Кіріспе

17/18 ғасырлардағы қарулы күштерді реттейтін ағылшын/британдық заңдар сериясы. Мүтиндік актілер – Англия Парламенті, Ұлыбритания Парламенті және Ұлыбритания Біріккен Корольдігі Парламенті қабылдаған, ағылшын және кейіннен британдық армияны басқару, реттеу, жабдықтау және қаржыландыруға бағытталған шамамен 200 жылдық жылдық актілер сериясы. Бірінші Мүтиндік акті 1689 жылы қабылданды, себебі Уильям III Англия тәжін иеленген кезде Джеймс II-ге адал қалған армияның үлкен бөлігі бүлік көтерді. 1803 жылы өзгертілген Мүтиндік акті және Әскери ережелер көтерілістің мәні мен жазасын анықтады, соңғысы 1879 жылғы Армия тәртібі және ережелері туралы актімен (42 & 43 Vict. c. 33) ауыстырылғанға дейін. 1881 жылы бұл акті Армия туралы заңмен – 1879 жылғы Армия тәртібі және ережелері туралы актіні және оған енгізілген кейінгі түзетулерді біріктіру туралы заңмен алмастырылды. Бұл акт жыл сайын ұзартылып, өзгертіліп немесе жаңасымен толықтырылып отырды (соңғы жаңарту 1995 жылы жасалды). Бүгінде британдық әскерлердің бүлік көтеруі 2006 жылғы Қарулы күштер туралы заңмен жазаланады. Оқиғаларға, енгізілген өзгерістерге және қалыптасқан жүйеге байланысты, бір жылдың ішінде бірнеше Мүтиндік актілер қабылдалуы мүмкін. Империя шегіндегі белгілі бір географиялық аймақтардағы бүліктер кейде арнайы актілермен реттелді, мысалы, 1754 жылғы Мүтині, Шығыс Үндістан актісі (27 Geo. 2. c. 9) немесе 1765 жылғы Мүтині, Америка актісі (5 Geo. 3. c. 33) – 1776 жылға дейін (16 Geo. 3. c. 11). 1755 жылдан бастап теңіз күштеріндегі бүлік актілерінің (28 Geo. 2. c. 11) сериясы, корольдік теңіз күштерін құрлықта болғанда реттейтін болады және 19 ғасырдың басына дейін жалғасты.

Өмірбаян

Орта ғасырларда Еуропа билеушілері азаматтық және әскери халыққа бірдей заңдар қолданды. Осы себепті әскери құқық (қарулы күштерді басқару заңы) және әскери жағдай (әскерилердің қоғамды бақылауы) екі бөлек құқықтық тәсіл болған жоқ. Орта ғасырлардың соңына қарай билеушілер азаматтық халықты басқару заңдарын және қарулы күштерге арналған заңдарды бөліп қарастыра бастады. Англияда Жеңімпаз Вильгельмнің Корольдік Кеңесі (Aural Regis) оған әскери күштерін де, ағылшын халқын да басқаруға көмектесті. Уақыт өте келе бұл кеңес бөлініп, арнайы құқықтық білімділікке ие болды. Король Эдуард I Корольдік Кеңесінің екі мүшесі – Лорд-констебль және Граф-маршал басқаратын Рыцарлық сотты құрды. Бұл сотқа әскери құқық, рыцарлық, геральдика, және шетелде жасалған кісі өлтіру немесе мемлекетке қарсы көтеріліс істерін қарау құқығы берілді. Әскер патшаның жеке күштері ретінде қарастырылды. Оның әскери күш ретінде басқаруы – патшаның заңмен бекітілген құқығы болды. Патша әскерилерді соғыс ережелерін жариялау арқылы басқарды. Бұл ережелер белгілі бір соғыс немесе науқан кезінде әскерге қатысты. Рыцарлық сот бұл ережелерді дайындау және оларды орындау арқылы патшаға көмектесті. Сондықтан әскери құқық науқанға немесе соғысқа байланысты өзгеріп отыруы мүмкін еді. Қатаң болғанымен, ережелерде әскери қызметшілерге қойылатын талаптар нақты айқындалған. Сонымен қатар, әділет соттары мен жалпы құқық соттары дамыды және азаматтарды басқару құқығы берілді. Жалпы құқықта әскери күштерге қатысты ерекше ережелер болған жоқ және жалпы құқық соттары әскери ережелерді қолдана алмады. Алайда, Құқық туралы петицияға дейін, әсіресе Тюдорлар мен Стюарттар тұсында, патша соғыс ережелерін (әскери құқықты анықтаған) Ұлыбританиядағы азаматтарға қарсы, соғыс соттары арқылы жүргізілген сот процестерінде (әскери жағдайды жүзеге асыру) қолданды. Патшаның қатал әскери құқықты бейбіт тұрғындарға қарсы қолдануы, тіпті өлім жазасын қолдануды да қамтыды. Әскери соттардың азаматтарға қарсы әскери құқықты қолдануы және жалпы құқық соттарының билігін өздеріне қаратуы наразылық тудырды. Әскери құқық пен әскери жағдай арасындағы айырмашылықтың болмауы ағылшын заңгерлерін бейбіт уақытта әскери құқықты қолдануға қарсы шығуға итерді. Уильям Блэкстоун шағымданып айтты:

