэнмен қатысты бәсекелестікке түсті, оны тағы бір ағасы, Ци патшасы Ли Юаньцзи қолдады. Келесі бірнеше жыл бойы бәсекелестік одан әрі күшейді. 626 жылы Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзи Ли Шимин оларға қарсы қимыл жасауы мүмкін деп қорқып, Ли Шиминнің штаб-стратегтері Фан Хуанлин мен Ду Рухуэй және әскери офицер Ючи Гунға жалған айып тағып, оларды Ли Шиминнің штабынан шеттетуге мәжбүр етті. Осы кезде Ли Шиминнің ең жақын достарының тек Чжансунь ғана қалды, ал Чжансунь, оның інісі Гао Шилян, Хоу Цзюньцзи және Ючи Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзиге қарсы бірінші болып шабуыл жасауды ұсынды. Олар Ли Шиминды қимылға көндірді. Ли Шимин Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзиге тұзақ құрып, оларды Сюаньу қақпасында өлтірді, содан кейін император Гаозуды оны тақ мұрагері етіп жариялауға мәжбүрледі. Одан кейін Чжансунь мемлекеттік істер министрі болып тағайындалды. Екі айдан соң император Гаозу тақты Ли Шиминге табыстады, ол таққа Император Тайцзун ретінде отырды.

Император Тайцзонг билік құрған кезде

626 жылдың соңында император Тайцзун генералдар мен шенеуніктердің еңбегін жеке бағалап, оларға иелік беру үшін бес адамды – Чжансун Вуцзи, Фан Сюаньлинг, Ду Рухуй, Ючи Гонг және Хоу Чжунцзиді ең жоғары дәрежедегі еңбек еткендер деп санады. Чжансун оның жеңісіне зор үлес қосып, сонымен қатар жақын туысы болғандықтан, император Тайцзун оған ерекше жақындық танытып, сарайға жиі келуге рұхсат берді. 627 жылдың көктемінде Ли Цзяньчэннің одақтасы, генерал Ли И Бинь префектурасында (豳州, қазіргі Сянян, Шэньси) көтеріліс ұйымдастырғанда, император Тайцзун Чжансунды Ли Иге қарсы жіберді. Бірақ Чжансун келгенге дейін Ли И өзінің әскерлерімен жеңіліп, қашып бара жатқанда қаза тапты. 627 жылдың күзінде император Тайцзун, императрица Чжансунның (Жансун әулетінің тым құрметке ие болып, шабуылға ұшырауы мүмкін деген опасынан) қарсылығына қарамастан, Чжансун Вуцзиді Пуе (僕射) қызметіне тағайындады. Бұл үкіметтің маңызды атқарушы бюросының басшыларының бірі және канцлерлік лауазымға теңестірілетін қызмет еді. Сол жылы император Тайцзун 626 жылы таққа отырғанда Чанъаньға шабуыл жасаған Шығыс Туджуе ханы Ашина Дуобидің өзінің бағыныстарымен ішкі даулы жағдайда екенін естіп, Чжансун мен Сяо Юмен кеңесіп, олардың пікірлерін сұрады. Сяо Туджуеге шабуыл жасауды ұсынды, бірақ Чжансун екі мемлекет арасындағы бейбіт келісімді бұзудың қажеті жоқ екенін айтты. Император Тайцзун оның ұсынысын қабылдады. Көптеген шенеуніктер Чжансун Вуцзидің канцлерлік лауазымына тағайындалуын сынады және император Тайцзунға Чжансун билікті монополиялауда деген құпия айыптаулар жеткізілді. Император Тайцзун Чжансунға деген сенімін ашық білдірді, бірақ өзі реніштің нысаны болуі мүмкін деп қорқыды. Ол бірнеше рет тікелей және императрица Чжансун арқылы отставкаға кетуді ұсынды. 628 жылдың көктемінде император Тайцзун отставкасын қабылдады, бірақ Чжансунға Кайфу Итун Санси (開府儀同三司) құрметті лауазымын берді және маңызды мәселелер бойынша Чжансунмен кеңесуді жалғастырды. 633 жылы император Тайцзун Чжансунға Сиконг (司空) құрметті атағын берді – Үш үлкен лауазымның бірі. 637 жылы Фанг бастаған, бірақ Чжансунның көмегімен Суй заңдарының жаңа редакциясы аяқталды. Жазаларды 20 санатқа бөлетін 500 бөлімнен тұратын жаңа заң кодексі жасалды. Сонымен қатар, заңдарды іске асыру үшін 1600-ға жуық ережелер жазылды. 637 жылы император Тайцзунның туыстары мен еңбегімен көзге түскен генералдар мен шенеуніктерге иелік беру жоспары аясында Чжансунның атағы Чжао герцогы болып өзгертілді. Оған Чжао префектурасының (趙州, шамамен қазіргі Шицзячжуан, Хэбэй) префекті лауазымы берілді, осы иелікті оның ұрпақтары мұраға алуға тиіс болды. Көптеген шенеуніктер бұл жоспарға қарсы болды, ең күшті қарсылық Чжансуннан келді. Оның келіні, ханшайым Чанле (император Тайцзунның қызы) да оның атынан қарсылық білдірді. Император Тайцзун жоспарды тоқтатты, бірақ Чжансунның Чжао герцогы атағы сақталды. 642 жылы император Тайцзун Чжансунның құрметті атауын Сиконгтан Ситу (司徒) деп өзгертті. 643 жылы император Тайцзун Тан әулетіне үлкен үлес қосқан 24 адамды еске алу үшін Линьян павильонындағы портреттерді жасауға бұйрық бергенде, Чжансунның портреті де жасалды. Шындығында, Чжансунның портреті бірінші орынға ие болды.

