Кіріспе

Оңтүстік славян тілдерінде сөйлейтін славян халықтарының кіші тобы – Оңтүстік славяндар. Олар Оңтүстік славян тілдерінде сөйлейтін славян халқы, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның шығыс Альп таулары мен Балқан түбегін қамтитын біртұтас аймақта қоныстанған. Оңтүстік славяндар Аустрия, Венгрия, Румыния және Қара теңіз арқылы Батыс және Шығыс славяндардан географиялық тұрғыдан бөлінген. Бүгінгі күні оларға босниялықтар, болгарлар, хорваттар, македониялықтар, черногориялықтар, сербтер және словендер кіреді. 20 ғасырда Югославия (серб-хорват тілінен аударғанда, сөзбе-сөз "Оңтүстік Славия" немесе "Оңтүстік славяндықтар") болгарлар мен Болгарияны қоспағанда, көптеген оңтүстік славян халықтары мен жерлерін біріктіріп, бір мемлекет құрды. Югославияның панславяндық идеясы 17 ғасырдың соңында, сол кезде Хабсбург монархиясының бір бөлігі болған Хорватияда пайда болды және 19 ғасырғы Ильри қозғалысы арқылы кеңінен танылды. Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі 1929 жылы Югославия Корольдігі болып қайта аталды және 1918 жылғы 1 желтоқсанда Словения, Хорватия және Сербия мемлекеттерінің Сербия және Черногория корольдіктерімен бірігуінен кейін жарияланды. 1990 жылдардың басында Югославияның тарауы нәтижесінде бірнеше тәуелсіз мемлекеттер құрылды. "Югославия" термині кейде "Оңтүстік славяндар" сөзінің синонимі ретінде қолданылады, бірақ ол болгарларды қамтымайды және кейде бұрынғы Югославияның азаматтарына немесе өздерін этникалық югославиялықтар деп тіркегендерге ғана қатысты.

Терминология

Оңтүстік славяндар серб, македон және қарақош тілдерінде Južni Sloveni; болгар тілінде Yuzhni Slavyani; хорват және босния тілдерінде Južni Slaveni; ал словен тілінде Južni Slovani деп аталады. Славян түбірі *jug – «оңтүстік» дегенді білдіреді. Славян этнонимін 6 ғасырдағы жазушылар ерте славяндардың оңтүстік тобын (Склавендерді) сипаттау үшін қолданған; Батыс славяндар Венеттер, ал Шығыс славяндар Анттар деп аталды. Оңтүстік славяндарды Балқан славяндары деп те атайды. Ерте заманада танымал болған тағы бір атау – иллирийлер, олар славянға дейінгі Балқан халқының атын пайдаланды. Бұл атауды алғаш рет 15 ғасырдың соңында далматин зиялылары Оңтүстік славян жерлері мен халқына қатысты қолданды. Кейін Габсбург монархиясы мен Франция оны қолданды, әсіресе 19 ғасырдағы хорваттық Иллирия қозғалысы қабылдады. Соңында Югославия идеясы пайда болды, оның мақсаты – барлық оңтүстік славян халқы қоныстанған аймақтарды біртұтас мемлекетке біріктіру. Осы идеядан Югославия пайда болды, бірақ оған Болгария кірмеді.

