Кіріспе

1885 жылы Марк Твеннің романы "Хаклберри Финннің оқиғалары" – американдық автор Марк Твеннің романы, ол алғаш рет 1884 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияда, ал 1885 жылдың ақпанында АҚШ-та жарық көрді. «Ұлы американдық романдар» қатарында есептелетін бұл туынды, американдық әдебиеттегі маңызды шығармалардың бірі болып, тұңғыш рет ағылшын тілінде, жергілікті ерекшеліктерді көрсететін стильде жазылған. Оқиға Хаклберри "Хак" Финннің баянымен, бірінші тұлғада айтылады. Хак – Твеннің тағы екі романының ("Том Сойер шетелде" және "Том Сойер, детектив") кейіпкері және Том Сойердің досы. Бұл кітап "Том Сойердің оқиғалары" романының тікелей жалғасы. «Хаклберри Финннің оқиғалары» АҚШ-та балалар әдебиетінің бағытын өзгерткені және балалық шақтың терең сезіммен суреттелгені үшін танымал. Сонымен қатар, Миссисипи өзенінің бойындағы адамдар мен жерлердің жарқын сипаттамаларымен де ерекшеленеді. Оқиға Оңтүстіктегі соғысқа дейінгі қоғамда өтеді, ал кітап жарық көрген кезде бұл қоғам 20 жылдан астам уақыт бұрын жойылған болатын. "Хаклберри Финннің оқиғалары" – қалыптасқан көзқарастар, әсіресе нәсілшілдік және бостандық туралы өткір сатира. Оқырмандардың арасында үнемі танымал болған бұл роман, жарық көргеннен бері әдеби сыншылардың зерттеу нысаны болып табылады. Кітаптың кең ауқымды тілдік өрескелдіктері мен нәсілдік айыптамаларына байланысты жарық көргеннен кейін көп сынға ұшырады. 20-шы ғасыр бойы, тіпті кейіпкердің және кітаптың мазмұнының нәсілшілдікке қарсы екенін дәлелдеген аргументтерге қарамастан, нәсілдік стереотиптерді қолдану және "негр" деген нәсілдік сөзді жиі пайдалану себепті сын-ескертпелер тоқтаған жоқ.

