Кіріспе
1822 жылы Людвиг ван Бетховеннің фортепиано сонатасы №31, А мажорда, Op. 110, 1821 жылы жазылып, 1822 жылы жарық көрген. Бұл 1820-1822 жылдар аралығында жазылған үш сонатаның (Op. 109, 110 және 111) ортаңғысы, және оның фортепиано сонаталарының соңғысына дейінгісі. Соната 1820 жылы тапсырылғанмен, Бетховен Op. 110 жұмысын 1821 жылдың екінші жартысынан бастады, ал соңғы түзетулер 1822 жылдың басында аяқталды. Кешігудің себебі Бетховеннің Missa solemnis жұмысымен айналысуы және денсаулығының нашарлауы болды. Алғашқы басылымы 1822 жылы Шлезингердің Париж және Берлиндегі баспасында арнаусыз жарияланды, ал ағылшын тіліндегі басылымын 1823 жылы Мюцио Клементи шығарды. Шығарма үш бөлімнен тұрады. Модерато бірінші бөлімі әдеттегі соната формасын сақтайды және экспрессивті, әншілдік сипаттағы басты тақырыппен басталады. Аллегро екінші бөлімі қысқа, бірақ әзіл-қалжыңға толы шекерцомен басталады, Мартин Купердің пікірінше, ол екі халық әніне негізделген, одан кейін трио бөлімі келеді. Соңғы бөлім бірнеше контрастты бөлімдерден құралады: баяу кіріспе речитатив, ариозо доленте, фуга, ариозоның қайталануы және құштарлық пен батырлыққа толы аяқталумен бітетін екінші фуга. Уильям Киндерман соңғы бөлімнің фугасы мен Бетховеннің басқа да кейінгі туындылары, мысалы Диабелли вариацияларындағы фуга және Missa solemnis бөлімдері арасындағы параллельдіктерді байқайды, ал Адольф Бернхард Маркс фуганы Бах және Гендельдің фугаларымен салыстырады. Соната Дональд Тови, Денис Мэтьюс, Генрих Шенкер және Чарльз Розен сияқты зерттеушілердің музыкалық талдауларының нысаны болды. Оны Артур Шнабель, Гленн Гулд және Альфред Брендель сияқты пианистер орындаған.
The Piano Sonata No. 31 in A major, Op. 110, by Ludwig van Beethoven was composed in 1821 and published in 1822. It is the middle piano sonata in the group of three (Opp. 109, 110, and 111) that he wrote between 1820 and 1822, and is the penultimate of his piano sonatas. Though the sonata was commissioned in 1820, Beethoven did not begin work on Op. 110 until the latter half of 1821, and final revisions were completed in early 1822. The delay was due to factors such as Beethoven's work on the Missa solemnis and his deteriorating health. The original edition was published by Schlesinger in Paris and Berlin in 1822 without dedication, and an English edition was published by Muzio Clementi in 1823. The work is in three movements. The Moderato first movement follows a typical sonata form with an expressive and cantabile opening theme. The Allegro second movement begins with a terse but humorous scherzo, which Martin Cooper believes is based on two folk songs, followed by a trio section. The last movement comprises multiple contrasting sections: a slow introductory recitative, an arioso dolente, a fugue, a return of the arioso, and a second fugue that builds to a passionate and heroic conclusion. William Kinderman finds parallels between the last movement's fugue and other late works by Beethoven, such as the fughetta in the Diabelli Variations and sections of the Missa solemnis, and Adolf Bernhard Marx favourably compares the fugue to those of Bach and Handel. The sonata is the subject of musical analyses including studies by Donald Tovey, Denis Matthews, Heinrich Schenker, and Charles Rosen. It has been recorded by pianists such as Artur Schnabel, Glenn Gould, and Alfred Brendel.