Late in 626, when Emperor Taizong personally ranked the contributions of the generals and officials in order to grant them fiefs, Emperor Taizong ranked five of them—Zhangsun Wuji, Fang Xuanling, Du Ruhui, Yuchi Gong, and Hou Junji to be contributors of the highest grade, and Zhangsun was created the Duke of Qi. As Zhangsun was both a great contributor to his victory and a close relative, Emperor Taizong was particularly close to him, allowing Zhangsun to enter the palace frequently. In spring 627, when the general Li Yi, an associate of Li Jiancheng's, rebelled at Bin Prefecture (豳州, in modern Xianyang, Shaanxi), Emperor Taizong sent Zhangsun to engage Li Yi, although before Zhangsun could arrive, Li Yi had been defeated by his own subordinates and killed in flight. In fall 627, Emperor Taizong, despite opposition from Empress Zhangsun (who feared that the Zhangsun clan was becoming overly honored and would become a target of attack), Emperor Taizong made Zhangsun Wuji Puye (僕射), one of the heads of the important executive bureau of the government and a post considered one for a chancellor. Later that year, when Emperor Taizong heard that Eastern Tujue's Jiali Khan Ashina Duobi, who had made a deep incursion to Chang'an when Emperor Taizong first took the throne in 626, was having internal problems with his subordinates, he consulted Zhangsun and Xiao Yu, asking for their opinions. Xiao advocated an attack on Eastern Tujue, but Zhangsun pointed out that the peace treaty between the two states should not be breached, and Emperor Taizong accepted his suggestion. Many officials were critical of Zhangsun Wuji's ascension to a chancellor post, and there were secret accusations made to Emperor Taizong that Zhangsun was monopolizing power. Emperor Taizong publicly declared confidence in Zhangsun, but he himself feared that he was a target of resentment. He repeatedly offered to resign, both directly and through Empress Zhangsun, and in spring 628, Emperor Taizong accepted the resignation, although he conferred on Zhangsun the honorific position of Kaifu Yitong Sansi (開府儀同三司) and continued to consult Zhangsun on many important matters. In 633, Emperor Taizong conferred on Zhangsun the even greater honor of Sikong (司空): one of the Three Excellencies. In 637, a major revision of the Sui penal laws, led by Fang but assisted by Zhangsun, was completed, with 500 sections dividing the punishments into 20 grades. About 1,600 sections of regulations to implement the laws were also written. Also in 637, as part of Emperor Taizong's scheme to bestow prefectures on his relatives and great generals and officials as their permanent domains, Zhangsun's title was changed to Duke of Zhao, and he was given the post of prefect of Zhao Prefecture (趙州, roughly modern Shijiazhuang, Hebei), to be inherited by his heirs. Many officials opposed the plan, with the strongest opposition coming from Zhangsun, who also had his daughter in law, Princess Changle (Emperor Taizong's daughter) submit oppositions on his behalf as well, and Emperor Taizong cancelled the scheme, although Zhangsun's title remained Duke of Zhao. In 642, Emperor Taizong changed Zhangsun's honorific from Sikong to Situ (司徒). In 643, when Emperor Taizong commissioned the Portraits at Lingyan Pavilion to commemorate the 24 great contributors to Tang rule, Zhangsun's was one of the portraits commissioned—indeed, Zhangsun's portraits was ranked first.

