Кіріспе

Француз кавалериялық танкысы SOMUA S35 – Екінші дүниежүзілік соғыстағы француз кавалериялық танкысі. 1936 жылдан 1940 жылға дейін кавалерияның бронетанктік дивизияларын жарақтандыру үшін салынған, ол өз уақытында салыстырмалы түрде шапшаң орта салмақты танк болды, оның бронясы және қару-жарағы француз және шетелдік бәсекелестерінен, мысалы, неміс Panzer III орта танкысінің сол кездегі нұсқаларынан артық болды. Ол жақсы бұрыштағы, негізінен құйылған бронь бөліктерінен жасалды, бірақ оны өндіру қымбатқа түсті және күтіп ұстауға көп уақыт кетті. 1940 жылғы мамырда Германияның басып кіруі кезінде SOMUA S35 тактикалық тұрғыдан тиімді екенін көрсетті, бірақ француз басшылығының кавалериялық бронетанктік дивизияларды орналастырудағы стратегиялық қателіктері бұл артықшылықты жоққа шығарды. 1940 жылғы маусымда Франция жеңілгеннен кейін, өндіріс 440 данаға дейін шектелді, ал тұтқындалған SOMUA S35 танкылері Остік державалар тарапынан пайдаланылды, олардың кейбіреулері Шығыс майданында қолданылды. Жақсартылған жүріс бөлігі, төмендетілген корпус және дәнекерленген мұнара бронясы бар SOMUA S40, 1940 жылғы шілдеде өндіріс желілерінде бастапқы нұсқаны алмастыру жоспарланған туынды модель болды. Виши Франциясының, Германияның және Жапонияның мүддесі үшін осы жетілдірілген модельді өндіру туралы келісімдер, ақырында, ешқандай өндіріске әкелмеді.

Даму

SOMUA S35 танкысының жобасы 1934 жылғы 26 маусымдағы ат әскері қолданысына арналған Automitrailleuse de Combat (AMC) талаптарының өзгеруінен туындаған.