Ертедегі оңтүстік славяндар

Протославян отаны – біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында Орталық және Шығыс Еуропадағы славян қоныстану аймағы, оның нақты орналасқан жері археологтар, этнографтар және тарихшылар арасында пікірталас тудырады. Ұсынылған отандастардың ешқайсысы шығыста Волга өзенінен, оңтүстік-батыста Динар Альпінен, оңтүстікте Балқан тауларынан және батыста Богемиядан аспайды. Дәстүр бойынша, ғалымдар оны Украинаның батпақты жерлеріне немесе Буг пен Днепр арасына орналастырады; алайда, Ф. Куртаның сөзіне қарағанда, 6 ғасырдың жазушылары айтқан оңтүстік славяндардың отаны Төменгі Дунайдан солтүстікке қарай орналасқан. 5 ғасырға дейін славяндар туралы көп мәлімет жоқ, содан кейін олар барлық бағытта тарала бастады. Иордан, Прокопий (шамамен 500 – 565 жж.) және басқа да кейінгі римдік авторлар 6 ғасырдың екінші жартысындағы оңтүстік славяндар туралы ең ерте мәліметтерді ұсынады. Прокопий Склавени мен Анттарды ежелгі заманнан бері бірдей институттары мен әдет-ғұрыптары бар екі варварлық халық ретінде сипаттады, оларды бір басшы басқармайды, бірақ демократиялық принцип бойынша өмір сүреді, ал Псевдо-Морис оларды көптеген, тәртіпсіз, ұйымдастырылмаған және басшысыз халық деп атады, олар құлдыққа және жаулап алуға жол бермейді, қиындықтарға төзімді және кез келген ауа-райына шыдамды. Прокопий оларды ерекше бойлы және күшті, қара терілі және "қызыл" шашты (сары да, қара да емес) деп суреттеді, қарапайым өмір сүріп, шашыраңқы лашықтарда тұрады және жиі тұратын жерлерін ауыстырады. Прокопий олардың генотеист екенін, барлық нәрсенің билеушісі – найзағай құдайына (Перунға) сенеді, оған мал құрбандыққа шалады деді. Олар жауға қарсы найза мен кішкентай қалқанмен қаруланып, жаяу шабуылдайды, бірақ қару-жарақ кимейді. Ірі көлемдегі көші-қонды растайтын археологиялық деректердің болмауына қарамастан, қазіргі тарихшылардың көпшілігі славяндардың 6 және 7 ғасырларда Балқанды басып алып, қоныстанғанын мәлімдейді. Осы басымдылыққа сәйкес, 560 жылдардың соңына дейін олардың Дунай арқылы оңтүстікке жасаған негізгі әрекеті шабуылдар болды, бірақ славян қоныстану шектеулі болды, көбінесе Византиялық колониялар арқылы жүзеге асты. Дунай мен Сава шекарасы 6 ғасырдың соңы мен 7 ғасырдың басында кең ауқымды славян қоныстануымен толысты. Бүгінгі Сербияның орталық бөлігі маңызды геостратегиялық Византия провинциясы болды, одан Via Militaris өтеді. Бұл аймаққа 5 және 6 ғасырларда варварлар жиі шабуыл жасады. Дунайдан славяндар 520 жылдардан бастап Византия империясына жыл сайын шабуыл жасай бастады, қиратулар жасап, олжа мен мал бақтарын алып, тұтқындарды ұстап, қамалдарды басып алды. Византия империясы көбінесе Азиядағы бай провинцияларын арабтардан, парсылардан және басқалардан қорғауға мәжбүр болды. Бұл тіпті аз санды, ұйымдастырылмаған ерте славян шабуылдарының көптеген қиындықтар тудыруға қабілетті екенін, бірақ үлкен, бекіністі қалаларды басып алуға мүмкін емес екенін білдірді. Дунайдан оңтүстікке жасалған алғашқы славян шабуылын Прокопий сипаттады, ол 518 жылы "Склавендерге жақын тұратын" Анттардың шабуыл жасағанын айтады. Склавени алғаш рет Византия императоры Юстиниан I (527-565 жж.) Дунай шекарасындағы әскери саясат аясында аталады. 