Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тонгатапу аралындағы Муа қаласы – Тонгатапу аралындағы Хахаке (шығыс) ауданындағы шағын қала. Ол ғасырлар бойы Тонга империясының ежелгі астанасы болған. Лапаха және Татакамотонга ауылдарына бөлінген бұл қала Таласиуге жақын орналасқан және ежелгі ланги (патшалық бейіттері) арқасында танымал.
Town on the island of Tongatapu
Mua is a small town in the Hahake (eastern) district on the island of Tongatapu, and it was for centuries the ancient capital of the Tongan empire. It is divided in the villages Lapaha and Tatakamotonga, is close to Talasiu and famous for the ancient langi (royal burial tombs).
География
Муа Тоңгатапу лагунасының шығыс жағында орналасқан. Жағалау бойындағы төмен жатқан сазды аймақтан (қазір көбінесе таспен толтырылған), қалған бөлігі жоғары құнарлы қызыл жанартаулық топырақта жатыр. Лапаха сонымен қатар Туитонга империясының отаны. Лапаха Тонганың алғашқы астанасы болған, Туи Канокуполу оны Нукуалофаға көшіргенге дейін.
Mua is situated along the eastern side of the lagoon of Tongatapu. Except for a zone along the shore which is low lying mud (now largely landfilled with stones), the remainder of the village is on high lying red volcanic soil of high fertility. Lapaha is also the home of the Tu'itonga Empire. Lapaha is also the first capital of Tonga before the Tu'i Kanokupolu move it to Nukualofa.
Демография
1996 жылғы санақ бойынша Муада 3900 адам тұратын, ал 2006 жылғы қарашадағы санақпен расталса, бұл сан 4900-ге жетеді деп күтілуде. Лапаха халқының көп бөлігі католик дінін ұстанады, ал Татакамотонга көбінесе Веслиан дінінде, бірақ екеуінің де арасында мормондардың саны артып келеді. Бұған тарихи себеп бар: соңғы Туи Тонга католик болған және Лапахада тұрған. Татакамотонганың солтүстік-батыс жағында мемлекеттік бастауыш мектеп, ал солтүстік-шығысында Веслиан шіркеуі басқаратын орта мектеп (Тапунисилива, Тупу орта мектебінің шығыс бөлімшесі) орналасқан. Лапахада мемлекеттік бастауыш мектеп пен Рим-католик шіркеуі (Такуилау) басқаратын орта мектеп бар, ол ауылдың шығыс жағында орналасқан.
According to the 1996 census there were 3900 people living Mua, a number expected to rise to 4900 if confirmed by the November 2006 census. Most people of Lapaha are Roman Catholic, while Tatakamotonga is largely Wesleyan, although both see an increasing number of Mormons. This has a historical reason: the last Tui Tonga was Roman Catholic and lived in Lapaha. Tatakamotonga has a government primary school in the northwestern part of the village and a high school run by the Wesleyan church (Tapunisiliva, eastern branch of Tupou high school) in the north east. Lapaha has a government primary school and a high school run by the Roman Catholic Church (Takuilau) at the eastern end of the village.
Тарих
Муа бір кезде Тонгадағы Лапита мәдениетінің орталығы болды (шамамен 2000 жыл бұрын), ал кейіннен (12-16 ғасырларда) Туи Тонга империясының астанасы болды. Империяның ыдырауынан кейін ол 19 ғасырға дейін Туи Тонганың (Тонга патшаларының) астанасы болып қала берді, бірақ ол көбінесе рухани орталық болды және енді саяси биліктің көзі емес еді. Туи Тонга және оның жарандары Лапахада тұрды, оның резиденциясы Олотеле мен Ахофакасиу болды, ал Такуилау оның әйелдері үшін арналған (қазіргі сол аттас орта мектеппен шатастырмаңыз, ол шығысқа қарай орналасқан). Ал, басқа жағынан, Татакамотонда кіші басшылар мен қызметшілер тұрды. Шамамен 1470 жылы Туи Тонга әулеті Туи Хатакалауаға, ал бір ғасырдан кейін Туи Канокуполуға билігін жоғалта бастағанда, осы әулеттерге жататын басшылар Муаға қабылданбады және «нағыз» басшылардан (яғни Туи Тонгаға жататын) Хала Фонуамоа (құрғақ жер жолы) арқылы бөлінген жағалаудың төменгі жағалау аймақтарында тұруға мәжбүр болды. Бұрынғылары каухалалало (төменгі жол халқы) деп, ал соңғылары каухалута (ішкі жол халқы) деп аталды, және олар бүгінгі күні Тонгадағы екі маңызды топ болып табылады.
Mua was at one time the center of Lapita culture in Tonga (about 2,000 years ago) and later (twelfth to sixteenth century CE) the capital of the Tui Tonga Empire. After the disintegration of the empire it remained the capital of the Tui Tonga (Tonga kings), up to the nineteenth century, but was rather a spiritual centre and no longer a source of political power. The Tui Tonga and his retinue stayed in Lapaha, his residence being Olotele and Ahofakasiu, while Takuilau was for his wives (not to be confused with the current high school of the same name but further to the east). Subchiefs and servants on the other hand lived in Tatakamotonga. When, around 1470, the Tui Tonga line started to lose power to the Tui Haatakalaua, and another century later to the Tui Kanokupolu, chiefs belonging to these lines were not welcome in Mua, and had to stay on the low lying coastal areas, separated from the 'real' chiefs (i. e. those belonging to the Tui Tonga) by the Hala Fonuamoa (dry land road). The former became known as the kauhalalalo (low road people) and the latter as the kauhalauta (inland road people), which nowadays are still two important moieties in Tonga.
Фонэлуа
Лапаханың лақап аты – Паки мо е тои (шырышпен жиналған), ол иелер үшін гүл шоғы (кахоа) жасауға жиі жиналатын көптеген тәтті иісті гүлдерге сілтеме жасайды. Сол сияқты, Татакамотонга да Колокакала (жұпар иісті қала) және осы атаудың басқа түрлерімен белгілі. Жағалау батпақтарында әдемі қызыл гүлдері бар маңызды ағаш өскен (әлі де өсіп жатыр). Оның аты – Фаонелуа, және ол мангрдың бірегей түрі. Тек Туи Тонга ғана оның гүлдерін гүлдесте ретінде тағуға құқылы болған, сондықтан бұл ат оның билігінің символына айналды.
The nickname of Lapaha is Paki mo e toi (picked with sap), referring to the many sweet smelling flowers which were to be picked regularly to be made into kahoa, (flower garlands) for the lords. Likewise Tatakamotonga is also known as Kolokakala (fragrant town) and other variants of this name. An important tree with beautiful red flowers grew (and still grows) on the coastal marshland. Its name is Fāonelua and it is a unique species of mangrove. Only the Tui Tonga was allowed to wear its flowers as a garland, and as such the name has become a symbol for his reign.