Сипаттама

Корпусы мен мұнарасы максималды қалыңдығы 47 мм және 40 мм болатын құймалардан жасалған — алғашқысы төрт бөлімнен тұрады, бұрандалы болттармен біріктірілген: екі бойлық пластина төменгі бөлігін құрайды; үстін құрылымы алдыңғы және артқы бөлімдерге бөлінген. Мұнара Char B1-де қолданылған APX 1-дің түрі болды: APX 1 CE (chemin élargi), оның мұнара сақинасы стандартты мұнарадан үлкен, бұл радио операторына 118 оқтан (90 БП, 28 ЖБ) және 2250 патрондан тұратын оқ-дәрі қорынан қаруды зарядтауда командирге көмектесуге мүмкіндік берді. B1 сияқты, командир танкты басқарумен қатар 47 мм SA 35 негізгі пушкасын зарядтауға, нысанаға алуға және атуға жауапты болды, бірақ кем дегенде радио байланысын басқа экипаж мүшесіне жүктеуге болады. Радио жабдығы S35 танкілерінің стандартты жиынтығының бір бөлігі болуы жоспарланған. Іс жүзінде взвод командирі жоғары деңгейдегі басшылықпен байланыс үшін ER (эмиттер-рецептор) 29 құрылғысын алды, бірақ взвод ішінде байланыс үшін ER28 қысқа қашықтықтық құрылғыларының жетіспеушілігі взводтың қалған төрт таңкісінде радионың қандай да бір түрі болмауына себеп болды, дегенмен кейбір бөлімшелерде барлық таңкілерде антенналар болды: құрылғыларды орнату жоспары 1940 жылдың жазына дейін кейінге шегерілді және осылайша оқиғаларға оқталды. Көліктің серіппелі жүйесін алғашқы француз таңкісі – Schneider CA1-ді жасаған Эжен Брилье жасаған. Ол чех Шкода компаниясымен жұмыс істеді және өзінің дизайнын LT35 дизайнына негіздеді: төрт арбаға орнатылған сегіз жол дөңгелегі, жапырақ серіппелер және соған сәйкес үлкен кернеу дөңгелегі. Алғашқы елу көлікте 75 мм ұзындығы бар 144 жол буыны болды; кейінгі көліктерде 105 мм ұзындығы бар 103 буын болды. Қозғалтқыш пен серіппелі жүйенің күтілуі қиын және уақытты қажет ететін, себебі оларға қол жеткізу қиын болды, бірақ бұл кейінгі көліктерде жақсартылды. Француз армиясы қорғаныс шайқасын жүргізуге дайын болды және мұндай шайқаста жеңіске жететініне сенімді болды, бірақ стратегиялық жағдай шабуылдық соғыс жүргізу қажеттілігін тудыруы мүмкін екенін түсінді; Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы Франция мен Ұлыбританияның материалдық басымдығына негізделген Германияға қарсы ірі шабуылдар жоспарланды. Шабуылдың екі кезеңінің әрқайсысы – жаяу әскердің шабуылы және оны атты әскердің пайдалануы – өзінің арнайы көлігін қажет етті, AMC жаудың броньды техникасына қарсы күресуге арналған. Осылайша ол терең стратегиялық енуді жүзеге асыра алады және жаудың броньдық резервтерін жоя алады, олар оларға кедергі келтіруге тырысады, жақсы танкіге қарсы қабілетке ие. Алайда француз кавалериясы өзінің негізгі таңкісін көптеген жағынан жетілмеген деп есептеді. Бір адамдық мұнара, бүгінде оның ең маңызды кемшілігі ретінде жиі айтылса да, үлкен кемшілік ретінде қарастырылмады. Командирдің шеберлігі соншалықты жоғары болуы керек еді, оның жұмыс жүктемесі үлкен мұнара экипажындағы үш адамның іс-қимылдарын үйлестіру қажеттілігін жоймайды немесе айналу жылдамдығының артықшылығынан жылдам әрекет етуге мүмкіндік бермейді. Жауынгерлік жағдайда танк командирі міндеттердің көптігінен шаршап қалу қаупі бар еді, өйткені танк ішіндегі командалық функцияларымен қатар, ол 47 мм мұнаралық пушканы және 7.5 мм автоматты пулеметті нысанаға алуға және атуға жауапты болды. Бастапқыда екі адамдық мұнара қажет болды, бірақ бұл броньды қорғауды азайтатынын түсінгеннен кейін, одан бас тартылды және қалың болат құймалар пайдаланылды. B1 bis таңкісінің APX4 мұнарасы да жаяу әскерден ұқсас сынға ұшырады. Оның жұмыс істеудегі кемшілігі – механикалық сенімділігінің төмендігі. Серіппелі жүйелер тым әлсіз және тым күрделі болды, оларға үлкен техникалық күтім қажет болды, әсіресе құйма броня модульдері серіппелі жүйеге және қозғалтқышқа оңай қол жеткізуге мүмкіндік бермеді. Стратегиялық кемшілік – таңкінің бірлігінің жоғары бағасы, 982 000 француз франкі. Танкті арзан типпен толықтыру қажет болды және қол жетімді тек Hotchkiss H35 болды, ол броня, қару-жарақ және жылдамдық жағынан нашар болды, тіпті "H39" нұсқасына жақсартылғаннан кейін де. Кавалерия бұл жеңіл таңкінің жауынгерлік құндылығына өте төмен баға берді.