Өмірбаян
1819 жылдың жазында Берлинде орналасқан Schlesinger музыка баспасы фирмасынан Адольф Мартин Шлезингер өз ұлы Мористі композитормен іскерлік байланыс орнату үшін Бетховенмен кездесуге жіберді. Екеуі Модлинг қаласында кездесті, онда Морис композиторға жағымды әсер қалдырды. Хат алмасу арқылы келіссөздер жүргізілгеннен кейін, үлкен Шлезингер 1820 жылдың сәуір айында 90 дукатқа үш фортепиано сонатасын сатып алуды ұсынды, бірақ Бетховен бастапқыда 120 дукат сұраған еді. 1820 жылдың мамыр айында Бетховен келісімін берді және үш ай ішінде сонаталарды тапсыруға міндеттенді. Осы үш соната қазір Op. 109, 110 және 111 ретінде белгілі, олар Бетховеннің фортепиано сонаталарының соңғылары. Композиторға уәде етілген сонаталарды мерзімінде аяқтауға бірнеше фактор кедергі келтірді, соның ішінде Missa solemnis (Op. 123) жұмысы, 1820 жылдың қысында ревматизмге шалдығуы және 1821 жылдың жазында сары ауруға шалдығуы. Барри Купер атап көрсеткендей, Op. 110 "1821 жылдың екінші жартысына дейін пішімделуді бастаған жоқ". Op. 109-дың нұсқасы 1821 жылдың қараша айында Шлезингер басып шығарса, хаттардан көрініп тұрғандай, Op. 110 1821 жылдың желтоқсан айының ортасына дейін әлі дайын болмаған. Сонатаның аяқталған қолжазбасы 1821 жылдың 25 желтоқсанымен таңбаланған, бірақ Бетховен соңғы бөлімін қайта қарастырып, 1822 жылдың басына дейін аяқтамады. Көшірушінің нотасы осы уақытта Шлезингерге жеткізілген болуы мүмкін, өйткені Бетховен 1822 жылдың қаңтарында соната үшін 30 дукат алды. Адольф Шлезингердің 1822 жылдың шілдесінде Бетховенге жазған хаттарында соната, Op. 111 сонымен қатар Парижде гравюраланғаны айтылған. Соната сол жылы Париж бен Берлинде бірдей жарияланды және 14 қыркүйекте Bibliographie de la France басылымында жарияланды. Бірінші басылымның бірнеше даналары тамыз айында Венаға жетті және сол айда Wiener Zeitung газетінде соната туралы хабарланды. Соната арнаусыз жарияланды, бірақ Бетховен Op. 110 және 111 сонаталарын Антони Брентаноға арнауға ниеттенгенін көрсететін мәліметтер бар. 1823 жылдың ақпанында Бетховен Лондондағы композитор Фердинанд Ристің Opp. 110 және 111 қолжазбаларын Британияда басылуын ұйымдастыру үшін жібергенін хабарлап хат жолдады. Бетховен атап көрсеткендей, Op. 110 Лондонда қолжетімді болғанымен, басылымда Ристің басылымында түзетілетін қателер болған. Рис Мюцио Клементиді екі сонатаға британдық құқықтарды алуға көндірді, ал Клементи сол жылы оларды Лондонда жариялады.
Нысан
Соната үш бөлімнен тұрады, бірақ Шлезингердің түпнұсқа басылымы үшінші бөлімді Адажио мен Фугаға бөліп көрсеткен. Альфред Брендель сонатаның басты тақырыптарының барлығы диатоникалық гамманың алғашқы алты нотасы – гексахордтан туындағанын, сондай-ақ оны бөлетін үшінші және төртінші интервалдардан алынғанын айтады. Ол сонымен қатар, көп бөлігінде қарсы қимылдың маңызды ерекшелік екенін, әсіресе екінші бөлімде айқын байқалатынын атап өтеді. Әр бөлімнің басты тақырыптары алтыншы интервалды қамтитын фразамен басталады. Маңызды жайт – F нотасы, ол A мажор гаммасының алтыншы сатысы. F сонатаның бірінші фразасының биігін құрайды және екінші бөлімнің тоникасы болып табылады. Оң қолдағы F ноталары екінші бөлімнің трио бөлімін және үшінші бөлімнің кіріспесін ашады. Сонатаның ұзақтығы 19 минутты құрайды.