Сюжет

1830-1840 жылдары Миссури штатындағы Санкт-Петербург қаласында Хаклберри Финн "Том Сойердің басынан кешкендерінен" кейін айтарлықтай сомада ақша алады, ал жесір Дуглас және оның қарындасы Мисс Уотсон оның қамқоршылары болады. Хак адасқан бала ретінде өмір сүруді артық көреді, бірақ Том Сойердің бандасына қосылу үшін қалады. Хактың әкесі, "Пап", ішімдікке құмар адам, Хактың байлығын иемденуге тырысады. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Пап оны шалғайдағы қабылдауда тұтқынға алады. Пап Хакты өлтіруге тырысқан кездегі делирийлік дағдарыстан кейін, Хак өзінің өлімін сахналап, Джексон аралына қоныстанады, онда Мисс Уотсонның құлы Джиммен қайта қосылады. Джим оны сатуды жоспарлап жатқанын естіген соң қашып кеткен еді. Хак пен Джим Иллинойс штатының еркін штатындағы Каирге дейін өзен бойымен төмен қарай саяхаттауға шешім қабылдайды. Су тасқынынан кейін олар өзен бойымен жүзіп келе жатқан ағаш сал мен үйді табады. Үйдің ішінде Джим атып өлтірілген адамды табады, бірақ Хактың оны көруіне жол бермейді. Хак қалаға жасырын кіріп, Джимді ұстағаны үшін сыйақы жарияланғанын және оның Хакты өлтіргені күдікті екенін біледі; олар салға мініп қашады. Хак пен Джим екі ұры үшіншісін өлтіруді жоспарлап сөйлесетін тоқтап тұрған кемеге кездеседі. Салдары кетіп қалғанын байқағаннан кейін, олар ұрылардың қайығына мініп қашады. Олар өз салдарына жетеді және ұрылардың қайығын батырады, содан кейін Хак ұрыларды құтқару үшін түнгі күзетшіні алдайды. Хак пен Джимді тұман бөліп жібереді. Олар қайта кездескенде, Хак Джимді оқиғаны армандағанын айтуға көндіреді. Джим Хактың шындықты мойындауына ашуланады. Хак Джимнің күшті сезімдеріне таңғалып, кешірім сұрайды. Хак қашып кеткен құлды қолдау туралы ойға келмейді, бірақ қашып кеткендерді іздеген екі ақ жігіт салға тап болғанда, оның жалғандығы оларды кетуге көндіреді. Джим мен Хак Каирден өтіп кеткендерін түсінеді. Өзенге қарсы жүруге мүмкіндік болмағандықтан, олар өзен бойымен төмен қарай жалғастыруға шешім қабылдайды. Өтіп бара жатқан кеме салға тиіп, оларды қайтадан бөліп жібереді. Өзен жағасында Хак 30 жылдан бері Шепардсондармен араздыққа түскен Гренджерфордтармен танысады. Гренджерфордтың қызы Шепардсон жігітімен қашып кеткеннен кейін, Шепардсондардың шабуылында барлық Гренджерфорд ер адамдары қаза табады. Хак қашып құтылып, Джиммен қайта қосылады, ол салды жөндеп, қалпына келтірген. Джим мен Хакқа патша және герцог деп таныстыратын екі алаяқ қосылады, олар Хак пен Джимді бірнеше алаяқтықтарға араластырады. Бір қалада патша мен герцог екі түнді қысқа, қымбат сахналық қойылыммен қала тұрғындарын алдайды. Үшінші күні алаяқтар алдыңғы көрермендерден кек алу үшін кіру ақысын жинап, қаладан қашады. Келесі қалада алаяқтар жақында қайтыс болған Питер Уилкстің ағалары болып көрінеді және оның мүлкін ұрлауға тырысады. Хак Уилкстің жетім қалған немерелері үшін ақшаны қайтарып алуға тырысады. Вилкс ағалары деп мәлімдеген тағы екі адам келіп, дүрбелең тудырады. Хак қашып кетеді, бірақ патша мен герцог оны ұстап алады. Ол қашып шығады, бірақ олар Джимді Фелпстерге сатқандарын біледі. Хак Джимді босатуға ант етеді, тіпті оның тозаққа түсетініне сенсе де. Фелпстер Хакты келуі күтіліп тұрған немере інісі Томмен шатастырады, ал Хак осыған сәйкес келеді. Олардың немере інісі Том Сойер екені белгілі болады. Том келгенде, ол өзінің ағасы Сид болып көрінеді және Джимді босату үшін театрлық жоспар құрайды. Хак патша мен герцогты Джим жергілікті тұрғындарды олардың арамдауы туралы ескертетіні туралы ескертуге тырысады, бірақ оларды қаралап, қауырсынмен жабылған күйде және теміржолмен қаладан қуылғандарын көреді. Том Джимді қашыру кезінде жараланады. Қашудың орнына Джим оған көмектесу үшін қалады және тұтқындалып, Фелпстерге қайтарылады. Томның тәтесі Поли келіп, Хак пен Томның кім екенін ашады. Ол Мисс Уотсонның қайтыс болғанын және өсиеті бойынша Джимді босатып жібергенін түсіндіреді. Том Джимді "құтқаруды" қалағанын мойындайды. Джим Хакқа Паптың жүзетін үйдегі өлген адам екенін айтады. Хак Фелпстердің асырап алуынан қашу үшін Үндістан аумағына қашуға ниеттенгенін жариялайды.