Өндіріс және пайдалану тарихы

S35 AC4 пре-сериясының төрт танкысі 1936 жылдың қаңтарында 4e Cuirassiers құрамында қызметке кірісті. 1937 жылдың 15 сәуірінде негізгі серияның алғашқы екі корпусы зауыттан шықты. Ай сайын он екі данадан өндірілетін бұл шассилер әлі де мұнараларымен құрастырылуы тиіс болды. 1937 жылдың соңында SA 35 зеңбірегі қолжетімді болды және негізгі сериядағы дайын танктерді жеткізу басталды. 1938 жылдың 15 қаңтарында олардың төртеуі қолданысқа енгізілді. 1938 жылдың шілдесіне дейін 128 шасси жеткізілді, бірақ 96 танк ғана мұнараларымен толықтырылды. 1939 жылдың көктемінде операциялық танктердің саны 192-ге жетті, кавалерияның екі бронедивизиясы штаттық күшіне жетті. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде, соғыс басталған күні, 270 танк өндіріліп, 246 жеткізілді. Осы күні 191 танк әскерде болды, 51-і сақтау қорында тұрды, ал төртеуі жөндеу үшін зауытқа қайтарылды. Соғыс басталғаннан кейін, 21 қыркүйекте елу танкты қоса алған алтыншы тапсырыс берілді, одан кейін 324 танкты қоса алған соңғы тапсырыс берілді, бұл тапсырыс берілген танктердің жалпы санын 824-ке жеткізді. Олардың әрқайсысының штатында жиырма S35 танкысы бар төрт эскадрилья болды; әр эскадрильяда материалдық резерв ретінде екі танк болды, олардың біреуін әдетте эскадрилья командирі пайдаланды, нәтижесінде әр дивизияда 88 танк болды; полк және бригада командирлерінің де жеке танктері болды. Бұған қоса, 31 танк жалпы материалдық резервте, 49 зауыт қорында болды және 26 танк қабылдауға дайындалып жатты. Бұл танктер кейінірек бірнеше жедел құрылған бөлімшелерге берілді, мысалы, Шарль де Голль басқарған 4-ші DCR 39, 3-ші Cuirassiers бөлігі, 4-ші DLM (10) және шамамен 25 Corps francs Motorisés. Бұрынғы 1-ші, 2-ші және 3-ші DLM дивизиялары да аз сандағы танктермен қайта құрылды, алғашқы екі дивизия он S35, үшінші дивизия жиырма S35 алды; S35 танктері 7-ші Cuirassiers (25) және 3-ші DLC-нің 3-ші RAM-індегі үш танк жасағымен де қызмет етті. 1940 жылдың мамыр айында Франция шайқасы кезінде DLM-ге төменгі елдерге жылдам ілгерілеуді жүзеге асыру және одан кейін жаяу әскер дивизияларының орналасуына мүмкіндік беру үшін қорғаныс ұстау міндеті тапсырылды. 2-ші және 3-ші DLM Луван мен Намур арасындағы Гемблукс аймағында шоғырландырылды, онда неміс әскерінің ілгерілеуіне кедергі келтіретін табиғи тосқауылдар болмады. Олар осы аймақты неміс 3-ші және 4-ші танк дивизиясының шабуылына қарсы ұстау үшін біршама таралуы керек болды. Бұл жергілікті тактикалық жағдайға байланысты болды және DLM мен Panzerdivisionen қолданылуы арасындағы доктриналық айырмашылықты көрсетпеді. Екі типтегі бөлімшелердің де жабдықтары, дайындығы және ұйымдастырылуы өте ұқсас болды, өйткені неміс бронетанкті дивизиялары да стратегиялық пайдалану үшін негізгі мақсатта көзделген, ал прорыв кезеңі жаяу әскерге қалдырылды. 13-15 мамыр аралығында болған Ханнут шайқасы, шамамен 1700 бронетехникасы қатысқан, сол кезге дейінгі ең ірі шайқас болды және бүгінгі күнге дейін ең ірі шайқастардың бірі болып табылады. S35 танктері өзін жақсы көрсетті, тікелей шайқаста неміс танктерінен жоғары екенін дәлелдеді, бірақ француз жоғары қолбасшылығы қателікпен аймақты неміс күшінің бағыты деп ойлап, қалған Panzerwaffe шабуылын тоқтату үшін ең жақсы танктерін сақтауға тырысты. Шабуылдың шындығында алдау екені және солтүстіктегі күштер Намурдың оңтүстігінен немістердің ілгерілеуімен қоршалу қаупінде екені анықталғанда, голландтарға көмектесу үшін солтүстікке қарай екі жүз шақырымға жылдам қозғалған 1-ші DLM асыққан түрде оңтүстікке қайта оралды. Нәтижесінде оның көптеген S35 танктері бұзылып, барлық одақтас дивизиялардың ең күштісі болған бұл бөлім әлсіз қалды. Ол 17 мамырда неміс 5-ші танк дивизиясымен жеңілді. Олар Африкадағы француз күштері одақтастарға қосылғаннан кейін, Тунис науқаны кезінде неміс және итальян күштеріне қарсы қолданылған 12-ші Chasseurs d'Afrique полкіне берілді. Тунис жеңіс шеруіне қатысқаннан кейін 12e RCA S35 танктері M4 Sherman танктерімен ауыстырылды, бірақ экипаждар көбінесе жаңа танктеріне SOMUA тақтасын бекітті. 1944 жылы Франция азат етілгеннен кейін француздық жабдықтарды пайдалана отырып, 13-ші Драгун полкі атты бронетанкті бөлімше құрылды, оның құрамында он жеті S35 танкысы болды.

