Кіріспе
Қаржы саласында бағалы қағаздарды несиелендіру немесе акцияларды несиелендіру – бір тараптың екінші тарапқа бағалы қағаздарды уақытша беруі. Мұндай қарыздың шарттары "Бағалы қағаздарды несиелендіру шартымен" реттеледі, ол қарыз алушыдан несие берушіге кепілдік беруді талап етеді. Кепілдік қолма-қол ақша немесе қолма-қол ақша емес бағалы қағаздар түрінде болуы мүмкін, оның құны қарызға берілген бағалы қағаздардың құнына тең немесе одан жоғары, сонымен қатар келісілген маржа қосылады. Қолма-қол ақша емес кепілдік – акциялар, мемлекеттік облигациялар, айырбасталатын облигациялар, корпоративтік облигациялар және басқа да қаржылық құралдар сияқты таза ақша емес кепілдіктің бір түрі. Шарт – тиісті заңнамамен қорғалатын келісім-шарт, және оның ережелері көбінесе шартта нақты көрсетіледі. Қарыз үшін төлем ретінде тараптар бағалы қағаздардың құнының жылдық пайызы ретінде көрсетілген сыйақы мөлшерін келіседі. Егер келісілген кепілдік түрі қолма-қол ақша болса, онда сыйақы "қысқа мерзімді қайтару" түрінде көрсетілуі мүмкін, яғни несие беруші қолма-қол ақша кепілінен түскен барлық пайыздарды алады және қарыз алушыға келісілген пайыздық мөлшерлемені қайтарады. Бағалы қағаздарды несиелендіруге негізгі қатысушылар – өзара инвестициялық қорлар, сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары, биржалық инвестициялық қорлар және басқа да ірі инвестициялық портфельдер. Бағалы қағаздарды несиелендіру "орындалмаған" мәмілелерді болдырмаудың және хедж-фондтар мен басқа да инвестициялық құралдарға акцияларын қысқа мерзімге сатуға мүмкіндік берудің маңызды құралы болып табылады.
In finance, securities lending or stock lending refers to the lending of securities by one party to another. The terms of the loan will be governed by a "Securities Lending Agreement", which requires that the borrower provides the lender with collateral, in the form of cash or non cash securities, of value equal to or greater than the loaned securities plus an agreed upon margin. Non cash refers to the subset of collateral that is not pure cash, including equities, government bonds, convertible bonds, corporate bonds, and other financial products. The agreement is a contract enforceable under relevant law, which is often specified in the agreement. As payment for the loan, the parties negotiate a fee, quoted as an annualized percentage of the value of the loaned securities. If the agreed form of collateral is cash, then the fee may be quoted as a "short rebate", meaning that the lender will earn all the interest that accrues on the cash collateral and will "rebate" an agreed rate of interest to the borrower. Key lenders of securities include mutual funds, insurance companies, pension plans, exchange traded funds and other large investment portfolios. Securities lending is an important means of eliminating "failed" transactions as well as enabling hedge funds and other investment vehicles to sell short their shares.
Тарих
Шорт-сату, және онымен байланысты бағалы қағаздарды қарызға алу, қор саудасының бастапқы кезеңдеріне дейін барады. NYSE бұрын несиелік бөлімшесін (loan post) пайдаланған, бірақ 1933 жылы шорт-сатуға байланысты қоғамдық наразылық салдарынан оны жапқан. 1960 жылдардың басында Лондон қаласында ресми акцияларды несиеге беру амалдары жүзеге асырылды және 1980 жылдардың басында бұл индустрия ретінде кеңінен таралды. Бұл тәжірибе бастапқыда кеңсе жұмысы ретінде қабылданса, қазір ірі қаржы институттарының кірісін арттыратын, кең таралған инвестициялық практикаға айналды.
Нарықтың көлемі
2009 жылдың басына дейін бағалы қағаздарды несиеге беру тек тікелей келісімдер арқылы жүзеге асырылды, сондықтан осы индустрияның көлемін дәл бағалау қиын болды. ISLA индустриялық тобының мәліметтері бойынша, 2007 жылы әлем бойынша несиедегі бағалы қағаздардың жалпы сомасы 1 триллион фунт стерлингтен асты. 2015 жылдың шілдесінде бұл көрсеткіш 1,72 триллион долларды құрады (барлығы 13,22 триллион доллар несие беруге қолжетімді болды) – бұл көрсеткіш 2008 жылғы қаржы дағдарысына дейінгі деңгейге жақын.