Гогурё Танг соғысы

644 жылы император Тайцзоң Гогурёға қарсы ірі шабуыл ұйымдастырғанда, Ли Шиджи мен Ли Даоцзоң генералдарды алдыңғы күштерге жетекшілік етуге тағайындады, ал өзі негізгі күштерге қолбасшылық етті, Чжансун, Цэн және Ян Шидао көмектесті. 645 жылғы жазда Го Ёнсу (高延壽) және Го Хьезин (高惠真) генералдары басқарған Гогурёнің негізгі күштерімен болған ірі шайқаста император Тайцзоң Ли Шиджиге 15 мың сарбазды әскери алдау үшін жіберді. Гогурё күштері Ли Шиджиге шабуыл жасағанда, Чжансун Вуджи 11 мың сарбазбен олардың артынан шабуылдады. Ли Шиджи мен Чжансун, сондай-ақ император Тайцзоңның өзі Гогурё күштерін жеңіп, оларды қарсылық танысқа мәжбүр етті. Содан кейін ол Гогурёнің астанасы Пхеньянға тікелей шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Ли Шиджи Анси (安市, қазіргі Аншан, Ляонин) алдымен басып алынбаса, Ансидің қолбасшысы (корей халық аңыздарында Ян Манчун деп танылған қабілетті генерал, бірақ оның нағыз аты белгісіз) Тан әскерлеріне артынан шабуылдауы мүмкін екенін айтты. Император Тайцзоң келісіп, Ансиді қайтадан қоршауға алды. Дегенмен, Ансидегі қолбасшы қабілетті қорғаушы болды және Ли Шиджи қала түскеннен кейін барлық тұрғындарды қырып тастауды жариялағанда қорғаушылардың рухы көтерілді. Тан әскерлері Ансиді қоршаумен айналысқанда, бірқатар шенеуніктер Ансиді айналып өтіп, Оголға (烏骨, қазіргі Дандун, Ляонин) шабуыл жасап, содан кейін Пхеньянға бет түзуді ұсынды. Чжансун бұл стратегияның Анси мен Геонан (建安, қазіргі Инкоу, Ляонин) басып алынбаса тым қауіпті екенін айтты. Император Тайцзоң келісіп, Ансиді қоршауды жалғастырды, бірақ оны басып ала алмады. 645 жылдың күзінде қыс жақындағанда император Тайцзоң кері шегінуге мәжбүр болды. (Сун әулетінің тарихшысы Ху Сансин, "Цзычжи Тунцзянь" комментаторы, император Тайцзоңның жеңіске жетпеуіне тым сақтық себеп болғанын айтты, косвенно Чжансунның Пхеньянға тікелей шабуыл жасау стратегиясына қарсы болғаны үшін кінәлады.) Армия кері шегінгенде, Чжансун армияның Ляо өзенінен өтуіне мүмкіндік беру үшін уақытша көпір салуға жауапты болды. 647 жылы Чжансунның інісі Гао Шилиан қайтыс болғанда, жақында ғана аурудан жазылған император Тайцзоң Гаоның жаназасына қатысуды қалады, бірақ Чжансун оның жолына жатып, оны тоқтатып, император Тайцзоңның жақында жазылған адам ретінде жаназаға қатысуы орынсыз екенін айтты. Император Тайцзоң Чжансунның қарсылығына көніп, жаназаға бармады. 647 жылғы жазда император Тайцзоң Чжансунды Ян префектурасының (яғни Цзянду) басқарушысы етіп тағайындады, бірақ оны Ян префектурасына жібермеді. 647 жылдың күзінде Дуан Жичхон (段志沖) есімді қарапайым адам император Тайцзоңға арыз жазып, Ли Чжиге тақты беруді өтінді. Ли Чжи император Тайцзоң бұл ұсыныстың өзінен келгенін күдіктенетінінен қорқып, Чжансун Дуанның өлім жазасына кесілуін сұрады. Алайда император Тайцзоң алаңдамады және Дуанға қарсы ешқандай шара қолданбады. 648 жылдың көктемінде император Тайцзоң Чжансунды заң шығару бюросының басшысы етіп тағайындады, сонымен қатар канцлер лауазымын берді. Ол сондай-ақ басқа екі маңызды мемлекеттік бюроның – атқарушы және емтихан бюроларының басшылығын да жүктеді, тиімді түрде Чжансунның барлық үкіметтің басқаруына беруіне мүмкіндік берді. 649 жылғы жазда император Тайцзоң ауыр сырқатқа шалдығып, жазғы сарайда, Cuiwei сарайында (翠微宮) жатты. Ол Чжансун мен Чуды жанына шақырып, Ли Чжиді оларға сеніп тапсырды. Ол көп ұзамай қайтыс болды, ал Чжансунның бұйрығымен оның өлімі Ли Чжимен бірге табыты Чанъанға қайтарылғанға дейін құпия сақталды. Ли Чжи содан кейін таққа отырды (Император Гаоцзоң ретінде).