Суреттер

Оригинал суреттерді сол кезде "Life" журналында жұмыс істейтін жас суретші Э. В. Кембл салған. Кемблді Твен өзі таңдаған, оның туындыларына қатты риза болғандықтан. Хирн Твен мен Кемблдің қабілеттері ұқсас екенін айтады, мынадай деп жазады: "Кемблдің техникалық шеберлігі жетілмеген болса да, ол ең ұлы суретшілер сияқты, мәтіндегі ең қарапайым кейіпкерге де ерекше бейне жасау қабілетімен ерекшеленді; Твен бірнеше сөзбен толыққанды кейіпкерді шеберлікпен сипаттағандай, Кембл де қаламымен бірнеше сызумен сол адамның барлық сыртқы келбетін бейнеледі. Кемблдің бір ғана модельге қол жеткізуге мүмкіндігі болғандықтан, кітапқа салған көптеген суреттері тек болжау арқылы жасалды. Роман жарық көрген кезде, романға қатты сын көрсетілгенімен, суреттер жоғары бағаланды. Твен авторлық құқығын жоғалтқаннан кейін Э. В. Кембл 1898 және 1899 жылдары "Harper" және "American Publishing Company" үшін тағы бір суреттер жинағын жасады.

Жарияланымның әдеби ахуалға әсері

Твен бұл шығарманы бастапқыда «Том Сойердің оқиғалары» кітабының жалғасы ретінде жоспарлаған, онда Хаклбери Финннің ересек өмірі суреттеледі. Бұрынғы романнан алынып тасталған бірнеше беттен бастап, Твен «Хаклберри Финннің өмірбаяны» деп атаған қолжазба бойынша жұмыс істей бастады. Твен келесі бірнеше жыл бойы қолжазбамен айналысып, бірақ Хактың ересекке дейінгі дамуын баяндау жоспарынан кейін бас тартты. Ол қолжазбаға қызығушылығын жоғалтқандай көрінді және оны бірнеше жылға тоқтатты. Гудзон өзеніне сапар жасағаннан кейін Твен романға қайта оралды. Аяқталғаннан кейін романның атауы алдыңғы кітабына ұқсас болды: «Хаклберри Финннің оқиғалары (Том Сойердің серігі)». Марк Твен 1876 мен 1883 жылдар аралығында бұл әңгімені қаламмен қағазға түсірді. 1991 жылы Нью-Йорктегі Sotheby’s кітаптар мен қолжазбалар бөлімінде қолжазбаның түпнұсқалығын тексерген Пол Нидхам: «Бұл [Клеменстің] таза әдеби стильден диалекттік стильге өту әрекеті» деді. Мысалы, Твен «Хак Финннің» алғашқы жолын үш рет өзгертті. Ол бастапқыда «Сіз мені танымайсыз» деп жазды, одан кейін «Сіз мені білмейсіз» деп өзгертті, соңында «Егер сіз «Том Сойердің оқиғалары» деген кітапты оқымаған болсаңыз, сіз мені білмейсіз; бірақ ол маңызды емес» деген түпкілікті нұсқасына тоқталды. Түзетулер Твеннің Хак пен Джим кейіпкерлерін күшейту үшін материалды қалай қайта өңдегенін, сондай-ақ сол кездегі сауаттылық және дауыс беру туралы пікірталасқа сезімталдығын көрсетті. Кейінірек жазылған нұсқасы баспаға тапсырылған алғашқы терілген қолжазба болды. Кітапқа деген сұраныс АҚШ-тан тысқары елдерде де өсті. «Хаклберри Финннің оқиғалары» 1884 жылдың 10 желтоқсанында Канада мен Ұлыбританияда, ал 1885 жылдың 18 ақпанында АҚШ-та жарық көрді. 283-беттегі иллюстрация мәселе тудырды, себебі гравюра шебері (оның кім екені белгісіз) Кемблдің қарт Сайлас Фелпстің суретіне соңғы сәтте қосымша жасады, бұл Фелпстің шатқайнауына назар аударды. Әдепсіздік анықталғанға дейін кітаптың отыз мың данасы басылып шықты. Суретті түзету және қолданыстағы даналарды жөндеу үшін жаңа тақта жасалды. 1885 жылы Буффало қалалық кітапханасының кураторы Джеймс Фрейзер Глюк Твенге қолжазбаны кітапханаға сыйлауды ұсынды. Твен осы ұсынысқа келісті. Кейін баспагерлер беттердің жартысы жоғалып кеткенін болжады. 1991 жылы жоғалған бірінші жартысы Глюктің ұрпақтарына тиесілі кемедегі қорапта табылды. Кітапхана мұраны иеленді және 1994 жылы «Марк Твен бөлмесін» ашып, осы құнды мұраны көрсетті. 1885 жылы кітап жарық көрген кездегі әдеби ахуалды ескере отырып, Генри Нэш Смит Марк Твеннің «кәсіби юморист» ретінде беделділігінің маңыздылығын атап өтеді, өйткені ол оннан астам басқа да шығармаларын жариялаған. Смит «XIX ғасырдың соңындағы декаденттік романтизмді жою қажетті болғанмен», «Хаклберри Финннің оқиғалары» «бұрын қолжетімсіз қиял күшінің көздерін көрсетті, сонымен қатар американдық проза мен поэзия үшін ХХ ғасырда жаңа қуаныш пен жаңа энергия көздерімен халықтық тілді қолжетімді етті» деп санайды.