Мысал
Мысалы, бір операцияда белгілі бір акциядағы позициясы бар ірі институционалдық ақша менеджері осы бағалы қағаздарды бір немесе бірнеше клиенттердің атынан әрекет ететін қаржы делдалы, әдетте инвестициялық банк, бас брокер немесе басқа брокер-дилер қарыз алуға мүмкіндік береді. Акцияны қарыз алғаннан кейін клиент оны қысқа сатуға болады. Олардың мақсаты – акцияларды төмен бағаға сатып алып, содан пайда табу. Қарызға алынған акцияларды сату арқылы қысқа сатушы несие берушіге кепілдік ретінде төленетін ақшалай қаражатты алады. Кепілдіктің ақшалай құны күн сайын нарықтық бағамен жаңартылып, қарыздың құнынан кем дегенде 2% артық болуы тиіс. АҚШ-та 2% стандартты маржа мөлшерлемесі, ал Еуропада 5% көбірек қолданылады. Көбінесе банк несие беруші агент ретінде қызмет етеді, ақшалай кепілдікті қабылдап, оны қайтару қажет болғанға дейін инвестициялайды. Қайта инвестицияланған ақшалай кепілден түсетін табыс қарыз алушыға жеңілдік ретінде төленіп, қалған сома бағалы қағаздарды несие беруші мен агент банк арасында бөліседі. Бұл ірі инвестициялық қорларға портфельдегі активтерінен қосымша табыс табуға мүмкіндік береді. Егер несие беруші зейнетақы қоры болса, мәміле 1974 жылғы "Жұмыспен қамтылған адамдардың зейнетақы қауіпсіздігі туралы" заңға (ERISA) сәйкес түрлі жеңілдіктерді сақтауы қажет.
Бағалы қағаздарды жіктеу және оңай қарыз алу
Бағалы қағаздарды несиелендіруде бағалы қағаздар олардың қарызға алуға қолжетімділігіне қарай жіктеледі. Жоғары ликвидті бағалы қағаздар "оңай" деп саналады; егер біреу оларды қысқа сату мақсатында қарызға алуға шешім қабылдаса, мұндай өнімдерді нарықта табу оңай. Нарықтағы төмен ликвидті бағалы қағаздар "қиын" деп саналады. Әртүрлі ережелерге байланысты, АҚШ-та және басқа да кейбір елдерде қысқа сату операциясын жасау үшін, ашық қысқа сатудан аулақ болу мақсатында, қысқа сатуға арналған бағалы қағаз бен оның көлемін анықтау қажет. Дегенмен, несие беруші брокер мұндай іздеуді талап етпейтін бағалы қағаздар тізімін жасай алады. Бұл тізім "қарызға алу оңай" (қысқартылған ETB) тізімі деп аталады және ол "жалпы кепілдіктер" деп те белгілі. Мұндай тізімді брокер-дилерлер клиенттердің сұрауы бойынша тізімдегі бағалы қағаздардың қолжетімділігіне "нақты кепілдік" негізінде жасайды. Алайда, егер тізімдегі бағалы қағаз уәделенгендей жеткізілмесе ("жеткізудің болмауы" орын алса), нақты негіздер туралы болжам күшін жояды. Мұндай болжамдарды нығайту үшін ETB тізімі ең көп дегенде 24 сағаттық болуы керек.
Бағалы қағаздар несие берушілері
Бағалы қағаздарды несиелендірушілер, көбінесе қысқаша SEC несиелендірушілері деп аталады, "несиелендіруге болатын" бағалы қағаздарға қол жеткізе алатын мекемелер. Бұл активтерді басқарушылар, олардың басқаруында көптеген бағалы қағаздар болады, үшінші тараптар үшін бағалы қағаздарды сақтаушы банктер немесе актив иесінің сақтаушысы арқылы бағалы қағаздарға автоматты түрде қол жеткізетін үшінші тарап несие берушілер болуы мүмкін. Бағалы қағаздарды несиелендіру саласының халықаралық ұйымы – Халықаралық Бағалы қағаздарды несиелендіру қауымдастығы. 2004 жылғы маусымдағы сауалнамаға сәйкес, олардың мүшелері 5,99 миллиард евро сомасында бағалы қағаздарды несиелендіруге дайын болды. АҚШ-тағы Тәуекелдерді басқару қауымдастығы (Risk Management Association) өз мүшелері (АҚШ-та тіркелген) арасында тоқсан сайын сауалнамалар жариялайды. 2005 жылғы маусымда олардың 5,77 миллиард АҚШ доллары сомасында бағалы қағаздары болды. Басқа да маңызды салалық қауымдастықтарға Австралия Бағалы қағаздарды несиелендіру қауымдастығы (ASLA), Канада Бағалы қағаздарды несиелендіру қауымдастығы (CASLA), Pan Asia Securities Lending Association (PASLA) және Оңтүстік Африка Бағалы қағаздарды несиелендіру қауымдастығы (SASLA) жатады. Типик қарыз алушыларға хедж-фондтар және инвестициялық банктердің өзіндік сауда бөлімдері кіреді.
