Кіріспе

1913 жылғы Тұтқындар (аурудың салдарынан уақытша босату) туралы заң, көбінесе «Мысық пен тышқан» заңы деп аталады, 1913 жылы Ұлыбританияда Х.Х. Асквиттің либералдық үкіметі тұсында қабылданған Парламент актісі болды. Әйелдер әлеуметтік және саяси одағының (WSPU, көбінесе суфражистер деп аталады) бірқатар мүшелері әйелдердің сайлау құқығын қолдаған вандализм актілері үшін түрмеге қамалған еді. Түрмеге қамалуға наразылық ретінде суфражистердің кейбіреуі аштық жариялады. Ашыққандарды түрме қызметкерлері күшпен тамақтандырды, бұл халық арасында кеңінен наразылық тудырды. Заң осы наразылықтарға жауап ретінде қабылданды. Ол тұтқындарға аштық ереуілі олардың денсаулығына әсер еткен жағдайда мерзімі шектеулі босатуға мүмкіндік берді; одан кейін олар белгіленген уақыт ішінде денсаулықтарын қалпына келтіріп, соңынан қайтадан тұтқындалып, қалған жазасын өтеу үшін түрмеге қайтарылатын болды. Тұтқын босатылған кезде оған қосымша талаптар қойылуы мүмкін еді. Заңның бір салдары – аштық жариялауды техникалық түрде заңды ету болды. Заңға берілген лақап аты үй мысығының құрбандығымен ойнап, өлтіруден бұрын бірнеше рет қашып кетуіне ұқсас болғандықтан пайда болды.

Мемлекеттік пайдалану

Заң қабылданғаннан кейін, ашаршылықпен күресу үшін мәжбүрлеп тамақтандыру тоқтатылды. Оның орнына, аштық жариялаған суфражистер өте әлсіз болғанша түрмеде ұсталды, содан кейін олар денсаулығын қалпына келтіру үшін уақытша босатылды. Бұл үкіметке ашаршылық салдарынан туындаған кез келген зиянға (немесе тіпті өлімге) жауапкер емес екенін айтуға мүмкіндік берді. Денсаулықты қалпына келтіру кезеңінде суфражистер жасаған кез келген құқық бұзушылық оларды дереу түрмеге қайтаруға әкеп соқты. Түрмеден тыс өткізген қалпына келтіру уақыты аштық жариялағандардың жаза мерзіміне есептелмейді. Олар денсаулығы қалпына келгеннен кейін, жазасын аяқтау үшін түрмеге қайта шақырылатын. Бұл суфражистерді бір қылмыс үшін бірнеше рет босатып, қайтадан түрмеге қамауға мүмкіндік берді, қосымша сот процесі болмай.

Өмірбаян

Әйелдер әлеуметтік және саяси одағы (WSPU, көбінесе суфражеттер деп аталады) ерлермен тең сайлау құқығына қол жеткізу мақсатында терезелерді сындыру, өрт қою және полиция қызметкерлеріне "техникалық шабуыл" (денеге зиян келтірмей) сияқты наразылық әрекеттеріне барды. Көптеген WSPU мүшелері осы істері үшін түрмеге қамалды. Ұйым бұл кезде үкімет тарапынан қатыгез жазалау мен қатал қарау деп есептегендіктен, түрмедегі WSPU мүшелері ұзаққа созылған аштық әрекеттерге кірісті. Кейбір әйелдер осы қадамға барғанда босатылды, бірақ бұл суфражеттерді түрмеге қамау саясатын тиімсіз етті. Сонда түрме басшылары аштық ұрыс жасағандарды мұрын-асқазан түтігі арқылы күшпен тамақтандыру саясатын қолданды. Бұл процедураны көп рет қайталау жиі ауруға алып келді, бұл WSPU-ның тұтқындарға қатысты үкіметтің қатал қарым-қатынасын көрсету мақсатына қызмет етті. Күшпен тамақтандыру тактикасына халықтың наразылығы күшейгенде және түрмедегі суфражеттер аштық әрекеттерін жалғастыруға бекінгенде, үкімет заң жобасын Парламентте асығыс түрде қабылдады. Заңның нәтижесінде тұтқындар аштық әрекетінен кейін қалпына келгенше босатылып, полиция олар жазылғаннан кейін қайтадан қамауға алу құқығын сақтап қалды. Заңның мақсаты аштық әрекеттер тактикасымен күресу және әйелдерді күшпен тамақтандыру арқылы (еркек) сайлаушылар арасындағы үкіметке қолдаудың төмендеуіне жол бермеу болды, бірақ шындығында ол Либералдық үкіметке қолдауды әлсіретті.

Қатысып тамақтандырылған әйелдер

"Суфраж және панкхерстер" атты кітабында Джейн Маркус зорлықпен тамақтандырудың әйелдердің сайлау құқығы үшін күресінің қоғамдық санадағы басты бейнесі болғанын айтады. Әйелдер осы тәжірибенің өзіне қалай әсер еткенін хаттарда, күнделіктерде, сөздерде және "Әйелдерге дауыс беру құқығы" және "Суфрагет" сияқты басылымдарда жазды. Зорлықпен тамақтандырылған суфражистердің бірі, Леди Констанс Литон, жұмысшы сыныбының әйелдерінің түрмеде жоғары сыныпты әйелдерге қарағанда зорлықпен тамақтандырылу ықтималдығы жоғары екенін көрсететін кітап жазды. Жалпы алғанда, зорлықпен тамақтандырудың медициналық процедурасы физикалық және психикалық зорлық-зомбылық ретінде сипатталды, ол ауырсыну, азап, эмоционалдық стресс, ұят, қайғы-қасірет және ашуға себеп болды. Вайолет Блэнд "Әйелдерге дауыс беру құқығы" басылымында өзінің зорлықпен тамақтандырылу тәжірибесі туралы жазып, "олар мойнымды бұрып, басымды кері тартып, тамағымды жапты, мені әрдайым вицеде ұстағандай ұстады" деп түсіндірді. Ол күзетшілердің әрқашан алты немесе жетіге біреу болғанын және "жәбірленушінің наразылық білдіру үшін тек сөзбен ғана, қорқынышын білдіруге мүмкіндігі болмаған, сондықтан бірнеше рет көрсетілген қатыгездіктің себебі болмаған" деп жазды. Өзінің "шабуыл" деп сипаттаған оқиғасының соңында, ол "әлсіз және тыныс ала алмаған" жағдайына байланысты креслодан жеткілікті жылдам тұра алмағандықтан, олар креслоны астынан тартып алып, оны еденге лақтырып жіберді. Ол осы шабуылдардың аштық ереуілшілерді сындыру мақсатымен жасалғанына шүбәсіз екенін жазды.