Қабылдау және тыйым салу

"Хаклберри Финннің оқиғалары" романының бастапқыдан-ақ қырқыс дау тудырғаны белгілі болса да, Норман Мейлер 1984 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінде Твеннің романы бастапқыда "тынышсыздық тудырмаған" деген қорытындыға келді. Мейлер былай деп жазады: "50 жыл өткен соң Т. С. Элиот пен Эрнест Хемингуэйдің мақтауларына дайын болған азаматтық атмосфера болған жоқ", – деп жазды ол. Альбертидің пікірінше, академиялық қауым кітапқа қатысты сын-ескертпелерге жарысқан да, шатасқан да жауап берді. Твеннің заманынан бері бүгінгі күнге дейін "Хаклберри Финннің оқиғалары" романының қорғаушылары "кітапқа қатысты академиялық емес барлық сыншыларды экстремистер мен "цензурашылар" деп атайды, осылайша 1880 жылдардағы Конкорд қалалық кітапханасының абыройлы буржуазиялық қамқоршыларының кітаптың "әдепсіздігіне" қатысты шағымдарын нәсілдік және азаматтық құқықтарға қатысты соңғы наразылықтармен теңестіреді". Алғашқы сын кітаптың өрескелдігіне бағытталған. "Бостон транскрипт" газетінде бір оқиға жазылған: "Конкорд (Массачусетс штаты) қалалық кітапхана комитеті Марк Твеннің соңғы кітабын кітапханадан шығару туралы шешім қабылдады. Комитет мүшесінің бірі оны әдепсіз деп атағысы келмейтінін, бірақ оның ойынша, онда аз ғана юмор бар, және ол да өте дөрекі типте деп санайды. Ол оны нағыз қоқыс деп есептейді. Кітапхана және комитеттің басқа мүшелері де ұқсас көзқарас білдіреді, оны дөрекі, қарапайым және әдепсіз деп сипаттайды, жоғары көтерілмейтін оқиғалар тізбегімен айналысады, кітаптың баршасы ақылды, сыйлы адамдарға қарағанда, қарапайым халыққа көбірек сай келеді. Жазушы Луиза Мей Алкотт кітаптың жарық көргенін де сынға алып, егер Твен "біздің таза ниетті жігіттеріміз бен қыздарымызға айтуға жақсы нәрсе ойлап таба алмаса, олар үшін жазуын тоқтатқан дұрыс" деді. 1905 жылы Нью-Йорктегі Бруклин қалалық кітапханасы да "жаман сөздер таңдауы" және Хактың роман ішінде "қышынғаннан бөлек, сызып тастағаны" үшін кітапты тыйым салды, бұл әдепсіздік деп есептелді. Бруклиндегі кітапханашыдан жағдай туралы сұрағанда, Твен мысқылмен жауап берді: "Мен сіздің айтқандарыңызға қатты алаңдадым. Мен "Том Сойер" және "Хак Финн" романдарын тек ересектерге арнап жаздым, және балалар мен қыздарға оларға қолжетімділік берілгенін білгенімде қатты ренжідім. Жастық шағында ластанған сананы ешқашан тазалау мүмкін емес. Мен мұны өз тәжірибемнен білемін, және бүгінге дейін мен 15 жасқа дейін маған толыққанды оқуға рұқсат берген және оқуға мәжбүрлеген жас өмірімнің адал емес қамқоршыларына қарсы ашуымды сақтап келемін. Ешкім мұндай жағдайдан таза, тәтті дем алуға лайық емес. Кейінгі сыншылардың көптегені, соның ішінде Эрнест Хемингуэй, соңғы тарауларды сынап, кітаптың "Джим тұтқындалғаннан кейін министрлік шоу сатирасы мен жалпы комедияға айналғандығын" мәлімдеді. Хемингуэй "Барлық қазіргі американ әдебиеті Хак Финнен басталады" деп мәлімдеп, оны "біздің ең жақсы кітабымыз" деп атады, бірақ ескертті: "Егер сіз оны оқуға міндетті болсаңыз, онда Джимді жігіттерден ұрлаған жерде тоқтаңыз. Міне, нағыз соңы. Қалғаны – алаялық". Африкалық-американдық жазушы Ральф Эллисон "Хемингуэй Джимді құтқаруға байланысты сюжеттің құрылымдық, символдық және моральдық қажеттілігін мүлдем түсінбеді. Дегенмен, романның мәнін осы бөлім береді". Пулитцер сыйлығының иегері Рон Пауэрс өзінің Твен өмірбаянында ("Марк Твен: Өмір") "Хаклберри Финн осы соңғы тарауларға қарамастан, консенсуспен мойындалған шедевр ретінде сақталады" деп мәлімдеді, онда Том Сойер Хакты Джимді құтқару үшін күрделі амалдар арқылы жетектеп барады.

