Кіріспе

Американдық жазушы (1835–1909)

Аугуста Джейн Уилсон (Эванс; 8 мамыр 1835 – 9 мамыр 1909), Оңтүстік әдебиетінің американдық авторы және Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерацияны қолдаған адам. Оның кітаптары 1881 жылы Америка кітапханалар қауымдастығы тарапынан тыйым салынды. Ол жазу арқылы 100 000 доллар тапқан алғашқы әйел болды. Уилсон Джорджия штатының Колумбус қаласында дүниеге келген. Оның алғашқы кітабы, «Инез, Аламо туралы әңгіме», жас кезінде жазылып, Харперс баспасында жарық көрді. 1859 жылы жарық көрген «Беула» атты екінші кітабы бірден танымал болды және Америка Азамат соғысы басталғанда да жақсы сатыла берді. Баспагерлермен байланысы үзіліп, сепаратизм мәселесіне қатты алаңдаған ол, бірнеше жылдан кейін үшінші туындысын – Конфедерация армиясының сарбаздарына арналған «Макария» әңгімесін жариялады. Бұл кітап кейбір наразылар тарапынан өртеліп жіберілді. Соғыс аяқталғаннан кейін Уилсон «Сент-Эльмо» кітабымен Нью-Йоркке сапар шекті, ол жарық көрген соң үлкен жетістікке ие болды. Оның кейінгі туындылары «Вашти», «Infelice» және «Тиберийдің мейірімінде» де танымал болды. 1868 жылы ол Алабама штатынан Лоренцо Мэдисон Уилсонға тұрмысқа шығып, Спринг-Хиллде қоныстанды.

Алғашқы жылдар

Аугуста Джейн Эванс 1835 жылдың 8 мамырында Джорджия штатындағы Колумбус қаласында туды. Ол туған жері сол кезде Уинтон (қазіргі Мидтаун) деп аталатын. Оның анасы Сара С. Говард, әкесі Мэтью Р. Эванс болды. Ол анасының тарапынан Джорджиядағы белгілі Хауард отбасының ұрпағы еді. Ол формальды білім аз алған, бірақ ерте жасынан көп оқығандығы айтылады. 1840 жылдары әкесі банкротқа ұшырап, отбасының Шервуд Холл мүлігінен айырылды. Ол отбасымен Джорджиядан Алабамаға көшіп, 1845 жылы Аугуста 10 жасқа толғанда Сан-Антонио, Техасқа қоныс аударды. Мексика-Америка соғысы аяқталғаннан кейін Эванс анасынан білім алды. Мексика соғысы кезінде Сан-Антонио генерал Закари Тейлорға көмек көрсету үшін жіберілген АҚШ әскерлерінің бас қосылған жері болды, ал Эванстың соғыс кезінде Сан-Антониодағы балалық шағының естеліктері оның алғашқы романына шабыттандырды. 1850 жылы, 15 жасында, ол «Инез: Аламо жөніндегі әңгіме» романын жазды, ол сезімтал, моральдық және католиктерге қарсы махаббат тарихы болды. Онда бір жетім баланың діни күмәндан берілген иманға дейінгі рухани жолы суреттелген. Ол 1854 жылы Рождествода қолжазбаны әкесіне сыйлық ретінде тапсырды. Роман 1855 жылы анонимді түрде жарық көрді. 1849 жылы Эванстың ата-анасы отбасын Алабама штатындағы Мобайл қаласына көшірді. Ол келесі романын, «Беула» романын 18 жасында жазды, ол 1859 жылы жарық көрді. «Беула» романында әйелдерді білім беру тақырыбы көтерілді. Ол жарық көрген алғашқы жылында 22 мыңнан астам дана сатылып, оны Алабама штатының алғашқы кәсіби жазушысы ретінде таныстырды. Оның отбасы әдеби табысынан түскен қаражатқа Спрингхилл даңғылындағы «Джорджия коттеджін» сатып алды.