Later in 644, when Emperor Taizong launched a major attack against Goguryeo, he had the generals Li Shiji and Li Daozong lead the forward forces, while commanding the main forces himself, assisted by Zhangsun, Cen, and Yang Shidao. In summer 645, at a major battle against the main Goguryeo forces commanded by the generals Go Yeonsu (高延壽) and Go Hyezin (高惠真) engaged Tang forces, Emperor Taizong had Li Shiji command 15,000 men to serve as decoy, and when Goguryeo forces attacked Li Shiji, Zhangsun Wuji attacked them from behind with 11,000 men, and Li Shiji and Zhangsun, as well as Emperor Taizong himself, defeated Goguryeo forces, forcing their surrender. He then considered directly attacking Goguryeo's capital Pyongyang itself, but Li Shiji believed that if Ansi (安市, in modern Anshan, Liaoning) was not captured first, the general in command of Ansi (a capable general known in Korean popular legends as Yang Manchun, although whether that was his real name is unknown), might attack Tang forces from the rear. Emperor Taizong agreed, and therefore put Ansi under siege again. However, the commander at Ansi was a capable defender, and the resolve of the defenders was strengthened when Li Shiji, in anger, declared that after the fall of the city all residents would be slaughtered. With the Tang forces bogged down in sieging Ansi, a number of officials suggested skipping past Ansi and attacking Ogol (烏骨, in modern Dandong, Liaoning) and then head toward Pyongyang. Zhangsun opposed, believing the strategy to be too risky without first capturing Ansi and Geonan (建安, in modern Yingkou, Liaoning) first. Emperor Taizong agreed and continued sieging Ansi, but still could not capture it. In fall 645, with winter approaching, Emperor Taizong was forced to withdraw. (The Song Dynasty historian Hu Sanxing, the commentator to the Zizhi Tongjian, commented that overcautiousness was what cost Emperor Taizong the victory, indirectly blaming Zhangsun for opposing the strategy to attack Pyongyang directly.) As the army retreated, Zhangsun was responsible for building a temporary bridge over the Liao River to allow the army to cross. In 647, when Zhangsun's uncle Gao Shilian died, Emperor Taizong, who had just recently himself recovered from an illness, wanted to attend Gao's wake, but Zhangsun lay down in the path of his horse, blocking him, reasoning that as someone who had recently recovered, it was inappropriate for Emperor Taizong to attend the wake. Emperor Taizong, due to Zhangsun's opposition, relented. In summer 647, Emperor Taizong made Zhangsun the commandant at Yang Prefecture (i. e., Jiangdu), but did not actually send him to Yang Prefecture. In fall 647, when a commoner named Duan Zhichong (段志沖) submitted a petition to Emperor Taizong, asking him to yield the throne to Li Zhi, Li Zhi became concerned that Emperor Taizong would suspect that the proposal came from him, and Zhangsun requested that Duan be executed. Emperor Taizong, however, was unfazed, and took no actions against Duan. In spring 648, Emperor Taizong made Zhangsun the acting head of the legislative bureau—also a chancellor post—and further gave instructions that he also be in charge of the other two main bureaus of government, the executive and the examination bureaus, effectively putting Zhangsun in command of all of the government. In summer 649, Emperor Taizong was seriously ill, while at the summer palace Cuiwei Palace (翠微宮). He summoned Zhangsun and Chu to his bedside and entrusted Li Zhi to them. He soon died, and by Zhangsun's orders, his death was kept a secret until his casket, accompanied by Li Zhi, was returned to Chang'an. Li Zhi then took the throne (as Emperor Gaozong).