I. Moderato cantabile molto espressivo (жағымды әнді көп дауысты ән)
А мажордағы бірінші бөлім Moderato cantabile molto espressivo ("орташа жылдамдықпен, әншілдік стильде, өте көркем"). Денис Мэтьюс бірінші бөлімді "реттелген және болжамды сонаталық форма" деп сипаттайды, ал Чарльз Розен бұл бөлімнің құрылымын хайднге тән дейді. Оның бастауы con amabilità (құштарлықпен) деп белгіленген. Доминантты жетіншіде тоқталғаннан кейін, бастауы әншілдік тақырыппен кеңейтіледі. Бұл жеңіл арпеджиолық жартылай ноталық (demisemiquaver) өтпелі бөлімге алып келеді. Доминантты Е-дегі екінші тақырыптар тобы аппогиатуралар мен бас партиясын қамтиды, ол Е-ден G-ға дейін үш рет төмендейді, ал мелодия бір октаваға көтеріледі. Экспозиция жартылай ноталық (semiquaver) кодировкалық тақырыппен аяқталады. Даму бөлімі (Розен оны "радикалды қарапайым" деп атайды) қозғалыстың бастапқы тақырыбын төмендейтін тізбекте қайталаудан тұрады, ал астында жартылай ноталық (semiquaver) фигуралар бар. Дональд Тови дамудың көркем қарапайымдығын Парфенон колонналарының энтазисімен салыстырады. Рекапитуляция дәстүрлі түрде басталады, тоникадағы (А мажор) бастапқы тақырыпты қайталаумен, Бетховен оны арпеджиолық өтпелі мотивпен біріктіреді. Әншілдік тақырып субдоминанта арқылы біртіндеп Е мажорға модуляцияланады (Мэттьюс және Тови оны F мажордың нотациялық ыңғайлылығы ретінде қарастырып, онымен келіседі). Гармония тез арада А мажордың негізгі тональдығына оралады. Қозғалыстың кодасы тоникалық педаль үстіндегі каденциямен аяқталады.
II. Көп қуанышты
Шкерцо Allegro molto (өте жылдам) деп белгіленген. Мэтьюс оны "құрғақ" деп, ал Уильям Киндерман "күлкілі" деп сипаттайды, тіпті ол F минорлық тонада болса да. Ритм көптеген синкопалар мен екіұштылықтармен күрделі. Тови бұл екіұштылықтың қасақана жасалғанын айтады: қозғалысты гавот ретінде сипаттауға тырысулар, тактардың қысқа болуы екі есе көп акцентті соққыларды білдіреді – ал Бетховен қаласа, гавотты жаза алар еді. Бетховен антифоникалық динамиканы қолданады (төрт тақты пиано, оған қарсы төрт тақты форте) және қозғалысты алты нотадан тұратын төмендейтін мотивпен ашады. Мартин Купердің пікірінше, Бетховен шекерцодағы әзіл-қалжыңның қатал жағын екі халық әнінен – "Unsa kätz häd kaz'ln g'habt" ("Мысығымыз қозы туды") және "Ich bin lüderlich, du bist lüderlich" ("Мен қисық құйрықтымын, сен қисық құйрықтысың") – мотивтерді пайдаланып көрсеткен. Тови бұрынғыда осындай тақырыптардың шығу тегі туралы теорияларды "арамдық" деп бағалаған, себебі Бетховен бұл шығарма жазылмас бұрын, баспагердің мардымсыз пошта ақысын төлеу үшін осы халық әндерінің бірін өңдеген – және композитор үшін бұл әндердің маңызы жоқ екенін өңдеуі көрсеткен. D мажордағы трио "күрт секірулерді" және "қауіпті құлауларды" қатар қояды, тыныш аяқталып, қайталанулармен шекерцоның өңделген нұсқасына әкеледі, ал бірінші қайталану қосымша ритардандоға мүмкіндік беру үшін жазылған. Бірнеше синкопалы аккордтардан кейін қозғалыстың қысқа ко дасы F мажорда (Пикардиялық үштігі) бас партиясындағы ұзақ үзілген арпеджио арқылы аяқталады.
