Кіріспе

Америка Құрама Штаттары Заңдары

Хьюз-Райан түзетуі (Public Law 93–559 (1974)) – 1961 жылғы Сыртқы көмек туралы заңға енгізілген түзету, ол 1974 жылғы Сыртқы көмек туралы заңның 32-бабы ретінде қабылданды. Түзету авторлары – сенатор Харольд Э. Хьюз (Демократ, Айова штаты) және конгрессмен Лео Райан (Демократ, Калифорния штаты) есімдерімен аталды. Бұл түзету АҚШ Президентіне Орталық барлау агенттігінің барлық жасырын операциялары туралы Конгресс комитеттерінің біріне немесе бірнешесіне есеп беруді талап етті. Бұл түзету ЦРУ және Қорғаныс министрлігінің жасырын операциялары мәселесін қарастырды және Президент мұндай операцияның әрқайсысы ұлттық қауіпсіздік үшін маңызды екенін ресми түрде растап, осы растауды тиісті Конгресс комитеттеріне (сол кездегі алты комитет, кейіннен Ақпараттық қызмет жөніндегі Палата мен Сенаттың «арнайы комитеттері» құрылғаннан кейін сегізге дейін өсті) ұсынғанша, бөлінген қаражатты мұндай операцияларды жүргізуге пайдалануға тыйым салды. Заңның мақсаты – Конгресс шеңберіндегі барлау комитеттеріне ЦРУ-ның іс-қимылдары туралы ақылға қонымды мерзімде хабарлауды қамтамасыз ету болды. Сенатор Хьюз 1973 жылы заң жобасын ұсынғанда, оны президенттің толық білімісіз жүзеге асырылатын әскери, барлау және ұлттық қауіпсіздік органдарының жасырын операцияларын шектеу құралы ретінде қарастырды.

Тарих

1970 жылдардың басында Оңтүстік-Шығыс Азиядағы халыққа ұнамайтын соғыс және Уотергейт жанжалы минималды бақылау дәуірін аяқтады. Конгресс Никсон әкімшілігін тежеуге және елдің барлау органдарының күмәнді, тіпті заңсыз әрекеттерге қатысу деңгейін анықтауға бекінді. Түзетуге түрткіс болған нәрсе – 1972 және 1973 жылдары Сенаттың Қарулы Күштер Комитетінің Камбоджа, Лаос және Солтүстік Вьетнамдағы 1970 жылдар басындағы жасырын әскери операциялар бойынша өткізген тыңдаулары болды. Комитет Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштерінің әуе бөлімшелері құпия шабуылдар жасағанын және оларды жасыру үшін іс-қимылдардан кейінгі есептерді бұрмалағанын анықтады. Хьюз және басқа бірнеше сенаторлар үшін бұл әрекеттер Ақ үйден Тынық мұхиты аймағындағы және Вьетнам соғысындағы далалық командирлерге тікелей бағытталған құпия соғыс болды. Баспасөз құралдарында барлау қызметіне қатысты алаңдатарлық мәліметтер жарияланды. 1974 жылдың 22 желтоқсанында «Нью-Йорк Таймс» газеті Сеймур Херштің «отбасылық зергерлік бұйымдар» деп аталған ЦРУ операцияларын, соның ішінде шетелдік басшыларды өлтіру және шетелдік үкіметтерді құлатуға бағытталған ұзақ мерзімді жасырын іс-қимылдар бағдарламаларын егжей-тегжейлі баяндаған мақаласын жариялады. Мақалада сондай-ақ барлау органдарының американдық азаматтардың саяси қызметі туралы ақпарат жинауға жасаған әрекеттері талқыланды. Бұл ақпарат көптеген сенаторлар мен өкілдерді Конгресс өзінің бақылау міндеттерін орындауда тым бейжай, сенімді және наив болды деп сендірді. Бірінші заңнамалық жауап – 1974 жылы 1961 жылғы Сыртқы көмек туралы заңға Хьюз-Райан түзетуін енгізу болды. Түзетілген заң ЦРУ жүргізген барлық жасырын іс-қимылдар үшін Президенттің толық жауапкершілігін бекітті, бұл Президентке ашыққа шыққан жасырын іс-қимылдар бойынша «сенімді түрде жоққа шығару» мүмкіндігін жойды. Бұл сонымен қатар Конгрестегі «хабардар» адамдар шеңберін кеңейтті, бұл Конгресске қарсы болған жасырын операциялардың ақпараттық ағым арқылы көптеп ашылуына мүмкіндік берді. Осылайша, түзетудің қабылдануы жасырын операцияларға Конгрестің де-факто және де-юре вето құқығын құрды, тиісінше ақпараттық ағым мүмкіндігі және қаржылық құралдардың күші арқылы.