Азаматтық соғыс

Оңтүстік штаттардың көпшілігі тәуелсіздігін жариялап, Одақтан бөлініп, Америка Конфедерациялық Штаттарын құрғаннан кейін, Эванс Конфедерацияның жақтаушысы болды. Оның бауырлары 3-ші Алабама полкіне қосылған еді, ал ол оларды Вирджинияда зияратқа барғанда, Форт-Монродан шыққан Одақ әскерлерінің оқтарына ұшырады. "Ой, әр оқ атылғанда тістерінде қарсылық туын шалқытатын Сецессия туы болғанын қаладым! Менің саусақтарым олардың кішіпейілділіктеріне жауап ретінде қызыл отты шарды атқылағысы келді", - деп жазды ол достарына. Ол Азамат соғысының келесі кезеңінде үгітші ретінде белсенділік танытты. Эванс Джеймс Рид Сполдинг атты Нью-Йорк журналисімен никелесуге келісім берген, бірақ 1860 жылы Сполдинг Авраам Линкольнды қолдағандықтан бұл келісімді бұзды. Ол Мобил шығанағындағы Форт-Морган ауруханасында Конфедерация әскерлерінің жаралыларын емдеді. Эванс Чикамогадағы Конфедерация әскерлерін де зиярат етті. Ол қаланың қорғаны үшін құм қаптарын тігіп, патриоттық үндеулер жазып, үйіне жақын аурухана ашты. Аурухана оның романының құрметіне "Бьюла лагері" деп аталды. Ол 1862 жылы генерал П. Г. Т. де Борегардпен хат алмасты. Азамат соғысы Эвансты баспагерлерден үзіп, үшінші романы "Макарияны" жариялағанға дейін көп жыл өтті. Ол кейіннен жаралы конфедерациялықтарды емдеген кезде шам жарығында жазылғанын айтты. Роман Конфедерация үшін ең жоғары құрбандыққа барған оңтүстік әйелдері туралы; ол тәуелсіз ұлттық мәдениетке деген ұмтылысты күшейтті және сол кездегі оңтүстік құндылықтарын бейнеледі. Ол кітаптың бір данасын блокада арқылы баспагерлерге хатпен бірге жіберді. Ол Гаванаға, содан Нью-Йоркке қауіпсіз жеткізілді. Кітап Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы кітап дүкенінен басылып, Оңтүстік Каролинада жарық көрді. Ол Америка Конфедерациялық Штаттарының заңдарына сәйкес тіркелді және Конфедерация армиясының сарбаздарына арналды. Қолжазбаның бір бөлігі Мобил маңындағы "Бьюла лагерінде" ауру сарбаздармен бірге отырғанда қарындашпен жазылған. Кентуккидегі федералдық офицер Конфедерация басылымының барлық даналарын тауып алып, өртеп жіберді. Солтүстіктегі бір баспагер бір дананы алып, басып шығарды, бірақ "сондай қатігез бүлікшіге" авторлық төлем жасамайтынына ант берді. Дж. Б. Липпинкотт және Дж. С. Дерби онымен келіспей, автор авторлық төлем алатын келісімге келді. Теннессидегі Одақ армиясының қолбасшысы генерал Джордж Генри Томас кітаптардың көшірмелерін тәркілеп, өртеп жіберді.