Император Гаоцзонг билік құрған кезде

Император Гаоцзун таққа отырғаннан кейін, ол Чжансунның құрметті атағын Тайвей (太尉) деп өзгертті, бұл Үш биік лауазымның бірі еді, және оған үш кеңсеге де басшылық етуді бұйырды, бірақ Чжансун атқарушы кеңседегі жауапкершіліктен бас тартты. Император Гаоцзун оған Тоң Чжуншу Мэнься Санпинь (同中書門下三品) де-факто канцлер дәрежесін берді. Император Гаоцзунның билігінің басында, басқа канцлерлер де болғанымен, Чжансун Вуджи мен Чу Суйлян үкіметтің бағытын анықтады, бірақ олар адал қызмет етіп, император Тайцзунның «Чжэньгуань дәуірінде» орнатқан тиімді басқаруды жалғастырды. Алайда, Чжансунның билігіне немесе адалдығына күдік келтіре отырып, Туфан патшасы Сонгцзэн Гампо Чжансунға хат жазып, «Жаспан ұлы енді таққа отырды. Егер шенеуніктер арасында адал емес адамдар болса, мен оларды жою үшін әскерді астанаға кіргіземін» деді. Бірақ император Гаоцзун Чжансун мен Чуға қатты сенді. 650 жылы Ли Хунтай (李弘泰) деген қарапайым адам Чжансунды мемлекетке опасыздық жасады деп айыптағанда, император Гаоцзун Ли Хунтайдың басын дереу кестірді. 651 жылы Чжансун басқарып отырған заңдардың жаңа редакциясы аяқталды және император Гаоцзун оны жариялады. 652 жылы император Гаоцзунның әйелі, императрица Ван ұлы болмағандықтан, оның туысы Лю Ши, сонымен қатар канцлер, оған император Гаоцзунның үлкен ұлы Ли Чжунды, анасы Консорт Лю төмен текті болғандықтан, тәж мұрагері етіп тағайындауды ұсынды, өйткені Ли Чжун оған риза болады деп сенді. Лю Ши Чжансунға да осы ұсынысты жасауды сұрады. Император Гаоцзун келісіп, 652 жылдың күзінде Ли Чжунды тәж мұрагері етіп бекітті. 652 жылдың соңында Фан Сюаньлиннің үлкен ұлы және мұрагері Фан Ичжи (房遺直) мен оның кіші інісі Фан Иай (房遺愛), сондай-ақ Фан Иайдың әйелі, император Тайцзунның қызы Гаоян ханшайымы арасында үлкен жанжал болды. Гаоян ханшайымы Фан Ичжиді өзіне шабуыл жасады деп айыптады, ал Фан Ичжи Фан Иай мен Гаоян ханшайымын мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады. Император Гаоцзун Чжансунға тергеу жүргізуді бұйырды, және Чжансун Фан Иай, Гаоян ханшайымы, генерал Сюэ Ваньчэ (薛萬徹) және император Гаоцзунның тағы бір туысы Чай Линву (柴令武) император Тайцзунның кіші інісі Ли Юаньцзинды (李元景) император етіп тағайындауды жоспарлағанын анықтады. Фан Иай, Чжансунның Ли Кені өлтіргісі келетінін білгендіктен, оны император Гаоцзунның тағына қауіп төндіретін деп санайды, ол Чжансун оны кешіретін деген үмітпен Ли Кені де осы жоспарға қатысқан деп жазып берді. Бірақ Чжансун бұл мүмкіндікті тазалау үшін пайдаланды және 653 жылдың көктемінде император Гаоцзунды Фан Иайды, Сюэ мен Чайды өлімге кесу туралы жарлық шығаруға көндірді, сондай-ақ Ли Юаньцзинге, Ли Кэге және Гаоян мен Балин ханшайымдарға (Чайдың әйелі) өз-өзіне қол жұмсауды бұйырды. Бұдан өзге, Чжансун канцлер Ювэнь Цзеді (Фан Иайдың досы), Ли Даоцзунды (Чжансун мен Чумен ұзақ жылдар бойы бәсекелесіп келген), генерал Чжиши Силиді (執失思力), Сюэдің ағасы Сюэ Ваньбэйді (萬備), сондай-ақ Ли Кэнің анасы Консорт Ян мен Консорт Янның кіші ұлы Ли Иньді қарапайым халыққа дейін төмендетіп, жер аударды. (Осы әрекеттері үшін ол «Тан тарихының ескі кітабының» бас редакторы Лю Сюйдің қатты сынауына ұшырады, ол бұл, мүмкін, кармалық жаза екенін айтты, соңында Чжансунның өзі жалған айыптамаға ұшырайды. Шындығында, Ли Ке өлгенде, ол Чжансунды қарғып: «Чжансун Вуджи императорлық билікті ұрлап, адалдарды жалған айыптады. Императорлық ата-бабалар оны бақылап отыр. Көп ұзамай сенің руың қырғынға ұшырайды» деді.)