6 ғасыр бойы славяндар Балқанға, Далмациядан Грекия мен Фракияға дейін шабуыл жасап, олжалады, сондай-ақ кейде Византия жалдамалылары ретінде рекрут етіліп, остготтармен шайқасты. Юстиниан "бөліп билеу" стратегиясын қолданған көрінеді, және Склавени мен Анттар бір-бірімен соғысқандары туралы айтылады. Анттар соңғы рет Византияға қарсы соғыс қиюшылар ретінде 545 жылы аталып өтті, ал Склавени Балқанға шабуыл жасауды жалғастырды. 558 жылы аварлар Қара теңіз даласына жетіп, Днепр мен Днестр арасында Анттарды жеңді. Аварлар кейіннен Склавенимен одақтасты, бірақ бірінші славян әміршісі Дауренций аварлық билікті жоққа шығарып, "басқалар біздің жерімізді жаулап алмайды, біз олардың жерін жаулап аламыз, және осылай болады" деп жауап берді және авар елшілерін өлтірді. 580 жылдарға қарай Дунайдағы славян қауымдастықтары ұлғайып, ұйымдасқан, ал аварлар өз ықпалын арттырған сайын, шабуылдар ұлғайып, тұрақты қоныстануға әкелді. Көптеген ғалымдар 581-584 жылдар аралығын Балқандағы кең ауқымды славян қоныстануының басталуы деп санайды. Ф. Курта славяндардың елеулі болуына дәлел 7 ғасырдан бұрын пайда болмағандығын және Дунайдан солтүстікке қарай табылған "славян мәдениетінен" сапалы түрде ерекшеленетінін атап өтті. 6 ғасырдың ортасында Византиялықтар Дунай шекарасын қайта бақылауға алды, осылайша славян шабуылдарының экономикалық құнын төмендетті. Бұл өсіп келе жатқан экономикалық оқшаулану, аварлар мен Византиялықтардан түскен сыртқы қауіптер саяси және әскери мобилизацияға әкелді. Сонымен қатар, көшпенді шаруашылық (егіс айналымынсыз) микроаудандардағы жылжуға ықпал еткен болуы мүмкін. 7 ғасырға қатысты археологиялық қазбалар бұрынғы шағын елді мекендердің үлкенірек қауымдастықтарға айналғанын, оларда қоғамдық тойлар, қолөнер және т.б. үшін бөлінген аймақтар болғанын көрсетеді. Склавени серб-хорват тобының ата-бабалары болса, Анттар болгар славяндарының ата-бабалары болған деген болжам бар, контактілік аймақтарда көптеген араласулар болған. Славянға дейінгі тұрғындар, соның ішінде римдік мәдениетке сіңген жергілікті халықтар, варварлардың шабуылдарынан қашып, бекінілген қалалар мен аралдарда пана тапты, ал басқалары қалың таулар мен орманға қашып, көшпенді өмір салтын қабылдады. Бекінілген Далмация қала-мемлекеттеріндегі роман тілдес халықтар өз мәдениетін және тілін ұзақ сақтап қалды. Сонымен қатар, көптеген славяндар жергілікті халықтың ұрпақтарымен араласып, сіңірілді. Славяндардың гректермен және ерте славян мемлекеттерімен болған қарым-қатынасы туралы кейінгі ақпаратты 10 ғасырлық "Империяны басқару туралы" (DAI) еңбегі, Византия императоры Константин VII Порфирогениттің жазбалары, 7 ғасырлық "Аяз Әулиенің ғажайыптары" (MSD) жинағы және Феофилакт Симокаттаның тарихы (шамамен 630 ж.) береді. DAI 7-10 ғасырлар аралығында Хорватия, Сербия және Болгария мемлекеттерінің пайда болуын айтады. MSD және Феофилакт Симокатта 7 ғасырдың басында Фессалия және Македониядағы славян тайпаларын еске алады. 9 ғасырлық Франк жылнамалары (RFA) франктермен байланыста болған славян тайпаларын да еске алады.