«Әскери құқық, белгілі принциптерге негізделмеген және шешімдерінде толығымен еріксіздік танытқандықтан, сэр Мэтью Хейлдің айтуынша, шын мәнінде заң емес, заң ретінде қарастырылмаған нәрсе. Әскердегі тәртіп пен ұйымшылдықтың қажеттілігі ғана оған құлық береді; сондықтан ол бейбіт уақытта, патшаның соттары барлық адамдарға ел заңдарына сәйкес әділдік алу үшін ашық болғанда, рұқсат етілмеуі керек. Бұл патшалық биліктің артықшылықтарын (әскери ережелерді жасау және орындау) заңсыз пайдалану 1628 жылы Парламенттің Құқық туралы петицияны қабылдауына себеп болды. Бұл заңда бейбіт уақытта Англияда болған азаматтар, солдаттар мен офицерлер әскери соттар мен заңға бағынбайтыны айтылды. Бейбіт уақытта Англиядағы жеке тұлғаларға билік жүргізуге тек жалпы құқық соттары мен әділет соттары ғана құқылы болды. Соғыс ережелері осы соттардың қарауына жатпағандықтан, әскери құқық Англиядағы кез келген адамға – әскери болсын, азамат болсын – қолданыла алмады.»

Бірінші көтеріліс актісінің қабылдануы

1688 жылы Ұлы революция кезінде король Уильям III король Джеймс II-нің орнын басты. Корольдік шотланд әскері – Джеймс II-ге адал қалған және оны нағыз монарх деп санаған жалғыз бөлімше болды. Полктің қолбасшысы, полковник Джордж Дуглас, 1-ші Дамбартон графы, Джеймс II-мен бірге жер аударылды, ал Уильямның бағыныштыларының бірі Фредерик Шомберг полковник болып тағайындалды. Ипсвичтен Фландрияға тасымалдауды күтіп тұрғанда, полк 1689 жылдың 15 наурызында көтеріліс жасап, үйге қайтып келді (Шотландия Корольдігі әлі де толық тәуелсіз мемлекет болатын), Голландияда Уильям III-нің бұйрығымен соғысудан бас тартты. Көтерілісші әскерлер бейбіт уақытта Англияда орналасқандықтан, оларға тек жалпы құқық пен әділ соттар ғана билік ете алатын. Алайда, бұл соттардың өкілеттігіне көтеріліс жасағандарға жаза тағайындау кірмеді (өйткені бұл әскери құқық бойынша жасалған қылмыс еді, жалпы құқық бойынша емес). Сондықтан, әскерлерді тоқтату немесе жазалау үшін ешқандай заңдық шара қолданылмады. Парламент 1688 жылғы Көтеріліс заңын қабылдады (1 Will. & Mar. c. 5). Бұл заң офицерлер мен сарбаздардың дезертирлік жасауын, көтеріліс шығаруын және бүлік тудыруын бейбіт уақыттағы Англияда әскери сот қарауына беруге және мұндай қылмыстарға өлім жазасын белгілеуге мүмкіндік берді. Осы заңның қабылдануы Ұлыбританияда әскери заң кодексін жасауға бастама берді. Әскерлерді орналастыру үшін төлем алғаш рет 1692 жылғы Көтеріліс заңына енгізілді (4 Will. & Mar. c. 13).