After Emperor Gaozong took the throne, he changed Zhangsun's honorific title to Taiwei (太尉), also one of the Three Excellencies, and ordered that he continued to be in charge of all three bureaus, although Zhangsun declined the responsibility over the executive bureau. Emperor Gaozong also gave him the chancellor de facto designation of Tong Zhongshu Menxia Sanpin (同中書門下三品). Early in Emperor Gaozong's reign, it was said that, while there were other men with chancellor designations, Zhangsun Wuji and Chu Suiliang controlled the government, but that they served faithfully and were extending the efficient governance that Emperor Taizong instituted during his "Reign of Zhen'guan." However, perhaps challenging Zhangsun's authority and/or faithfulness, the Tufan king Songtsän Gampo wrote a letter to Zhangsun, stating, "The Son of Heaven has just taken the throne. If there are unfaithful subjects among the officials, I will lead an army to the capital to destroy them." However, Emperor Gaozong trusted both Zhangsun and Chu greatly, and in 650, when a commoner named Li Hongtai (李弘泰) accused Zhangsun of treason, Emperor Gaozong had Li Hongtai immediately beheaded. In 651, another revision of the laws, with Zhangsun in charge, was completed, and was promulgated by Emperor Gaozong. In 652, with Emperor Gaozong's wife Empress Wang being sonless, her uncle Liu Shi, also a chancellor, suggested to her that she propose that Emperor Gaozong's oldest son, Li Zhong, whose mother Consort Liu was of low birth, be made crown prince, believing that Li Zhong would be grateful to her. Liu Shi also lobbied Zhangsun to make the request for her. Emperor Gaozong agreed, and in fall 652 created Li Zhong crown prince. Late in 652, there was a major dispute between Fang Xuanling's oldest son and heir Fang Yizhi (房遺直) and his younger brother Fang Yi'ai (房遺愛), as well as Fang Yi'ai's wife, Emperor Taizong's daughter Princess Gaoyang. Princess Gaoyang accused Fang Yizhi of assaulting her, while Fang Yizhi accused Fang Yi'ai and Princess Gaoyang of treason. Emperor Gaozong ordered Zhangsun to investigate, and Zhangsun discovered that Fang Yi'ai, Princess Gaoyang, the general Xue Wanche (薛萬徹), and another brother in law of Emperor Gaozong's, Chai Lingwu (柴令武), had considered to support Emperor Taizong's younger brother Li Yuanjing (李元景) the Prince of Jing as emperor. Fang Yi'ai, knowing that Zhangsun had long wanted to kill Li Ke, whom he viewed as a threat to Emperor Gaozong's throne, falsely implicated Li Ke in the plot as well, hoping that Zhangsun would spare him. Zhangsun, however, used this opportunity to carry out a purge—and in spring 653, Zhangsun persuaded Emperor Gaozong to issue an edict executing Fang Yi'ai, Xue, and Chai, while ordering Li Yuanjing, Li Ke, and Princesses Gaoyang and Baling (Chai's wife) to commit suicide. Further, Zhangsun also had the chancellor Yuwen Jie (a friend of Fang Yi'ai's), Li Daozong (who had long had a rivalry with Zhangsun and Chu), and the general Zhishi Sili (執失思力), Xue's brother Xue Wanbei (薛萬備) as well as Li Ke's mother Consort Yang and Consort Yang's younger son Li Yin, reduced to commoner rank and exiled. (For these actions, he was heavily criticized by Liu Xu, the lead editor of the Old Book of Tang, who commented that perhaps it was karmic that eventually Zhangsun himself would be falsely accused. Indeed, when Li Ke died, he cursed Zhangsun, stating: "Zhangsun Wuji has stolen imperial power and falsely accused the faithful. The imperial ancestral spirits are watching. Soon your own clan will be slaughtered.")