Шетелдік қызмет

Франция құлағаннан кейін бірнеше S 35 (кейбір деректерге сәйкес 297 данасы түсірілген) Wehrmacht қатарында Panzerkampfwagen 35 S 739(f) ретінде пайдаланылды. Немістер күмбездің жоғарғы бөлігін кесіп, орнына қарапайым люк орнатты. 1940 жылдың 10 желтоқсанында француздық Beutepanzer танкілерімен жабдықталған алғашқы неміс танк бөлімшесі құрылды: 118 танкпен 201. Panzer полкі; олардың 36-сы S 35, ал қалғаны "38H" болды. 1941 жылдың 10 ақпанында 202. Panzer полкі құрылды; екі полк те Panzerbrigade 100 құрамына біріктірілді. 27 қаңтарда француздық техникамен жабдықталған тәуелсіз 301. Panzerabteilung құрылды; осылайша Wehrmacht-тағы S 35 танкілерінің саны тоқсанға жетті. 22 наурызда бұл тәуелсіз батальон 201. Panzer полкінің екінші батальонын алмастырды, ол батальон Panzer Abteilung 211 деп қайта аталды және маусым айында Финляндияға жіберілді – Шығыс майданында соғысқан S 35 танкілері бар жалғыз ірі неміс бөлімшесі; кейбіреулері 1942 жылы Севастополь маңында 22. Panzer дивизиясымен бірге қолданылды. 1943 жылы 21 және 25. Panzer дивизиялары негізгі құрамын жойғаннан кейін қайта құрылғанда бірнеше S 35 танкін пайдаланды. Кейбір машиналардың корпусы алынып тасталды және жүргізушілерді оқыту үшін қолданылды, ал қалғандары күзету міндеттеріне жұмсалды. Олардың кейбіреулері 1944 жылы Нормандияда соғысты, мысалы, 100. Panzer Ersatz und Ausbildungs Abteilung және 206. Panzer Abteilung, ал басқалары Югославияда партизандық қозғалысқа қарсы күреске қатысты (7. SS Freiwilligen Gebirgs Division "Prinz Eugen", 12. Panzer Kompanie z. b. V. және I./Panzer Regiment 202). 1944 жылдың 30 желтоқсанында неміс әскерінде әлі де он екі S 35 танкісі тіркелген. Кейбір түсірілген S 35 танкілері Германияның одақтастарына жеткізілді: 1941 жылы Италияға 32, 1942 жылы Венгрияға екеу, ал 1943 жылы Болгарияға алтау. Итальяндықтар оларды 131-ші танк-жаяу әскер полкі үшін "S35" танк батальонын жабдықтау үшін пайдаланды, содан кейін Сардиниядағы XIII армия корпусына берді. Болгарлық машиналар соғыстан кейін полиция бөлімшелерінде қолданылды. Тито партизандарының қолға түскен машинасына британдық 6 фунттық зеңбірек орнатылып, SO 57 деп аталды.

