Кіріспе

Иоаннис Варвакис (Ιωάννης Βαρβάκης; 1745–1825), сондай-ақ Иван Андреевич Варваци деп те белгілі, грек жекеменшік теңіз қарақшысы, меценат және Filiki Eteria мүшесі.

Шығуы, ерте өмір

Иоанн Грекияның Псара аралында Андреас Леонтис пен Мария Моростың ұлы ретінде дүниеге келді. Кейін анасы Хиос аралындағы монастырьға жасынып, 1822 жылы Хиос қырғыны кезінде қаза тапты. Оның нағыз аты Иоанн Леонтидес (гр. Ιωάννης Λεοντίδης); Варвакис – бала кезінде оның қаһарлы көздеріне байланысты алған лақап аты. Бұл көздер Псара аралында мекендейтін, варваки (βαρβάκι, "Элеонораның бүркіті") деп аталатын жыртқыш құстың көздеріне ұқсас еді.

Орлов көтерілісінің батыры

Варвакис грек православты христиан болған, ол 17 жасында шебер теңізші болып, "Святой Андрей" атты кеме жасады, кейіннен оны (экипажымен бірге) орыс әскерлеріне 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде ұсынды. Ол барлық байлығын кемені жабдықтауға және оны зеңбіректермен қаруландыруға жұмсады, сондай-ақ 1770 жылдың шілдесінде Чесма (Чешме) шайқасында айқын батылдық көрсетті. Оның шебегі жанғыш заттармен толтырылған өрт кемесіне айналдырылып, отқа қойылды және үлкен түрік кемесіне бағытталды. Бірақ соғыс Грекияға тәуелсіздік бермеді, себебі Осман сұлтаны 1774 жылы Қара теңіздің солтүстік бөлігін Ресейге берген Кучук-Кайнарджи шартымен бейбітшілікке қол қойды. Алайда, бұл соғыс гректердің Ресейге жаппай қоныс аударуына әкеп соқты.

Ұлы Екатеринаның қызметінде

Ақшасы жоқ Иоаннис Варвакис Ресейдің Екатерина II ("Ұлы Екатерина") қабылдауына баруды шешті. Ол Санкт-Петербургке сапар шегіп, Ресейдің генерал-фельдмаршалы, мемлекет қайраткері және Ұлы Екатеринаның жақын адамы Григорий Александрович Потемкинмен кездесті, ол императрицамен кездесуді ұйымдастырды. Ұлы Екатерина Варвакиске 1000 алтын рубль сыйлық берді, сондай-ақ Каспий теңізінде шексіз және салықсыз балық аулауға рұқсат берді, сонымен қатар Ресейде қоныстану орнын таңдау құқығын берді. Ол сонымен қатар Ұлы Екатерина қол қойған ресми патент алды, ол Иван Андреевич Варватсидің (оның жаңа орыс аты) 1772 жылғы 21 қазанда Ресей теңіз флотының бірінші лейтенанты болып тағайындалғанын растады.

Варвакис Астрахан қаласында

Санкт-Петербургтен тәжірибесіз болса да, балық шаруашылығын дамыту үшін Астраханьға кетті. Каспий теңізінің солтүстігіндегі балық аулау кәсібі оны миллионер етті. Варвакистің кемелері бұрыш, ақ балық және басқа да құнды балықтарды аулады. Гректердің икраға деген құштарлығын білген ол, оны Еуропаға экспорттауды ұйымдастыруға тырысты. Ол кемемен тасымалдау кезінде икра жұмыртқаларының тазалығын сақтау үшін жаңа тәсіл ойлап тапты. Ол құнды жұмыртқалардың құрамын өзгеріспейтін, су өткізбейтін және осылайша жақсы сақталатын ағаш қораптар жасады. Осыған дейін икра үңгірлерде сақталған. Варвакис икраны Астраханнан Грекияға түйемен немесе Волга өзені арқылы кемемен тасымалдады. 1788 жылы Варвакистің кәсіпорнында 3000-нан астам жұмысшы жұмыс істеді. 1810-1817 жылдары Иоаннис Варвакис Волга өзенін Кутум саласына жалғастыратын каналдың кешіккен құрылысын қаржылады. Алғашқыда "Астраханский" деп салынған канал, 1817 жылғы 31 желтоқсандағы жарлық бойынша "Варвациевский" деп аталды. Ресей революциясынан кейін "1 мамыр" каналы деп аталды.

