Кіріспе
1952 жылғы роман
"Өлген ит" – британдық драматург Том Стоппардтың пьесасы. 1982 жылы BBC радиосы үшін жазылған бұл пьесада тыңшының кімге қызмет ететіні туралы туындаған қиындық жайлы айтылады. Пьеса Стоппардтың өзінен теледидарға бейімделген және 1988 жылы көрсетілген. Атауы Оливер Голдсмиттің "Жынды иттің өліміне арналған жоқтау" поэмасынан алынған.
The Dog It Was That Died is a play by the British playwright Tom Stoppard. Written for BBC Radio in 1982, it concerns the dilemma faced by a spy over who he actually works for. The play was also adapted for television by Stoppard, and broadcast in 1988. The title is taken from Oliver Goldsmith's poem
"An Elegy on the Death of a Mad Dog".
Әңгіме
Руперт Пурвис "Q6" деп аталатын британ үкіметінің аты аталмаған тыңдау агенттігінің бөлімінде жұмыс істейді. Пьеса басталғанда, ол өзіне қол жұмсау үшін Уотерлоо көпірінен Темзаға секіруге дайындалып жатыр. Бірақ, суға түспей, өтіп бара жатқан баржаға құлап, аяқтарын сындырып, палубадағы итті өлтіріп алады. Ойын дамыған сайын осы оқиғаның себептері ашылады. Бірнеше жыл бұрын Пурвиске Рашников есімді кеңес шпионы хабарласып, оны қос агент болып жұмыс істеуге шақырады. Пурвис бұл туралы британдық басшыларына хабарлайды, олар оған, шын мәнінде олар үшін жұмыс істеп жатқанда, кеңес қос агенті болып көрінуді тапсырады. Алайда, Пурвис Рашниковтың оны британдық басшыларына өзінің жұмысқа алынып жатқанын айтуға кеңес бергенін еске алады, бұл оқиға алдын ала жасалған қос алдауға ұласады. Пурвис бұл туралы британдықтарға да айтады, бірақ оның бұл әрекеті Рашниковтың нұсқауымен жасалғанынан қорыққан. Нәтижесінде, британдықтар мен кеңестіктер Пурвистің көмегімен бір-біріне жалған ақпарат жіберіп, күдіктерді сейілту үшін шынайы ақпаратты да алмасады. Осының салдарынан Пурвис енді кімге жұмыс істейтінін білмейді – ол шынымен орыстар үшін ме, әлде британдықтар үшін ме? Пурвистің басшысы Джайлс Блэр Норфолк жағалауындағы Клифтопқа барады, ол бұрынғы тыңшыларға арналған агенттік ұстап тұратын емдеу орталығы. Пурвисті іздеу кезінде Блэр бір емес, екі пациентке кездеседі, екеуі де медициналық қызметкер болып танысады. Соның салдарынан, ол нағыз әкімші доктор Седдонмен кездескенде күдікке толы болады, ал Седдон оны қоңырау мұнарасындағы жарғанақтардың колониясынан табылған гуаноға қызықтыруға тырысқанда (Блэр: "Жарғанақтар? Қонақ үйдің шатырында ма?" Седдон: "Иә. Бірнеше жылдан бері бар, бірақ байқамаппын."), ол асығыс сылтау айтып қашып кетеді, сонда Пурвиске соқтығысады. Олар Пурвистің мәселесін талқылайды, ал Блэр оны жақсы сезінуге тырысып, оның өмірінің мәнсіз екенін көрсетіп қояды. Пурвис бұл жағдайға қатты риза болады, және олар жақсы қарым-қатынаста ажырасады. Келесі көрініс Пурвистің қоштасу рәсімімен басталады – ол мүгедектер арбасын жартастан құлатып, өзіне қол жұмсауға қол жеткізеді. Блэр ойланады: "Кейіннен ойлап қарасақ, биік жерден суға секіруге бейім адамды Clifftops-қа жіберу дұрыс шешім болды ма? Әрине, сол кезде бұл бейімділік екенін түсінбедік." Соңғы сахнада агенттіктің аты аталмаған басшысы осы оқиғаның барлық сырына түсінік береді, бірақ бұл түсініктеме де тым күрделі болып қалады. Басшы қорытындылай келе былай дейді: "Пурвис өзінің жасырын кеңес шпионы екенін сақтап қалу үшін шынайы кеңес шпионы рөлін сомдады. Басқаша айтқанда, егер Пурвистің анасын есек тепсе, жағдай қазіргідей болар еді. Егер мен Пурвис болсам, өзімді суға батырып кетер едім." Блэрдің қоштасу рәсімінен кейін алған екінші хатында Пурвис өзінің қай жақта болғанына қарамастан, соңында британдықтарға көбірек симпатия танытқанын және олардың іс жүзінде оның жұмыс берушілері екеніне көз жеткізгенін түсіндіреді. Ол былай деп қорытындылайды: "Мен дұрыс айтамын деп үміттенемін. Бірақ мен қате екенімді білгеніммен де келісер едім." Ол сондай-ақ Рашниковтың британдықтардың алдауынан күдіктенгендіктен Кеңес Одағына қайтарылып алынғанын білгенін айтады. "Рашников бұл әсерді тудырудың толыққанды себебі бар екенін айтты; бірақ өкінішке орай, оны анықтауға тырысып жатып, миы шатырлап қайтыс болды. Мен де солай болдым деуге болады."