Төмендеу

654 жылы император Гаоцзоң Консорт Вуға ғашық болды—ол Конфуцийдің инцест туралы қағидаларына қайшы, император Тайцзоңның бұрынғы кәнизағы болғанына қарамастан, оны өзінің кәнизағы етіп алды. (Император Ван, император Гаоцзоңның сүйікті кәнизағы Консорт Сяоға қызғанышпен қарап, Консорт Сяоның ықыласын бөлу үшін Консорт Вуды кәнизағы ретінде алуға кеңес берді, бірақ император Гаоцзоңның назары толығымен Консорт Вуға шоғырланған соң, ол Консорт Вуға қарсы Консорт Сяомен одақтасты, бірақ бұл бекер болды.) 654 жылы Консорт Вудың нәсібі қызы қайтыс болғаннан кейін, император Гаоцзоң император Ванды тақтан түсіріп, оның орнына Консорт Вуды отырғызуды ойлады. (Тарихшылар Консорт Ву өзінің қызын император Ванды жамандау үшін өлтіргенін айтады, алайда нәсібдің шынымен өлтірілгеніне ешқандай дәлел жоқ, ол табиғи себептерден де қайтыс болуы мүмкін.) Дегенмен, Гаоцзоң жоғары лауазымды шенеуніктердің қарсылығынан қорқып қалды. Ол Консорт Вумен бірге алып, Жансонның сарайына барды, Жансонға жомарт сыйлықтар берді және Жансонның үш ұлын орта деңгейдегі шенеуніктер етіп тағайындады, сондай-ақ император Ванды Консорт Вумен ауыстыру туралы әңгіме қозғады. Жансон түсінбегендей әрекет етіп, Консорт Вуды қолдауға ешқандай қадам жасаған жоқ, тіпті Консорт Вудың анасы Леди Ян мен әріптес канцлер Сюй Цзиньцзоңның кейінірек жасаған әрекеттеріне де мойын бұрмады. Бірақ көп ұзамай Сюй, Ли Ифу (Консорт Вуды ашық қолдағандықтан канцлер болды), сондай-ақ басқа да маңызды шенеуніктер Цюй Ишуань және Юань Гонгюй Консорт Вуды қолдау үшін одақ құрды. 655 жылдың күзінде император Гаоцзоң императорлық жиыннан кейін Чжансун, Ли Цзи (яғни Ли Шицзи—император Гаоцзоңның бұйрығымен "Ши" әрпін алып тастады, себебі император Тайцзоңның бұйрығымен "Шимин" есімінен қана емес, "Ши" және "Мин" әріптерінен де сақтану керек болды), Чу және Ю Цзининді сарайға шақырды—бұл шақырудың мақсаты оларды Консорт Вуды император Ванның орнына отырғызу туралы келісімге келтіру үшін кездесуге шақыру екенін Чу дұрыс болжады. Ли Цзи келуден бас тартты. Чжансун, Чу және Ю кездесуге келгенде, император Гаоцзоң шынымен де император Ванды Консорт Вумен ауыстыруды ұсынды. Чу қарсылық білдірді, ал Чжансун мен Ю үн қатпады, бірақ келіспегендерін көрсетті. Кейіннен Хан Юань мен Лай Цзи де қарсылық білдірді, бірақ император Гаоцзоң Ли Цзиге сұрағанда, Ли Цзи: "Бұл сіздің отбасылық мәселеңіз, Сіздің императорлық Ұлылығыңыз. Неге басқалардан сұрайсыз?" деді. Император Гаоцзоң Чуды Тан префектурасындағы (қазіргі Чанша, Хунань) коменданттық лауазымға төмендеткеннен кейін, император Ванды және Консорт Сяоны қарапайым халыққа дейін төмендетіп, Консорт Вуды император Ванның орнына император етіп тағайындады. (Көп ұзамай, император Вудың бұйрығымен бұрынғы император Ван мен Консорт Сяо азаптап өлтірілді.)