Жобалар

1937 жылы SOMUA S35 негізінде SAu 40 75 мм өздігінен жүретін артиллериялық құрал жасалды. Оның жүргізу құрылымында жолсыз өту қабілетін жақсарту үшін қосымша дөңгелек болды, сондай-ақ корпусы кеңейтілді. Осы конфигурацияда тек бір прототип салынды, ол маусым айында 75 мм қарумен жабдықталған күйде шайқасты. 1940 жылдың 1 мамырында 72 данаға тапсырыс берілді. Жаңа тапсырыс бойынша Sau 40 күшті 47 мм SA 37 қаруымен жабдықталған өздігінен жүретін танкке қарсы құрал ретінде жасалуы тиіс болды. Бірақ бастапқы ені сақталған SOMUA S40, ARL 2C дәнекерленген мұнарасымен және қайта жобаланған құймалы корпусымен жабдықталды. Бұл өндіріс шығындарын төмендету және құймалы бөлімдердің сапасы кейде нашар болғандықтан, қорғау деңгейін арттыру мақсатында жасалды. Жаңа жүргізу құрылымы 1938 жылдың қарашасында ресми шағым түскен көтерілу қабілетін едәуір жақсартты. Үлкен салмағы корпустың биіктігін он төрт сантиметрге төмендету арқылы өтелуі тиіс болды, бұл төрт жүз килограммға салмақ қосымша артты. Керісінше, қозғалтқыш бөлімі жақсартылған 230 а.к. қозғалтқышты орнату үшін көтерілді, бұл максималды жылдамдықты 45 км/сағ-қа дейін арттырды, бірақ жаңа қозғалтқыш 1940 жылдың жазында әлі қолжетімді болған жоқ. Қару-жарақ және жалпы номиналды броня базасы өзгеріссіз қалды, бірақ оларды жақсартуға жасалған алғашқы қадамдар, мүмкін болашақта "S 41" моделіне әкелуі мүмкін болды. 1940 жылдың көктемінде 60 мм дәнекерленген ARL мұнарасы үшін жоспарлар жасалды. 1939 жылдың 21 қыркүйегінде елу данаға алғашқы тапсырыс берілді, және ол 451-ші машинадан бастап S 35-ті ығыстырып, негізгі өндіріс түрі болуы тиіс еді. Бірақ неміс басқыншылығы кезінде жалпы тапсырыс саны төрт жүз корпусқа жеткен жоқ. Алғашқы машиналарды шілдеде шығару жоспарланған, ал корпус бөлімдері 1939 жылдың қарашасынан бастап құйыла бастады. Алғашқы 160 машинаның сексенін ескі мұнарасы бар аралық типте жасау жоспарланған еді. 1940 жылдың қарашасында Жапония үкіметі Германиядан Жапония үшін өндіріске рұқсат беруді сұрады. Жапония Перл-Харборға шабуыл жасау арқылы соғысқа қатысқаннан кейін, 1942 жылдың 9 ақпанында Франция Жапон Императорлық Армиясы үшін 250 SOMUA S40 өндіру туралы шешім қабылдады. Бірінші партиясы бір жыл ішінде жеткізілуі тиіс болды, өндіріс көлемі он сегіз ай ішінде айына сегіз машинаға дейін жеткізілуі керек еді. Бірақ 1942 жылдың қарашасында Виши Франциясының Оқпан әскерлері басып алуы нәтижесінде өндіріс және жеткізілім тоқтатылды. 1942 жылдың басында Францияға өз әскерін SOMUA S40-пен қайта жабдықтауға рұқсат берілді, өйткені бұл модель ескірген және немістердің қызығушылығы жоқ еді. 1942 жылдың 24 сәуірінде екі нұсқа қарастырылды, екеуі де бастапқыда Char G1 үшін жасалған үлкен FCM мұнарасымен жабдықталды. Біріншісі SA 35 қаруымен қаруланған, оны екі адамнан тұратын экипаж басқарса, екіншісі SA 37 қаруымен үш адамнан тұратын экипажға арналған мұнарада орналастырылған. Франция 135 машина өндіруді жоспарлады, олармен үш эскадрильяны жабдықтауға ниеттенді, әрқайсысы 45 машинадан тұрады. Бірақ 1942 жылдың қарашасында Франция толығымен басып алынғандықтан, дайындық тоқтатылды. Дегенмен, ARL 3 мұнарасымен және 75 мм L/32 немесе L/44 қаруымен, сондай-ақ оптикалық қашықтық өлшегішпен жабдықталған SARL 42 құпия әзірлеуі жалғасты. Салмақты азайту үшін бүйірлік бронясы тридцать миллиметрге дейін азайтылуы тиіс еді. 1945 жылы британдық 76,2 мм 17 фунттық зеңбірек орнату үшін қолдағы S 35 шассиін қайта жаңартып, танкке қарсы құрал жасау ұсынылды.