Көтеріліс актілерінің жаңартылуы

Құқықтар Биллінде бейбіт уақытта парламенттің келісімінсіз тұрақты әскердің болуына тыйым салынған, бірақ соғыс кезінде бұл тыйым салынбағандықтан, көтеріліс туралы заң бір жылға ғана шектелді. Осылайша, соғыс немесе бейбіт уақытта әскери тәртіпті сақтау мүмкін болмады, нәтижесінде Корольдік тұрақты әскерді ұстап тұру да қиынға соқты. Осыған байланысты Парламент жыл сайын жаңа көтеріліс туралы заң қабылдады. Патшалық жариялаған Соғыс ережелері мұхиттың ар жағындағы отарлардан тыс жерлердегі әскери күштерді басқаруды жалғастырды, ал көтеріліс туралы заңдар бейбіт уақыттағы Англиядағы әскери күштерге әскери заңды қолданды. Бұл өзгерістер «Вильям мен Мэри таққа отырғаннан бастап, Англия, кейіннен Ұлыбританияның 'біздің ата-бабаларымыз ешқашан көрмеген флоттар мен әскерлерді құруға' мүмкіндік берген, ширек ғасырлық қажеттіліктері мен мүмкіндіктерінің нәтижесі болды». 1879 жылға дейін әр жыл сайын жаңа көтеріліс туралы заң қабылданды. Көтеріліс туралы заң бастапқыда көтеріліс, бүлік және дезертирлік қылмыстарынан өзге де әскери қылмыстар үшін әскери соттарды өткізуге рұқсат беру үшін өзгертілді. Көтеріліс туралы заңға енгізілген түзетулер, 1718 жылғы Көтеріліс туралы заңға сәйкес келетін жағдайда, патшалық соғыс ережелерімен тыйым салынған әрекеттер үшін әскери соттарды өткізуге мүмкіндік берді. Әскери қызметпен тығыз байланыстағы азаматтар, мысалы, жабдықтаушылар да әскери сотта сотталуы мүмкін. 1807 жылы Британ армиясының Батыс Үндістан полкіне құл ретінде алынған барлық қара солдаттар сол жылғы Көтеріліс туралы заң бойынша босатылды.

Үйлер салу актілері

1765 және 1774 жылдарғы көтеріліс актілері, американдық колониялардағы британдық әскерлерді орналастыру талаптарын, армия бұрынғыдан артық көлемде енгізгеніне байланысты, «Жатақ актілері» деп кеңінен танылған.

Англия

1703 жылғы көтеріліс заңы (2 және 3 Анна, 20-тарау)

Ұлыбритания

1720 жылғы көтеріліс туралы акт (7 Geo. 1. St. 1. c. 6)

1727 жылғы көтеріліс туралы акт (1 Geo. 2. St. 2. c. 2)

1731 жылғы көтеріліс туралы акт (5 Geo. 2. c. 2)

1744 жылғы көтеріліс туралы акт (18 Geo. 2. c. 7)

1753 жылғы көтеріліс туралы акт (26 Geo. 2. c. 5)

1755 жылғы көтеріліс туралы акт (28 Geo. 2. c. 4)

1756 жылғы көтеріліс туралы акт (29 Geo. 2. c. 3)

1759 жылғы көтеріліс туралы акт (33 Geo. 2. c. 6)

1760 жылғы көтеріліс туралы акт (1 Geo. 3. c. 6)

1761 жылғы көтеріліс туралы акт (2 Geo. 3. c. 11)

1762 жылғы көтеріліс туралы акт (3 Geo. 3. c. 7)

1763 жылғы көтеріліс туралы акт (4 Geo. 3. c. 3)

1778 жылғы көтеріліс туралы акт (18 Geo. 3. c. 4)

1786 жылғы көтеріліс туралы акт (26 Geo. 3. c. 10)

1793 жылғы көтеріліс туралы акт (33 Geo. 3. c. 9)

1800 жылғы көтеріліс туралы акт (39 & 40 Geo. 3. c. 27)

XIX ғасыр

1801 жылғы көтеріліс туралы заң (41 Geo. 3. (Ұлыбритания) c. 11)

1802 жылғы көтеріліс туралы заң (42 Geo. 3. c. 25)

1802 жылғы көтеріліс (№ 2) туралы заң (42 Geo. 3. c. 50)

1802 жылғы көтеріліс (№ 3) туралы заң (42 Geo. 3. c. 88)