Соғыстан кейінгі жылдар

Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Эванс өзінің ең маңызды туындысы – «Сент-Эльмо» (1866) романының қолжазбасын алып, Нью-Йоркке сапар шекті. Ол романын әйелі Мэри Говард Джонстың (полковник Сиборн Джонстың әйелі) «Эль Дорадо» үйінде аяқтады. «Сент-Эльмо» романының тұтас атмосферасы, егер нақты емес болса, Джонстардың «Эль Дорадо»сына ұқсас. 1878 жылы үйді капитан және миссис Джеймс Дж. Слейд сатып алып, оның атын романның құрметіне «Сент-Эльмо» деп өзгертті. «Сент-Эльмо» төрт айдың ішінде миллион данамен сатылды. Романның мазмұны циник болған Сент-Эльмо және әдемі, дінге берілген Эдн Эрл арасындағы тартымдылықты көрсетеді. Ол 19 ғасырдың ең танымал романдарының біріне айналды. Романның құрметіне қалалар, қонақүйлер, кемелер мен плантациялар аталды, ал автор үлкен қаржылық табысқа ие болды. Романның «әсем тілімен» жазылуы және қарапайым, жалаңаяқ қаһарманның сирек кездесетін әдеби жетістіктері қатты сынға ұшырады, тіпті бірі «Сент-Твельвемо» атты пародия жазды. Бірақ бұл кітаптың танымалдығына ешқандай әсер етпеді. Оқырмандар оның келесі туындысын асыға күтті, ал «Вашти» жарық көргеннен кейін, жаңа романы жарияланғанша тыныштық таппады. 1868 жылы «Вашти» басылып шыққаннан кейін көп ұзамай ол Конфедерация ардагері, полковник Лоренцо Мэдисон Уилсонға тұрмысқа шығып, Аугуста Эванс Уилсон атанды. Полковник Уилсон одан 27 жас үлкен еді. Полковник Уилсон банк ісі, теміржол және оптом саудасы арқылы байлыққа ие болды. Олар «Джорджия Коттеджінен» алыс емес жерде, Мобилдегі колонналы «Эшленд» үйіне қоныстанды. Олар Сент-Франсис-стрит мефодистік шіркеуіне қатысты. Вильсон Мобил қоғамының бірінші ханымы атанды, бұрынғы әлеуметтік беделін жоғалтқан мадам Ле Вертті ығыстырды, себебі ол Мобилдің федералдық оккупациясын ыстық қарсы алған болатын. Денсаулығының нашарлығына байланысты Лоренцо оның жазуына қарсы болды, оның өтінішімен ол жазуын тоқтатып, үйі мен бағын безендіруге көшті. Полковник Уилсон 1892 жылы қайтыс болды. Оған журналдар мен газеттерге материал жазу туралы көптеген ұсыныстар келіп түсті, бірақ ол олардан бас тартты. Тіпті, сериалдық туындысы үшін өзі баға белгілеуге рұқсат беру туралы ұсыныстан да бас тартты. Бір баспагер кітапханалық басылымдарына кедергі келтірмей, кітаптарын арзан «жұмсақ мұқабалы» түрінде басып шығарса, 25000 доллар төлеуге дайын еді, бірақ оған рұқсат берілмеді. «Вашти» романы баспаға жіберілмес бұрын 15000 доллар көлемінде аванс алды. «Байқаулық» пен «Тиберийдің ыстыққандығы» арасында он жыл өтті.