Дау

Майкл Патрик Хирн "Анотацияланған Хаклберри Финн" кітабына жазған кіріспесінде Твен "тежеусіз қарапайым тілде сөйлей алатын" екенін айтады және Твеннің замандасы, сыншы Уильям Дин Хауэллстің, автордың "юморы көптеген әйелдерге арналмаған" деген сөзін келтіреді. Алайда, Хирн одан әрі түсіндіріп, "ұялмаған Хауэллс Хаклберри Финннің басылымдарын қарап, олардан өшіріп тастауға тұрарлық ештеңе таппады" дейді.

Растық стереотиптер

Қазіргі заманғы «Гаклберри Финн» туралы зерттеулердің көп бөлігі оның нәсіл тақырыбына қатысты мәселелерге назар аударады. Көптеген Твен зерттеушілері кітаптың Джимді жанындағы адам ретінде көрсетуі және құлдықтың нәсілшілдік көзқарастарының жалған екенін ашық көрсетуі – нәсілшілдікке қарсы күрес екенін айтады. Ал басқалары кітаптың осы тұрғыдан толыққанды жетілмегенін, әсіресе Джим бейнесін сомдауда кемшіліктер бар екенін мәлімдейді. Бір жағдайда, туындаған дау мәтіннің түбегейлі өзгертілген интерпретациясына алып келді: 1955 жылы CBS телеарнасы кітаптың телеверсиясындағы қақтығыс тудыруы мүмкін материалдардан қорғану үшін құлдық туралы барлық айтылғандарды жойып, Джим кейіпкерін мүлдем алып тастады.