By 654, Emperor Gaozong had become enamored with Consort Wu—whom he had, against Confucian definitions of incest, taken as a concubine even though she had been a concubine of Emperor Taizong's. (Empress Wang, who had been jealous of Emperor Gaozong's then favorite concubine Consort Xiao, had suggested that he take Consort Wu as a concubine, in order to divide Consort Xiao's favors, but as Emperor Gaozong's favors became exclusively concentrated on Consort Wu, she turned to ally with Consort Xiao against Consort Wu, to no avail.) In 654, after Consort Wu's infant daughter died, Emperor Gaozong began considering deposing Empress Wang and replacing her with Consort Wu. (Historians have suggested that Consort Wu murdered her own daughter in order to frame the Empress, however there is no evidence that the infant was actually murdered, and could have died from natural causes). However, Gaozong feared opposition from the high level officials. He visited Zhangsun's mansion along with Consort Wu, bestowing lavish gifts on Zhangsun and making Zhangsun's three sons mid level officials, and used the opportunity to bring up the topic of replacing Empress Wang with Consort Wu. Zhangsun pretended not to understand and took no actions to endorse Consort Wu, and persisted in this stand despite later lobbying by both Consort Wu's mother Lady Yang and fellow chancellor Xu Jingzong. However, soon, Xu, Li Yifu (who became chancellor over his overt support for Consort Wu), as well as other key officials Cui Yixuan (崔義玄) and Yuan Gongyu, formed an alliance in support of Consort Wu. In fall 655, after an imperial gathering, Emperor Gaozong summoned Zhangsun, Li Ji (i. e., Li Shiji—he had dropped the character "Shi" by this point by Emperor Gaozong's orders that naming taboo was to be observed as to the characters Shi and Min, not just the sequence "Shimin" as Emperor Taizong had ordered), Chu, and Yu Zhining to the palace—an order that Chu correctly guessed that was intended to call them into a meeting in which he would try to persuade them to agree with his desire to replace Empress Wang with Consort Wu. Li Ji declined to enter. When Zhangsun, Chu, and Yu attended the meeting, Emperor Gaozong did indeed propose to replace Empress Wang with Consort Wu. Chu objected strenuously, while Zhangsun and Yu did not speak but showed no approval. Later, fellow chancellors Han Yuan and Lai Ji also showed opposition, but when Emperor Gaozong asked Li Ji, Li Ji responded, "This is your family matter, Your Imperial Majesty. Why ask anyone else?" Emperor Gaozong, after demoting Chu to a commandant post at Tan Prefecture (roughly modern Changsha, Hunan), deposed Empress Wang and Consort Xiao to commoner rank and created Consort Wu as empress to replace Empress Wang. (Soon, by Empress Wu's orders, the former Empress Wang and Consort Xiao were tortured and killed.)

Өлім

657 жылдың басында У император қызы мен оның одақтастарының күші соншалықты зор болды, олар оларға қарсы шыққан билік органдарына қатты жазалау шараларын қолдана бастады. 659 жылға қарай У императрицасының орны бекітілді, ол Чжансун мен Юдің оның билікке көтерілуіне наразылық білдіргеніне ренжіді. Бұл мәселе бойынша Чжансунның бірнеше рет сөгіс берген Сюй де Чжансунға ашуланып, одан кешіккен. Сюй кейіннен төменгі дәрежедегі чиновниктер Вэй Цзифан (韋季方) және Ли Чао (李巢) тарапынан фракциялық белсенділік туралы хабарламаны терген кезде, Чжансунның олармен бірге мемлекетке қарсы қастандық жасағанына жалған дәлелдер жасады. Император Гаоцзун Чжансунды жеке сұраққа алуды қалаған, бірақ Сюйдің ұсынысы бойынша – Чжансунның тез әрекет ету қабілеті, оның жетістіктерінде көрсетілгендей, ескерілді – 659 жылдың жазында Чжансун кенеттен лауазымдарынан және иеліктерінен айырылды. Ол Чжансунға Ян префектурасының бастығы лауазымын бергенімен, оның орнына Чжансунды Цзянь префектурасына (黔州, қазіргі Оңтүстік-Шығыс Чунцин) үй қамауында жер аударып жіберді. Чжансунның ұлдары да жер аударылды. 659 жылдың күзінде император Гаоцзун тергеуді қайтадан ашты, Ли Цзи, Сю, Син Маоцзян, Рен Ясян және Лу Ченцинге аталған қастандықты тергеуді тапсырды. Сюй бұл мүмкіндікті пайдаланып, Юань Гоньюны Цян префектурасына жіберді, онда Юань У император қызының бұйрығымен Чжансунды өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр етті. Оның барлық мүлкі тәркіленді. (Осы жазалау шарасының бір бөлігі ретінде, император Ванның туысы Лю Ши де жер аударылу кезінде өлім жазасына кесілді. Чжансун мен Лю үйлерінің мүшелері, сондай-ақ Хан үйінің мүшелері ауыр жұмысқа тартылды, ал Чжансунның бірнеше туыстары да өлім жазасына кесілді.) Кейінірек, император Гаоцзунның билігінде, 674 жылы, император Гаоцзун Чжансунның өлімнен кейінгі атақтарын қалпына келтіріп, Чжансунның шөбересі Чжансун Иге (長孫翼) Чжао герцогы атағын мұрагерлік етіп беруге рұқсат берді. Сондай-ақ, ол Чжансунның табытын Чанъаньға қайтартып, император Тайцзунның мазасына жақын жерге қайтадан жерледі.

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 65-том. Танның жаңа кітабы, 105-том. Зичжи Тонгцзян, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200-томдар.