Орта ғасырлар

700 жылға қарай славяндар Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның көп бөлігінде қоныстанды, Австриядан бастап Грекияның Пелопоннес түбегіне дейін, Адриатика теңізінен Қара теңізге дейін, жағалау аймақтары мен грек түбегінің белгілі бір таулы аймақтарын қоспағанда. 550-ші жылдардың соңында Еуропаға келген және Балқанда зор әсер еткен аварлар, негізгі славян қоныстарының батысындағы Карпат жазығындағы өзінің базасынан славян тайпаларын бақылауға алды. Олар римдік қалаларды қоршады. Алайда, олардың Балқандағы ықпалы 7 ғасырдың басында азайды және 9 ғасырдың басында Болгария мен Франк империясы оларды күш ретінде жеңіп, жойды. Бірінші Оңтүстік славян мемлекеті және аймақтық билік – 681 жылы көптеген славян тайпалары мен хан Аспарухтың болгарларының одағы ретінде құрылған Болгария. Грекияға шашырап кеткен славяндар эллинизацияланды. Роман тілдерінде сөйлейтіндер бекітілген далматин қала-мемлекеттерінде өмір сүрді. Традициялық тарихнама, DAI-ға сүйене отырып, сербтер мен хорваттардың Балқанға көшіп келуі екінші славян толқынының бір бөлігі болғанын айтады. Солтүстіктегі франктар мен оңтүстіктегі Византияның арасында қоныстанған славяндар бәсекелес ықпалға ұшырады. 863 жылы христиандыққа өткен Ұлы Моравияға Византиядан екі бауырлас монах – Салоникиден келген славян Кирилл мен Мефодий миссионерлік жұмысқа жіберілді. Олар глаголица әрпін және алғашқы славян жазба тілін – Ескі шіркеу славян тілін жасады, оны Библиялық шығармаларды аудару үшін қолданды. Сол кезде Батыс және Оңтүстік славяндар әлі де ұқсас тілдерде сөйлесті. Глаголица әрпі барлық славян дыбыстарын бейнелей алды, бірақ 9 ғасырда Болгарияда, 11 ғасырда Ресейде біртіндеп ығыстырылды. Глаголица 16 ғасырға дейін Хорватияда сақталды, бенедиктиндер мен францискандар қолданды, бірақ Контрреформация кезінде латын тілінің басымдығына ие болғандықтан маңыздылығын жоғалтты. Кирилл мен Мефодийдің шәкірттері христиандық Болгарияда пана тапты, онда Ескі шіркеу славян тілі шіркеу тіліне айналды. Ерте Кириллица әрпі 9 ғасырдың аяғында Болгариядағы Преслав әдеби мектебінде жасалды. Ең алғашқы славян әдебиеттері Болгария, Дукля және Далмацияда жазылды. Діни еңбектер негізінен латын тілінен (Хорватия, Словения) және әсіресе грек тілінен (Болгария, Сербия) аудармалар болды. 10 және 11 ғасырларда Ескі шіркеу славян тілі серб-хорват және словен тілдері сияқты әртүрлі аймақтық формалардың пайда болуына әкелді. Охрид және Преславтың экономикалық, діни және саяси орталықтары Болгария империясындағы маңызды әдеби өндіріске үлес қосты. Манихейшілдіктен туындаған Богомил сектасы еретик деп танылды, бірақ Болгариядан Боснияға (онда бекінді) және Францияға (катарлар) таралуға қол жеткізді. 10 ғасырда Каринтия германдықтардың билігіне өтті және Батыс (Рим) христиандық ықпалы аясында мәңгілік қалды. Бүгінгі Хорватия Барбарийлер дәуірінен кейін Шығыс Рим (Византия) билігіне қарады, және аумақтың көп бөлігі славяндыққа айналса да, аралас халық тұратын бірнеше бекітілген қалалар Византия билігінде қалды және латын тілінде сөйлеуді жалғастырды. Далмация, қазір Византия қалалары бар тар жолаққа қолданылатын, Константинополь патриархатының қарамағына өтті, ал Хорватия мемлекеті Ұлы Карлдың тұсында христиандыққа өткенге дейін пұтқа табынушылықта болды, содан кейін діни адалдығы Римге болды. Хорваттар 9 ғасырда франк билігінен құтылып, Византиялық Далмация қалаларын басып алды, содан кейін венгрлердің жаулап алуы венгр билігіне әкелді, бірақ армия мен институттарды сақтап қалды. Хорватия Далмацияның көп бөлігін 18 ғасырға дейін иеленген Венеция Республикасына жоғалтты. Венгрия Хорватияны герцог арқылы, ал жағалаудағы қалаларды тыйым салу арқылы басқарды. 13 ғасырдың соңында Хорватияның ішкі аймағында феодалдық топ пайда болды, олардың арасында Курякович, Качич және ең бастысы Шубич болды. Далмация бекітілген қалалары сол уақытта автономияны сақтап, Рим патрициандарының класы мен славян төменгі класымен, алдымен Венгрияның, содан кейін Венецияның билігінде ғасырлар бойы күресті. Ибн әл-Фақих Оңтүстік славяндардың екі түрін сипаттады, біріншісі – Адриатика жағалауында өмір сүретін қара түсті терісі мен қара шашы бар, ал екіншісі – ішкі аймақта өмір сүретін ашық түсті.