"Караңғы" сөзін қолдану

Осы «Хаклберри Финн» романының нәсілшілдік көзқарасты білдіретіні немесе нәсілшілдікке қарсы тұратыны жөніндегі даудың және роман ішінде «неггер» сөзінің жиі қолданылуының (Твен заманында кең таралған, бірақ кейіннен осы сөз ұятты әрі тыйым салынған сөздер қатарына енген) салдарынан, көптеген адамдар АҚШ мемлекеттік мектептерінде осы кітапты оқытудың жөн-жобалылығына күмән келтірді. «Неггер» сөзіне қатысты күмән 1982 жылы Вирджиния штатының мектеп әкімшілігінен бірінің осы романды «өмірімде көрген ең жаман нәсілшілдік мысалы» деп атауынан көрінеді. Америка кітапханалар қауымдастығы мәліметінше, 1990 жылдары «Хаклберри Финн» романы АҚШ-та ең көп сынға ұшыраған бес кітаптың бірі болды. Соңғы кезде осы романға тыйым салу талабымен бірнеше наразылық акциялары өтті. 2003 жылы Вашингтон штатының Рентон қаласындағы орта мектеп оқушысы Калиста Фэйр және оның әжесі Беатрис Кларк «неггер» сөзінің қолданылуына байланысты «Хаклберри Финн» романын Рентон мектеп округіндегі сабақтардан, бірақ мемлекеттік кітапханалардан емес, алып тастауды ұсынды. Олардың өтінішін қараған екі оқу бағдарламасы комитеті ақырында осы романды 11-сыныптың оқу бағдарламасында қалдыруға шешім қабылдады, бірақ романды зерделеп, оның даулы тақырыптарын оқыту бойынша нақты әдістеме әзірленгенге дейін оқу процесінен уақытша шығарып тастады. 2009 жылы Вашингтон штатының ақ нәсілді орта мектеп мұғалімі Джон Фоули «Хаклберри Финннің оқиғалары» романын көбірек заманауи романмен алмастыруды ұсынды. «Сиэтл Пост Интеллигенсер» газетінде жарияланған пікір мақаласында ол «'N' сөзін қайта-қайта қолданатын романдардың бәрін жою керек» деді. Ол осы романды оқытудың қажетсіз ғана емес, сонымен қатар роман ішіндегі ұятты тілге байланысты қиын екенін, көптеген оқушылардың тіпті «'N' сөзін естігенде» ұялып қалатынын айтты. 2016 жылы «Хаклберри Финннің оқиғалары» романымен бірге «Күлкілі құсты өлтіру» романы да нәсілдік қорлау сөздерді қолданғаны үшін Вирджиния штатының мемлекеттік мектептерінен алынып тасталды.

Тазартылған басылымдар

Баспагерлер «неггер» сөзін азырақ дау тудыратын сөздермен алмастырып, кітаптың жаңа басылымдарын шығару арқылы дауды басып татуға тырысты. 2011 жылы NewSouth Books баспасынан шыққан кітапта «құл» сөзі қолданылды (бірақ бұл сөз бостандыққа шыққан адамға дұрыс тағайындалмайды). Олардың бұл өзгеріс жасауының себебі – егер оқырман түпнұсқаға көңілі толмаса, «тазаланған» нұсқаны оқуға мүмкіндік беру еді. Марк Твенді зерттеуші Алан Гриббен бұл басылымның тіліне байланысты сынып оқу тізімдерінен толығымен алынып тасталмай, сыныптарда қолдануға ыңғайлы болады деп үміттенеді. Баспагер Сюзанн Ла Розаның айтуынша, «NewSouth-та біз бұл шығармалардың жаңа оқырмандар табуына көмектесетін басылымның маңыздылығын түсіндік. Егер бұл басылым тілдің оқуға қалай әсер ететіні, цензураның мәні немесе нәсілдік айыптаулардың зиянды ықпалы туралы жақсы пікірталас тудырса, онда Твеннің осы жаңа басылымын шығарудағы миссиямыз одан да толыққанды орындалған болар еді». Тағы бір ғалым, Томас Уортем, бұл өзгерістерді сынап, жаңа басылымның «балалардың: "Хак сияқты бала неге мұндай жек көрінетін тілді қолданады?" – деп сұрауына себеп болмайтынын» айтты.