Таганрогтағы Варвакис

1810 жылы Варвакиске Ресейдің Александр I отбасылық гербпен мұрагерлік дворян атағын берді, сонымен қатар оны сот кеңесшісі етіп тағайындады және ерекше қызметтері үшін алмазбен әшекейленген Санкт-Анна орденімен және Санкт-Владимир орденімен марапаттады. 1812 жылы ол грек колонистері қоныстанған Таганрог қаласына көшіп келді. Бұл гректер классикалық дәуір гректері сияқты, Солтүстік Қара теңіз және Азов теңізі маңындағы қалаларға кедейлік немесе зұлымдықтан паналаған болатын. 1813 жылы Иван Варватси Таганрогтағы Грек Иерусалим монастырының (Иерусалимский греческий монастырь) құрылысына 600 000 рубль жұмсады. 1825 жылы Александр I Таганрогта қайтыс болғанда, Ресей патшасының жаназасы осы монастырда өткізілді. Варватсидің Таганрогтағы үйі Қырым соғысында Таганрогты қоршау кезінде көп зақым көрді. Қабырғалары зеңбірек доптары мен мылтық оқтарымен толы болды және сол күйінде қалды. Бұл ғимарат "Оқ үйі" ("дом с пулями") деп аталды.

Грекияға қайта оралу

Иоанн Варвакис грек революциясы кезінде гректерге, әсіресе туған аралы Псараға белсенді көмек көрсетті. Түрік флоты аралды қиратқаннан кейін, ол 1824 жылы Грекияға оралып, қашқындарға көмектесті және 1825 жылдың 10 қаңтарында Закинтоста қайтыс болды. Варвакис жаңа грек мемлекеті үшін білім беруді дамытуды қалап, өсиетімен өз атымен аталатын Варвакейо (Βαρβάκειον Λύκειον) гимназиясын салуға 1 миллион рубль бөлді. Варвакис Афинадағы жабық нарық – Варвакейос Агорасының құрылысын да қаржылады.

Ұрпақтар

Варвакис есімінің ұрпақтары әйел желісі арқылы жалғасты. Оның тұңғыш қызы Мария Варвакис, 1770 жылы дүниеге келген, грек саудагері Николай Иванович Комниноға үйленді. Оның ұлдары болмағандықтан, әулеттік есімін келер ұрпақтарға сақтап қалу ниетінде, Иоанн Варвакис өзінің қамқоршысы, Ұлы Екатеринаға қызы Марияға екі есімді тегі беруге рұқсат ету туралы өтініш жолдады – яғни, әкесі Варвакистің және күйеуі Комниноның тегін. Екатерина II оның өтінішін мақұлдап, Комнино Варваци (Комнино Варваци) ақсүйек отбасын құрды. Мария мен Николай Комнино Варвацидің барлық ұлдары (Иван, Егор, Марк, Козма және Андрей) 1821 жылғы 25 сәуірдегі Екатеринослав үкіметінің жарлығымен ақсүйек титулына ие болды, бұл олардың әкесі Иоанн Варвакистің жетістіктері мен еңбектеріне көрсетілген құрметтің нәтижесі болды. Олардың ұрпақтары кейін басқа грек-орыс отбасыларымен, соның ішінде Таганрогтағы Сарандинаки отбасымен туыс болды. Сарандинаки отбасы арқылы Варвакистің ұрпақтары Мочениго (Mocenigo немесе Mochenigo) грек-орыс отбасымен де байланысты болды. Мария мен Надежда Комнино Варвацидің қабірлері Таганрогтағы Ескі Көлемде, Барлық Әулиелер шіркеуінің жанында орналасқан.

Мұра

XIX ғасырда Таганрогтағы көшелердің бірі Варвациевский көшесі деп аталды. 1920 жылдары ол ақын Михаил Лермонтов атымен аталып қайта жаңартылды. 2012 жылы Астрахан қаласында Варвакиске арналған ескерткіш ашылды. Режиссер Янис Смарагдис Иоанн Варвакистің өмірі мен оның икра жұмыртқаларын тасымалдауға арналған өнертабысы туралы «Құдай икраны жақсы көреді» деген фильмді түсірді. Иоанн Варвакистің рөлін неміс актері Себастьян Кох сомдады. Грекия, Ресей және Испанияның бірлескен туындысы болған фильм 2012 жылы көрсетілімге шықты. Дегенмен, фильмде маңызды тарихи қателіктер бар, мысалы, 1821 жылғы грек төңкерісі кезінде император Павел I билік екені көрсетілген. (Шындығында, ол осы оқиғалардан 20 жыл бұрын қаза тапқан болатын).