III. Адапсия тым көп емес Аллегро тым көп емес
Үшінші бөлімнің құрылымы екі баяу ариозо бөлімін екі жылдам фугамен ауыстырады. Брендельдің талдауында алты бөлім бар: речитатив, ариозо, бірінші фуга, ариозо, фуга инверсиясы, гомофоникалық қорытынды. Ал Мартин Купер бұл композицияны "қос қимыл" (Адажио мен финал) деп атайды. Шкерцоның соңғы ритардандо F мажор бас арпеджиосы үшінші бөлімнің басында B минорға дейін созылады, бұл шкерцоның әзіл-сықақасынан ауытқуды көрсетеді. Алғашқы үш тактадан кейін речитатив басталады, оның барысында темп бірнеше рет өзгереді. Бұл A минорлы arioso dolente-ге әкеледі, оның бастапқы мелодикалық контурасы шкерцоның ашылуына ұқсас (бірақ Товей мұны маңызды емес деп жоққа шығарады). Ариозо "Klagender Gesang" (Жүгіру жыры) деп белгіленеді және қайталанатын акордтармен қамтамасыз етіледі. Комментаторлар (оның ішінде Киндерман мен Розен) бастапқы речитатив пен ариозды "опералық" деп қарастырды, ал Брендель жылау Бахтың "Иоанн құмарлықтары" атты "Es ist vollbracht" (Бұл аяқталды) ариясына ұқсайтынын жазды. "Ариозо" деген сөз аспаптармен ойналатын музыкада жиі қолданылмайды ("The New Grove Dictionary of Music and Musicians"). Ариозо А мажордағы үш дауысты фугаға әкеледі, оның тақырыбы екі құлаушы үштен бірімен бөлінген үш қатарлы көтерілетін төрттен құрылған. Бірінші бөлімнің ашылу тақырыбы осы фуганың элементтерін (мотив ADBE) қамтиды, ал Мэтьюс бірінші бөлімнің соңғы сатының алтындағы бөлігінде оның алдын ала көрінеді. Контрсубъект кішігірім аралықтарда қозғалады. Киндерман бұл фуганы композитордың Диабелли вариацияларымен (Op. 120) және "Agnus Dei" және "Dona nobis pacem" бөлімдерімен ұқсас екенін атап өтті. Гулд бұл фуганы "лирикалық, идилликалық, ойлану" контекстімен, "Шамақ клавирі" сонатасындағы (Op. 106) "Бетховеннің дүрбелеңді әрі күшті екенін көрсетті". Фуганы А мажордың басым жетіншісі бұзады, ол екінші инверсияда G минор аккордқа эгармониялық түрде шешіледі. Бұл G минордағы arioso dolente-нің қайталануына әкеледі, ол ermattet (толғанған) белгісімен белгіленеді. Киндерман жырдың "жердегі азапты" сезінуін Товидің қорытындыға келмеген фугасының "диуанасы мен ішкі күшімен" салыстырады. Розеннің пікірінше, G минор, жетекші нотаның тоналдылығы, ариозға шаршауға лайық жалпақ сапа береді, ал Тови екінші ариоздың бұзылған ырғағын "күлкі арқылы" деп сипаттайды. Ариозо жиілеп бара жатқан G мажорлық акордалармен аяқталады, бұл шкерцоны аяқтаған кенеттен кіші және мажорлық құрылғыны қайталайды. Екінші фуга бірінші фуганың тақырыбымен кері бұрылады, wieder auflebend (қайта тірілу; poi a poi di nuovo vivente – аз-кем жаңа күшпен – дәстүрлі итальян тілінде); Брендель бұл үзіндіге иллюзорлық қасиет береді. Бұл үзіндідегі кейбір орындау нұсқаулары poi a poi және nach und nach (келесіден кейін) басталады. Бастапқыда пианистке "una corda" (яғни жұмсақ педальді) ойнау тапсырылады. Соңғы фуганың қарқындылығы мен көлемі бірте-бірте артады, бастапқыда G мажорлық күйінде. Үш дауысты да орындағаннан кейін бас бірінші фуганың тақырыбын азайтады (оның акценті де өзгертіледі), ал асқын дыбыс сол тақырыпты ырғақпен көбейтеді. Бас ақырында C минордағы фуганың кеңейтілген нұсқасымен кіріп, E-де аяқталады. Бастағы тақырыптың осы мәлімдемесінде пианистке бірте-бірте una corda педалін көтеруді тапсырады. Бетховен содан кейін темпіне (Meno allegro деп белгіленеді) жеңілдеп, фуганың екі есе азайтылуын енгізеді; бірінші фуганың тақыбы мен оның инверсиясы Товей "жалын" мотиві деп атаған нәрсемен қоршалғаннан кейін, контрапунктікалық бөліктер өздерінің жекелігін жоғалтады. Брендель келесі бөлімді полифонияның шектеулерінің "[қалқып] тасталуы" деп қарастырады; Товей оны "перорация" деп атайды, ал үзінді "бақсылық" деп атайды. Бұл төрт такталы тоник арпеджиоға және А мажордың соңғы эмфатикалық акордына әкеледі. Мэтьюс соңғы бөлімнің екінші фугасын "аурудан немесе үмітсіздіктен кейін сенім жиналуы" деп қарастыру қиялға жатпайтынын жазады, бұл тақырып Бетховеннің басқа да соңғы шығармаларында байқалады (Брендель оны No. 13 квартеттен қарастырады). Мартин Купер коданы "ашықтық" және "қаһармандық" деп сипаттаған, бірақ ариозолардың қайғысынан немесе фугалардың "жарық шындықтарынан" кейін орынсыз емес. Розен бұл қозғалыс музыка тарихында бірінші рет контрпункт пен фуганың академиялық құрылғылары композицияның драмасының ажырамас бөлігі болып табылатындығын айтады және Бетховеннің бұл жұмыста "жөн ғана өмірге қайта оралуды бейнелемейді немесе білдірмейді, бірақ бізді процеске физикалық тұрғыдан сендіреді" деп атап өтті.