Қаламаған салдарлар

Заңның тиімсіздігі көп ұзамай айқын болды, себебі билік босатылған аштық жариялаушыларды қайта ұстауда күткеннен әлдеқайда көп қиындықтарға тап болды. Олардың көпшілігі суфражистер желісінің және әйелдерден ғана құралған күзетшілер тобының көмегімен тұтқындалудан қашып құтылды, олардың тактикасы – шатастыру, алдау және кейде полициямен тікелей қақтығысқа түсу болды. Үкіметтің жоғары беделі бар суфражистерді ұстауға шамасы келмеуі, суфражистердің аштық ұрысын бақылау үшін жасалған құпия құралды қоғамдық дауға айналдырды. Бұл заң белсенділерді әлсірету арқылы ұйымның күшін басуға бағытталған, бірақ үкіметтің беделін түсіргендіктен, нәтижесі кері болды. Бұл акт суфражистердің ғана емес, басқа да тұтқындардың негізгі адам құқықтарын бұзушылық ретінде қарастырылды. Заңның "Мысық пен тышқан" деген лақап аты, үкіметтің тұтқындармен мысық ойнағандай қарым-қатынас жасағанын көрсетеді, және қайта-қайта босату мен тұтқындаудың қатыгездігі суфражистерге деген жек көруді ыстыққа дейін өзгертіп, оларға деген көңіл жарықтарды тудырды. Асквит үкіметінің осы заңды қабылдауы WSPU мен суфражистерге Асквитті жау ретінде көрсетті – ұйым оны бүкіл соғысқа дейін жеңілуге тиіс жау деп есептеді. Бұл заңның тағы бір салдары – Лейбористік партияға қолдаудың артуы, оның көптеген негізін қалаушылары әйелдерге дауыс беруді қолдады. Мысалы, философ Бертран Рассел Либералдық партиядан шығып, осы заңды және либералдарды оның пікірінше либералдық емес және конституцияға қарсы заң шығарғаны үшін айыптаған памфлеттер жазды. Осылайша, дау-дамай либералдардың сайлаудағы беделін төмендетуге көмектесті, өйткені орта таптың бір бөлігі Лейбористік партияға көшуге бастады. Бұл акт WSPU-ге британдық элитаның басқа бөліктеріне, әсіресе Англия шіркеуіне қарсы науқан жүргізуге және шабуыл жасауға мүмкіндік берді. 1913 жылы WSPU тікелей Винчестер епискобы Эдвард Талботты, Кентербери архиепискобы Рэндалл Дэвидсонды, Лондон епискобы Артур Виннингтон Инграмды, Йорк архиепискобы Космо Гордон Лэнгті және Кройдон, Льюс, Ислингтон және Степни епископтарын нысанаға алды. Олардың әрқайсысының ресми резиденцияларында пикетке шығып, аудиенция сұрады, оның барысында шіркеу басшыларынан мәжбүрлеп тамақтандыруға қарсы наразылық білдіруді талап етті. Нора Дакр Фокс WSPU атынан көптеген делегацияларды басқарды, олар туралы "The Suffragette" газеті кеңінен жариялады. Бір кезде Лондон епискобы мәжбүрлеп тамақтандыру кезінде әйелдердің уланғаны туралы айыптамаларға байланысты Холоуэй түрмесіне жеке барып қалуға көндірілді. Епископ түрмеге бірнеше рет барды, бірақ ешқандай нәтиже болмады, және ол мәжбүрлеп тамақтандыру кезінде жаман қарым-қатынас жасалғанына ешқандай дәлел таба алмағанын мәлімдеді. Шындығында, ол мәжбүрлеп тамақтандырудың "мүмкіндігінше мейірімділікпен" жүргізілгенін сенді. Егер WSPU мәжбүрлеп тамақтандыру мәселесін көтеріп, шіркеудің қолдауын алуға үміттенсе, олар көңілі қалды. Шіркеу WSPU мен билік арасындағы қақтығысқа араласудан бас тартты және күшпен тамақтандыруға күшті қарсылықтың алғы шарты екенін, ал күштілік Құдайдың еркіне қарсы екенін, сондықтан шіркеу күшпен тамақтандыруға қарсы әрекет ете алмайды деген партиялық бағытын ұстады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл заң суфражистердің қызметін тоқтатуға көмектеспеді. Олардың радикалды әрекеттері соғыс басталғаннан кейін және соғысқа қолдау көрсеткеннен кейін ғана тоқтады. Алайда, 1914 жылдың тамызында соғыс басталғаннан кейін және соғыс кезеңінде суфражистік қызметтердің тоқтатылуы "Мысық пен тышқан" заңының толық әсері ешқашан белгілі болмайды.