1803 жылғы көтеріліс туралы заң (43 Geo. 3. c. 20)

1804 жылғы көтеріліс туралы заң (44 Geo. 3. c. 19) (45 Geo. 3. c. 16) (48 Geo. 3. c. 15)

1809 жылғы көтеріліс туралы заң (49 Geo. 3. c. 12)

1810-шы жылдар

1810 жылғы көтеріліс туралы заң (50 Geo. 3. c. 7) (51 Geo. 3. c. 8)

1812 жылғы көтеріліс туралы заң (52 Geo. 3. c. 22) (55 Geo. 3. c. 108) (56 Geo. 3. c. 10) (57 Geo. 3. c. 35) (59 Geo. 3. c. 9) (3 Geo. 4. c. 13) (10 Geo. 4. c. 6) (1 Will. 4. c. 15)

1832 жылғы көтеріліс туралы заң (2 & 3 Will. 4. c. 28) (2 & 3 Vict. c. 5)

1840 жылдар

1841 жылғы көтеріліс туралы заң (4 және 5 Vict. c. 2) (5 және 6 Vict. c. 12) (6 және 7 Vict. c. 3) (9 және 10 Vict. c. 11)

1847 жылғы көтеріліс туралы заң (10 және 11 Vict. c. 12) (11 және 12 Vict. c. 11) (12 және 13 Vict. c. 10) (16 және 17 Vict. c. 9) (17 және 18 Vict. c. 4) (19 және 20 Vict. c. 10) (20 Vict. c. 13) (21 және 22 Vict. c. 9) (22 Vict. c. 4) (23 және 24 Vict. c. 9) (24 және 25 Vict. c. 7) (25 және 26 Vict. c. 5)

1863 жылғы көтеріліс туралы заң (26 және 27 Vict. c. 8) (27 және 28 Vict. c. 3) (28 және 29 Vict. c. 11) (29 және 30 Vict. c. 9) (30 және 31 Vict. c. 13) (31 және 32 Vict. c. 14) (32 және 33 Vict. c. 4)

1870 жылдар

1870 жылғы көтеріліс туралы заң (33 & 34 Vict. c. 7) (34 және 35 Vict. c. 9) (35 және 36 Vict. c. 3) (37 және 38 Vict. c. 4) (38 және 39 Vict. c. 7) (39 және 40 Vict. c. 8) (40 және 41 Vict. c. 7) (41 және 42 Vict. c. 10) Ұлыбритания Парламентінің келесі актілерін қамтиды:

Теңіз көтерілісі туралы заң 1778 (18 Geo. 3. c. 5)

Теңіз көтерілісі туралы заң 1801 (41 Geo. 3. (Ұлыбритания) c. 18)

Теңіз көтерілісі туралы заң 1802 (42 Geo. 3. c. 26)

Теңіз көтерілісі (No. 2) туралы заң 1802 (42 Geo. 3. c. 51)

Теңіз көтерілісі (No. 3) туралы заң 1802 (42 Geo. 3. c. 115)

Теңіз көтерілісі туралы заң 1803 (43 Geo. 3. c. 27)

Теңіз көтерілісі туралы заң 1804 (43 Geo. 3. c. 20)

Теңіз көтерілісі туралы заң 1840 (3 & 4 Vict. c. 8)

Теңіз көтерілісі туралы заң 1860 (23 & 24 Vict. c. 10) (24 & 25 Vict. c. 8) (1862) (25 & 26 Vict. c. 6) (1863) (26 & 27 Vict. c. 9) (27 & 28 Vict. c. 4) (29 & 30 Vict. c. 10) (31 & 32 Vict. c. 15) (32 & 33 Vict. c. 5) (33 & 34 Vict. c. 8) (34 & 35 Vict. c. 10) (35 & 36 Vict. c. 4) (36 & 37 Vict. c. 11) (37 & 38 Vict. c. 5) (1875) (38 & 39 Vict. c. 8). Сондай-ақ, Корольдік теңіз жаяу әскері жағалаудағы заң деп те аталады. Теңіз көтерілісі туралы заң 1876 (39 & 40 Vict. c. 9) (40 & 41 Vict. c. 8)

Теңіз көтерілісі туралы (уақытша) жалғастыру туралы заң 1879 (42 & 43 Vict. c. 5)