Инвестициялық банктерде
Инвестициялық банкте "құнды қағаздарды несиелеу" термині ірі инвесторларға ұсынылатын қызметті де сипаттау үшін қолданылады, бұл қызмет инвестициялық банкке олардың акцияларын басқа адамдарға несие беруге мүмкіндік береді. Мұндай амал көбінесе акцияларын кепілге қойып, одан артық акция сатып алу үшін ақша қарыз алған инвесторлардың барлығына жасалады, бірақ зейнетақы қорлары сияқты ірі инвесторлар көбінесе кепілге алынбаған акциялары үшін де осыны таңдайды, себебі олар осыдан пайыздық табыс алады. Осындай келісімдерде инвестор әдеттегідей дивидендтерді ала береді, бірақ акцияларымен дауыс беру құқығын жояды.
Жекеменшік бағалы қағаздармен қамтамасыз етілген несие беруде
"Бағалы қағаздарды несиелендіру" термині кейде "акциялық несие" немесе жеке "бағалы қағаздармен кепілдендірілген несие" сияқты контексте дұрыс қолданылады. Біріншісі – банктердің немесе брокерлік мекемелердің басқа мекемелерге қысқа сатуды немесе басқа уақытша мақсаттарды жабу үшін нақты несие беруін білдіреді. Екіншісі бағалы қағаздардың кең спектріндегі жеке немесе институционалдық бағалы қағаздармен қамтамасыз етілген несиелік келісімдерде қолданылады. Соңғы жылдары Қаржы индустриясын реттеуші орган (FINRA) барлық тұтынушыларды қайта өтеусіз тауарды беру шарты бойынша акциялық несиелерден аулақ болуға ескертті, бірақ олар SEC және IRS осындай қызмет көрсететін барлық ұйымдарды 2007–2012 жылдар аралығында жапқанға дейін қысқа уақыт бойы танымал болды, қайта өтеусіз тауарды беру шарты бойынша акциялық несиелерді бастапқыда толық салық салынатын сату ретінде қайта жіктеді (қосымша FINRA кеңес беру сілтемесін қараңыз). Бүгінде акциялар немесе басқа да бағалы қағаздарды қамтитын заңды түрде жарамды тұтынушылық несие беру бағдарламалары тек акциялар клиенттің меншігінде және шотында сатылмай, толық лицензияланған және реттелетін мекеме арқылы SIPC, FDIC, FINRA және басқа да негізгі реттеуші ұйымдарға мүшелікпен, өздерінің тексерілген қаржылық есептіліктерімен бірге сақталатын бағдарламалар болып табылады. Бұл әдетте бағалы қағаздарға негізделген несиелік желілер түрінде болады. 2011 жылы FINRA акцияларға негізделген несие бағдарламалары туралы инвесторларға ескерту жасады. FINRA ескертуде инвесторларға бірнеше сұрақ қоюды ұсынды, соның ішінде: 1) Мен кепілдікке бергеннен кейін менің акцияларыма не болады? (FINRA қарыздарды қаржыландыру үшін бағалы қағаздарды ешқашан сатуға болмайды деп мәлімдейді); 2) Қарыз берушінің тексерілген қаржылық есебі бар ма? (FINRA кез келген ірі, ашық саудадағы брокерлік/банк есеп беру үшін инвесторларға қолжетімді аудиттелген қаржылық деректерді ұсынуы керек екенін атап өтті); және 3) Қарызды және шоттарды басқаратын мекеме толық лицензиялы және жақсы беделде ме? Қазіргі уақытта мұндай институционалдық несиелік желілер бағдарламалары институционалдық брокерлік және олардың банктік бөлімшелерімен ұзақ мерзімді депозиттік қатынастар арқылы ғана қолжетімді және әдетте үлкен депозиттік талаптармен бірге келеді. Алайда, жалпы нарықта қазіргі уақытта осындай депозиттік немесе клиенттік қатынастарсыз бәсекеге қабілетті бағалар мен шарттармен қолжеткізуге мүмкіндік беретін бағалы қағаздарға негізделген бірнеше несиелік желілер бар. ("Көтерме акциялық несие" немесе "тауарды беру бойынша акциялық несие" сияқты терминдерді іздеу әдетте осындай қызмет көрсететін ұйымдардың тізімін шығарады.)