In the closing scene, the whole structure is explained by the agency's unnamed chief, although even this explanation remains dizzyingly complex. The chief sums up by saying, "Purvis was acting as a genuine Russian spy to preserve his cover as a bogus Russian spy. In other words, if Purvis's mother had been kicked by a donkey, things would be very much as they are. If I were Purvis I'd drown myself." In a second suicide note delivered to Blair after his memorial service, Purvis explains that whatever side he was really on, at the end he decided he felt more sympathy for the British side and is almost convinced that they were in fact his employers. He concludes: "I hope I'm right. Although I would settle for knowing that I'm wrong." He also adds that he has learned that Rashnikov was recalled to the Soviet Union on suspicion of having been duped by the British. "Rashnikov said there was a perfectly good reason why this should have been the impression given; but unfortunately he died of a brainstorm while trying to work it out. You could say that the same thing happened to me."
Кейіпкерлер
Джайлз Блэр, Пурвистің Q6 компаниясындағы бастығы; өте мәдениетті және әлемдік көзқарысқа ие, Пурвистің ішкі күмәндері жоқ болғандықтан, Пурвистің қиын жағдайын түсінуде қиналады. "Біз британдықпыз, ал олар – атеисттер мен коммунистер, осыдан әрі мен түсінбедім. Бұл туралы талас қылуға болмайды, сондықтан мен осы сәттен кейін тыңдауды тоқтаттым деп ойлаймын. Сенің неге сенетініңді ғана есіңде сақтауың керек." Блэр – жоғары топтағы ағылшын бюрократының классикалық үлгісі; оның Джеймс Бонд сияқты тартымдылығы жоқ. Пьесаның маңызды кейіпкері болғанына қарамастан – әрине, оның сөздері көп – ол оқиғалар өз бағытымен жүргеніне қуанып, тиімсіз болып қала береді. Блэр сағаттар жинайды, үйі олармен толы, сонымен қатар үйінің ауласында сәнді құрылыс (фолли) салып жатыр. Руперт Пурвис, жаны ауырған адам. Пурвис өте принципиалды, сондықтан ол өзінің принциптерін есіне алмаса, одан да қиналады. Хогбин, Блэрдің "полицей" деп сипаттаған, бірақ іс жүзінде тағы бір тыңшысы, Хогбинге Пурвистің өзін-өзі өлтіруге талпынуының себептерін, әсіресе оның алғашқы әрекетінен бұрын Блэрге жіберген хатын зерттеу тапсырылған. Хогбин Блэрдің толық қарсысы – жанкешті, үрейленгіш және әр жерде қастандықтар көреді. Памела Блэр, Джайлздың әйелі. Ол есектерге арналған баспананы басқарады, кейде күйеуінің кабинетін жарақат алған жануарларға операция жасау үшін пайдаланады. Ол Блэрдің бастығымен қарым-қатынаста, және олар екеуі де бұл туралы ашық айтады, алаңдамайды.