Қабылдау
1810-шы жылдардан бастап Бетховеннің беделі замандас сыншылар тарапынан көптеген даусыздықтарға ие болды, ал оның көптеген шығармалары бастапқыда жақсы пікірлер алды. Мысалы, 1822 жылдың қазан айында анонимді сыншы Op. 110 сонатасын "тамаша" деп сипаттап, "оның авторына қайта-қайта алғыс айтады". 1824 жылы анонимді сыншы Opp. 109–111 сонаталарын қарап шығып, Allgemeine musikalische Zeitung газетінде Бетховеннің шығармаларына қарсылық көрсетушілердің "сәл ғана және қысқа мерзімді табысқа жеткенін" жазды. Сыншы содан кейін: "Бетховеннің өнер туындыларының бірі ғана әлемге келгенде, олардың даңқы мәңгілікке орнатылды" деп түсіндірді. Адольф Бернхард Маркс 1824 жылғы наурыз айындағы шолуында Бетховеннің еңбегін жоғары бағалап, әсіресе үшінші бөлімдегі фугасын мақтады, сондай-ақ "Себастьян Бах пен Гендельдің ең бай үлгілерімен бірге осы фуганы зерттеу қажет" деп қосты. Бетховеннің 1860 жылғы өмірбаянында Антон Шиндлер бұл фуганың "ойнау оңай болғанымен, тартымдылық пен сұлулыққа толы" екенін жазды. Уильям Киндерман да фуганың тақырыбын "көркем фугалық стиль" деп сипаттайды. 1909 жылы соната туралы жазған Герман Ветцель: "Бірде-бір нота артық емес, және ешқандай бөлімді қалауынша өңдеуге болатындықтан, тривиальды әшекейлер жоқ" деді. Мартин Купер 1970 жылы Op. 110 сонатасының Бетховеннің соңғы бес фортепиано сонатасының ішінде ең көп орындалатынын мәлімдеді. 2020 жылы Opp. 109–111 сонаталарының онлайн-концертіне арналған бағдарламалық жазбасында Джонатан Бисс Op. 110 туралы былай деп жазды: "Бетховеннің басқа 31 фортепиано сонатасының ешқайсысында да осы деңгейде эмоционалды кеңістік қамтылмаған: ол үмітсіздіктің ең терең түбінен толық эйфорияға дейін жетеді. Ол эмоционалдық байлығын ескерсек, өте ықшам, ал оның философиялық бастапқы идеясы туындының тезисі ретінде әрекет етеді, туындыны сіңіріп, соңғы сәттерінде апогейіне жетеді".
Жазбалар
Op. 110 сонатасы 1932 жылғы 21 қаңтарда Артур Шнабель Лондонның Эбби-роуд студиясында Бетховен фортепиано сонаталарының алғашқы толық жазбасы ретінде жазылды. Бұл шығарма жинақта алғаш рет жазылған туынды болды. Мира Хесстің 1953 жылғы осы шығарманың жазбасы "The New Grove Dictionary of Music and Musicians" журналында оның «жазу студиясындағы ең үлкен жетістіктерінің» бірі деп сипатталды. Op. 110 Гленн Гулдтің 1956 жылғы Бетховеннің соңғы үш сонатасын жазуына енгізілді, ал оның үшінші бөлімі Гулд 1963 жылғы 4 наурыздағы хабарда талқыланып, орындалды. Бетховен фортепиано сонаталарының толық жазбаларының бөлігі ретінде Op. 110-ды 1951 жылы Вильгельм Кемпф, 1965 жылы Клаудио Арау, 1973 жылы Альфред Брендель, 1975 жылы Маурицио Поллини, 1984 жылы Даниэль Баренбойм және 2019 жылы Игорь Левит жазды.