Бағалы қағаздарды несиелендірудің өмірлік циклі
Сатып алу / сату операциясынан өзгеше, бағалы қағаздарды несиеге беру мәмілесі сауда-саттықтың реттелуімен басталатын және олар толығымен қайтарылғанға дейін жалғасатын өмірлік циклға ие. Осы өмірлік цикл ішінде түрлі оқиғалар орын алады:
Реттелу – Бұл түсінікті нәрсе, бірақ бастапқы сауда да, содан кейінгі қайтару да нарыққа дұрыс тапсырыс беріліп, реттелу қадағалануы керек. Кепілдеме беру – Жоғарыда айтылғандай, қарыз алушы төлем қабілетсіз болған жағдайда, қарыз берушінің жеткілікті түрде қамтамасыз етілуін қамтамасыз ету үшін кепілдік алуы тиіс. Бағалы қағаздарды несиеге беру қарыз берушілер үшін өте қауіпсіз, себебі олар несиеленген бағалы қағаздардың құнынан асып түсетін қосымша маржа сомасын әрқашан алады. Маржа көлемі, әдетте, қарыз берушінің тәуекел профиліне және реттелу нарығына байланысты 2–10% аралығында құбылады. Кепілдеме беру процесі кепілдеме беру әдісіне қарай өзгеше болады. Негізгі қолданылатын әдістер – ақшалай қаражат, ақшалай пул, екіжақты кепілдеме және үш тарапты провайдер арқылы РКВ (мысалы, Bank of New York, JP Morgan Chase, Euroclear немесе Clearstream). Есеп айырысу – Бағалы қағаздарды несиеге беру операцияларының көпшілігінде алымдар немесе жеңілдіктер жинақталады, содан кейін олар ай сайынғы есеп айырысу циклында тексеріліп, төленеді. Бұл қарыз берушінің сауда үшін уақтылы төлем алып, оны бастапқы иесіне беруін қамтамасыз етеді. Дивидендтер – Егер бағалы қағаз жарияланған ақшалай дивидендтің тіркеу күніне дейін қарызға алынса, қарыз алушы дивиденд төлемі арқылы бағалы қағаздардың бастапқы иесіне дивидендті қайтаруды "қамтамасыз етуі" тиіс. Корпоративтік іс-шаралар – Егер бағалы қағаз корпоративтік іс-шараның тіркеу күніне дейін қарызға алынса – ол міндетті немесе ерікті болсын – қарыз алушы корпоративтік іс-шараны қарыз берушінің нұсқауларына сәйкес өңдеуі тиіс. Қайтару – Егер қарыз алушыға енді бағалы қағаз қажет болмаса, ол оны қарыз берушінің сауда бөліміне қайтару туралы өтініш беру арқылы қайтаруды бастай алады.
Settlement – Perhaps obvious, but both the initial trade and the subsequent return have to be instructed to market correctly and settlement monitored. Collateralization – As mentioned above, the lender must receive collateral to ensure that they are adequately covered in the event of borrower default. Securities lending is very safe for lenders, since they will always receive the additional margin value above the value of the securities lent – margins range from 2–10% usually, depending upon lender risk profile and the settlement market. The collateral process differs depending on collateral method – main ones used are cash, cash pool, bilateral collateral and RQV through a triparty provider (such as Bank of New York, JP Morgan Chase, Euroclear or Clearstream). Billing – For most securities lending transactions, fees or rebates will accrue and will then be reconciled and paid on a monthly billing cycle. This ensures again that the lender is receiving their fee for the trade in a timely manner, and able to pass it along to the original beneficial owner. Dividends – If a security is borrowed over an announced cash dividend record date, then the borrower must 'manufacture' back the dividend to the original owner of the securities through a dividend payment. Corporate actions – If a security is borrowed over an announced corporate action record date – be it mandatory or voluntary in nature – the borrower must process the corporate action as per the instructions from the lender. Returns – Once the borrower no longer requires a security, they can initiate a return by calling it in to the trading desk of the lender.
Бағалы қағаздарды несиелендіруші сатушылар
Тарихи тұрғыдан алғанда, бағалы қағаздарды несиелендіру нарығында көп еңбек талап етілетін, саудадан кейінгі өңдеуге көптеген адам-сағат жұмсалатын. Соңғы жылдары, осы саладағы қажетті автоматтандыруды қамтамасыз ету үшін көптеген жеткізушілер пайда болды. Еуропада саудадан кейінгі өңдеу нарығының көшбасшысы Pirum 2000 жылдан бері клиенттеріне осындай автоматтандыру қызметтерін ұсынады және соңғы кезде Eurex компаниясымен бірлесіп CCP қызметтерін автоматтандыру бойынша жұмыс істеп жатыр. 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысынан бері, салада ашықтықты арттыру және балансты оңтайландыруға басымдық беріліп, көптеген технология жеткізушілер жаңа реттеу талаптарына сәйкес келетін шешімдерді жасап жатыр.