Ерте заманауи кезең

Исламдастыру арқылы славян мұсылмандарының қауымдастықтары пайда болды, олар Боснияда, Оңтүстік Сербияда, Солтүстік Македонияда және Болгарияда бүгінге дейін сақталып келеді. Панславизмнің бастауы 17 ғасырдағы Венеция және Рагуза республикаларындағы славян католик дін қызметкерлерімен байланысты болғанымен, ол 19 ғасырдың ортасында Осман және Габсбург империяларында ұлтшылдық күшейген кезде толыққанды қалыптасты.

Генетика

2013 жылғы автосомалық IBD зерттеуіне сәйкес, "соңғы 3000 жылдағы континенттік масштабтағы генеалогиялық тарихы", серб-хорват тілінде сөйлейтіндер Польша, Румыния және Болгария топтарымен бірге, Шығыс Еуропада шамамен 1500 жыл бұрынғы көші-қон кезеңіне жататын өте көптеген ортақ ата-бабаларды бөліседі. Бұл хун және славян кеңеюінің нәтижесі деп саналады, ол "үлкен географиялық аумаққа тараған салыстырмалы түрде аз халық" болған, әсіресе "славян халқының 6-шы ғасырда басталган, халық тығыздығы төмен аймақтарға таралуы" және бұл "қазіргі славян тілдерінің таралуымен үлкен сәйкестікке ие". Кушниаревич және басқалардың 2015 жылғы мәліметтері бойынша, Hellenthal және басқалардың 2014 жылғы IBD талдауы "шамамен 1000-1600 жыл бұрынғы Шығыс Еуропалықтардың (славян және славян емес) арасындағы көп бағытты араласу оқиғаларын" анықтады, бұл "славян кеңеюінің ұсынылған уақыт шеңберімен" сәйкес келеді. Славян әсері "Болгария, Румыния және Венгрияда 40-50% -дан астам құрайтын 500-900 жылдары немесе одан сәл кейінірек" датирленген. 2014 жылғы Батыс Балқандағы араласуды талдау нәтижесінде Оңтүстік славяндар генетикалық біртектілік көрсетеді. Босниялықтар мен хорваттар Шығыс Еуропалық халықтарға жақын болды және негізінен Орталық Еуропадан келген венгрлермен үлкен дәрежеде жапсырысты. 2006 жылғы Y ДНК зерттеуінің нәтижелері "славян кеңеюі қазіргі Украина аумағынан басталғанын көрсетіп, славяндардың ең алғашқы белгілі отаны ортаңғы Днепр бассейнінде болған деген гипотезаны қолдайды". 2020 жылға дейінгі генетикалық зерттеулерге сәйкес, Оңтүстік славяндар арасындағы Y ДНК гаплогруппалары R1a және I2 және олардың R M558, R M458 және I CTS10228 субкладтарының таралуы, вариациясы және жиілігі, славян тілдерінің Шығыс Еуропадан, ең алдымен қазіргі Украина мен Оңтүстік-Шығыс Польша аумағынан ортағасырлық славян кеңеюі кезінде таралуымен байланысты.