Кіріспе

Психтер (грекше ψυκτήρ, "салқындатқыш") – грек вазасының бір түрі. Ол шарапты салқындату үшін, әсіресе ежелгі грек симпозиумындағы симпосиялық жиынның элиталық бөлігі ретінде қолданылды. Психтер, басқа салқындатқыштардан өзгеше, саңырауқұлақ пішіндес денесі бар ваза болып табылады және ол тек қысқа ғана кезеңде, б.з.д. VI ғасырдың соңынан V ғасырдың ортасына дейін жасалған. Осы типтің барлық мысалдары шамамен б.з.д. 520-480 жылдар аралығына жатады. Оның аз ғана жасалуы және шарапты салқындатудың көптеген қарапайым тәсілдерінің болуы осы пішіннің тек сәндік мода екенін көрсетеді. Бұл пішін ластанған қар мұзын тікелей шарапқа қоспау қажеттілігінен туындаған болуы мүмкін, себебі мұндай әрекет ауруға әкелуі мүмкін еді, бірақ бұл күмәнді, өйткені шараптағы спирт пайдалы стерильдеу қасиеттеріне ие. Ол тіпті сол кездегі басқа шарап ыдыстарымен салыстырғанда да сирек кездеседі. Психтердің нақты мақсаты болғанымен, ол, әрине, бір жақты құрылғы, симпозиумға келгендерге эстетикалық ләззат сыйлап, үй иесіне жақсы талғамдылығы үшін мақтау әкелетін нәрсе болды. Шарапты салқындату процесін басқа да көптеген тәсілдермен жүзеге асыруға болатындықтан, олардың ешқайсысы психтерді қажет етпегендіктен, оның пайдасыздығы тез арада байқалды. Әдетте шарапты кратерде суытылған су немесе қар мұзын қосу арқылы салқындататын, ал бұл әдіс психтерден бұрын да, кейін де қолданылды. Оның қалай қолданылғаны туралы нақты мәлімет жоқ. Ол кратерде суда жүзіп, мұзбен салқындатылған суда жүзгенде шарапты салқындатуға немесе психтер мұзбен толтырылып, оның ішінде жүзген шарапты салқындатуға арналған болуы мүмкін. Осы екі нұсқаның шарап температурасына қандай әсер ететінін қарастыратын болсақ, мынадай қорытындыларға келуге болады. Егер шарап бүгінгідей 12 °C-қа дейін салқындатылса, онда шарап кратерде, ал салқындатқыш психтерде болуын күтуге болады. Себебі шараптың бір жағы мұзбен (ішкі жағы), екінші жағы бөлме температурасымен (кратердің сыртқы жағы) жанасады. Бұл шарап температурасын бөлме температурасы мен 0 °C аралығында ұстап тұрады, бірақ ол 0 °C-қа қарағанда бөлме температурасына жақын болады, өйткені шараптың сыртқы бетінің ауданы ішкі бетінен үлкен. Алайда, егер шарап 0 °C-қа жуық салқындатылатын болса, онда жалғыз мүмкін нұсқа – мұзды кратерге, ал шарапты психтерге салу, себебі бұл жағдайда шарап толығымен мұзбен қоршалған болады. Екеуі де нақты болмаса да, бірінші нұсқа көбірек қызығушылық тудырады, өйткені ол ежелгі гректердің шарапты кратерде араластыру дәстүрін өзгертпейді. Ежелгі дереккөздерде адамдардың шарапты тікелей психтерден ішкені туралы айтылған, бірақ олар саңырауқұлақ пішіндес психтерді меңзейтіні нақты емес. Сонымен қатар, кратерді мұзбен толтыруға қарағанда психтерді мұзбен толтыру әлдеқайда арзан болар еді. Егер салқындатқыш алдын ала салқындатылған су болса, екі тәсіл де экономикалық болар еді, бірақ мұздан айырмашылығы, психтердегі салқындатылған судың салқындату әсері минималды болар еді.