Сыни жауап

Уилсонның стилі "педантикалық" деп қатаң сынға ұшырады. Ол Виктория дәуірінің үйреншікті, сезімтал стилімен жазды. Сыншылар оның әйел кейіпкерлерінің зиялық қабілетін жоғары бағалады, бірақ кейіпкерлері дәстүрлі құндылықтарға бой ұсынғандықтан, Уилсонды антифеминист деп есептеді. Бір сыншы "Сент-Эльмо" романы туралы: "Сент-Эльмо романының қаһарман қызының басынан өткен қиындық – ол толық сөздікті жұтып қойғандай" деді. Уилсон 100 000 доллардан астам табыс тапқан алғашқы американдық әйел жазушы болды. Бұл Эдит Уортонға дейін бұрынғысы болмаған рекорд. 1864 жылы жарық көрген "Макария" немесе "Құрбандық тақтары" кітабы оңтүстік және солтүстік оқырмандарының қызығушылығын тудырды. Мелисса Хоумстед романның Нью-Йоркке көшірілуінің әдейі, бөліп-бөліп жасалғанын және романның оңтүстікте басылымға дайындалуымен шамалас уақытта болғанын жазады. Осылайша, бұрынғы сыншылар, ғалымдар мен өмірбаян жазушылар "Макарияның" солтүстікте пайда болуын рұқсатсыз деп қараса, шындық әлдеқайда маңызды. Кейбір ғалымдар Хоумстед романның "пираттық" басылымда пайда болғаны туралы романтикалық түсініктерден бас тартып, солтүстік және оңтүстік оқырмандары арасындағы айқын шекараның тарихшылар мен сыншылардың ойлап тапқан нәрсесі екенін, сол кезеңдегі оқу тәжірибесінің нақты бейнесі еместігін көрсетеді. Дегенмен, солтүстік және оңтүстік нұсқалары арасында көптеген қарама-қайшылықтар бар, олар оңтүстік кейіпкерлерін романтикалық бейнелеуге бағытталған мәтіннің үлкен бөлігін алып тастайды. Оның "Сент-Эльмо" романы ең танымал туындысы болды және ол жиі сахна мен экранға бейімделді, сонымен қатар ең даулы туындылардың бірі саналды. Роман әйелдердің тәуелсіздігі туралы: әйелдерге еркектердің қажеті болмаса да, тәуелсіздікке қол жеткізе алады, сонымен қатар еркектерді адасуға бейімділіктен сақтап қалуға шамалары жетеді. Роман қалаларға, қонақүйлерге, кемелерге және тіпті темекі брендіне ат қоюға себепкер болды. Кітаптағы басты кейіпкер, Эдна Эрл, 1954 жылы жарық көрген "Пондер жүрегі" романында Эдура Велтидің кейіпкеріне (Эдна Эрл Пондер) ат берді. Роман Чарльз Генри Уэббтің 1867 жылы жарық көрген "Сент-Твел'мо немесе Чаттануганың клинописік циклопедисі" атты пародиясын тудырды. Бір рецензент былай деп жазды:

"Ол христиандық шындықтың сұлулығы мен тазалығын мистикалық алхимиясы құйылған қазаннан шығарады. Ол таза және нағыз діннің қасиетті сенімінен ешқашан тайсалмайды." Оның кітаптары 1881 жылы Америка кітапханалар қауымдастығы тарапынан "сенсациялық немесе әдепсіз сипаттамалары үшін" тыйым салынды.

Өлім және мұра

Уилсон некесі мен әдеби еңбегі арқылы байлыққа ие болды және өмірінің соңғы жылдарында жазудан қол үзді. Ол 1909 жылдың 9 мамырында Мобильде жүрек талмасынан қайтыс болды және Мобильдегі Магнолия зиратына жерленді. Оның сүйікті Ашленд үйі 1926 жылы толығымен өртеніп кетті. Дегенмен, Джорджия коттеджі Спрингхилл даңғылында орналасқан және ол жерде оның үйі екенін көрсететін тарихи белгісі әлі де тұр. Оңтүстік патриоты ретінде Америка Конфедерациялық Штаттарын қолдауы және Америка Азамат соғысы кезіндегі әдеби қызметі ескерілгенде, ол Конфедерацияның, әсіресе, және Оңтүстіктің жалпы әдеби және мәдени дамуына зор үлес қосты деп санауға болады. Ол 1977 жылы Алабама әйелдерінің Даңқ залына енгізілді және 2015 жылдың 8 маусымында Алабама жазушыларының Даңқ залына алғашқы он екі кіргеннің бірі болды. Алабамалық режиссер Роберт Клем 2016 жылы, «Сент-Эльмо» басылғанының 150 жылдығында «Мисс Огастаның құштарлығы» атты Уилсон туралы фильм және веб-сайт жасады. Фильмде деректік сұхбаттармен қатар «Сент-Эльмодан» драмалық көріністер, сондай-ақ 1950 жылдардағы фильмге ұқсас сахналар бар, онда Юдора Велти, Уильям Фолкнер және Теннесси Уильямс Оңтүстік әдебиетінің бейнесі болған кезде оның тарихы қалай айтылуы мүмкін екені көрсетілген. Фильмдегі сұхбаттар мен фотосуреттер және басқа да экспонаттар онлайн «музейде» жинақталған. Бренда Айрес «Огуста Джейн Эванс Уилсонның өмірі мен шығармалары, 1835–1909» (2016) атты өмірбаянын жазды.