Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде Хорватияда құрылған саяси орган – Хорватияның ұлттық азаттық үшін мемлекеттік антифашистік кеңесі (Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske), көбінесе ZAVNOH деп қысқартылады. Алғаш рет 1943 жылдың 13-14 маусымында Оточац және Плитвицеде шақырылған бұл кеңес, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Остің Хорватиясының (сол кезде Югославияның бір бөлігі) бас саяси өкілдігі болып табылды. Кеңесте, қазіргі Хорватия аумағына сәйкес келетін аймақта белсенді қызмет еткен, номиналды түрде тәуелсіз Хорватия Коммунистік партиясы басымдық құрды. Партияның номиналды тәуелсіздігіне қарамастан, ол Жосип Броз Тито басқарған Югославия Коммунистік партиясының де-факто бөлімшесі болды. ZAVNOH құрамында шаруалар ұйымдарының, кәсіподақтардың, Хорватия шаруалар партиясының және Тәуелсіз демократиялық партияның өкілдері мен бұрынғы мүшелері де болды. Андрия Хебрангтың басшылығымен Хорватиядағы Югослав партизандары бақылаған аумақта күнделікті реттеу және басқару жұмыстарын атқарумен қатар, ZAVNOH хорват халқының арасында партизандық қарсылықтың қолдауын кеңейтуге тырысты, оны толығымен коммунистік идеологияға негізделмеген қозғалыс ретінде көрсетуге ұмтылды. Сонымен қатар, Хорватия мүдделерін ілгерілетумен қатар, хорваттар мен сербтердің теңдігін қамтамасыз етуге тырысты, кейде сербтерді маргиналдап, Титомен қақтығыс тудырды. Өз үшінші сессиясында Топускода ZAVNOH Югославияның Ұлттық азаттық үшін антифашистік кеңесі қабылдаған соғыстан кейінгі федеративтік Югославияға қатысты шешімдерді бекітті. 1945 жылы ZAVNOH Хорватия Халық Саборы (Sabor) деп қайта аталды. Оның жұмысы, идеялары және қабылдаған шешімдері Хорватия Коммунистер Лигасының жетекші бағдарламасына үлкен үлес қосты, нәтижесінде 1971 жылғы Хорватия көктемі туды. ZAVNOH қабылдаған шешімдер Югослав федерациясын реформалау және Хорватия мүдделерін ілгерілету мақсатында жаңадан қабылданған саясатты негіздеу үшін пайдаланылды. 1990 жылғы Хорватия Конституциясы, Хорватия тәуелсіздігін жариялауға дейін қабылданған, кіріспе бөлімінде ZAVNOH-ты Хорватия мемлекеттілігінің негізі ретінде көрсетеді.

Югославияға қарсы соғыс

1941 жылғы наурыздағы югославиялық төңкерістен кейін үшжақты келісімнен бас тартқаны үшін Адольф Гитлер Югославия Корольдігін жоюға тырысты, оны нацистік Германия мен оның одақтастары аннексиялау үшін бөліп алуды көздеді. Бұл қадамға итальяндық көшбасшы Бенито Муссолини қолдау көрсетті, ол бұрынғы югослав территорияларын сіңіру арқылы фашистік Италияның аумағын кеңейтуге көмектесетініне сенді. Германияның Югославияны тарату жоспарларында хорваттардың югославиялық режимге наразылығын пайдаланып, оларға қандай да бір деңгейде автономия беру көзделген. Гитлер 1941 жылғы 27 наурызда Венгрияға Хорватияны сіңіру мүмкіндігін ұсынды (бұл көбінесе бұрынғы Хорватия Корольдігі Славониясына сәйкес келетін территорияларға қатысты), бірақ регент Миклош Хорти осы ұсыныстан бас тартты. Бірнеше күннен кейін Германия Хорватияның марионеттік мемлекетін құруға бел буды. Нацистер мемлекет құру үшін сол кездегі ең танымал хорват саяси партиясы – Хорват шаруалар партиясына (Hrvatska seljačka stranka, HSS) жүгінді. Олар партия төрағасы Владко Мачекке басқаруды ұсынды, бірақ ол бас тартты. Оның билігі кейін Италиядағы усташтар мен олардың басшысы Анте Павеличке ұсынылды. Муссолини 1927 жылғы меморандумда Павелич пен Хр берген Италияға территориялық жеңілдіктер туралы уәделерді пайдаланғысы келді. Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті (Nezavisna Država Hrvatska, NDH) 1941 жылғы 10 сәуірде жарияланды, Вермахт Загребке жақындаған кезде. Декларацияны Славко Кватерник жасады, SS полковнигі Эдмунд Визенмайердің (Dienststelle Ribbentrop) ықпалымен және қолдауымен. Павелич пен усташтарға Италиядан және Югославиядағы итальяндық әскерлер басып алған территориядан тек Муссолини 1927 жылғы уәдеге жазбаша растау алғаннан кейін ғана шығуға рұқсат берілді. Бұл оған 195 усташпен бірге 1941 жылғы 15 сәуірдің таңында Загребке жетуге мүмкіндік берді. Югославия көп ұзамай, 1941 жылғы 17 сәуірде капитуляциялады, король Петр II және үкімет елден қашып кетті. Оккупациялық күштерге қарсы қарулы қарсылық көрсетуден ерте бас тарту шешімі Югославия үкіметін эмиграцияда қиын жағдайға түсірді, одан әрі оның дауласып жатқан министрлері, тек коммунизмге қарсылығында біріккендей көрінді, оны әлсіретті.

Партизандық қарсылық

Жоғалудың жақындауымен Югославияның Коммунистік партиясы (Komunistička partija Jugoslavije, KPJ) 8000 мүшесіне қару-жарақ жинауды тапсырды, олар қарулы қарсылық күтіп тұрды (1941 жылдың соңына қарай Македониядан басқа бүкіл елге тарады). Бүкіл ел бойынша жасырын операциялар жүргізу тәжірибесіне сүйене отырып, КПЖ Жосип Броз Тито басқаратын партизандарды қарсылық күші ретінде ұйымдастырды. КПЖ Германияның Кеңес Одағына басып кіруі көтеріліс үшін қолайлы жағдай жасады деп қорытындылады, және оның политбюросы 1941 жылдың 27 маусымында Югославияның Ұлттық азаттық армиясының (Narodonooslobodilačka vojska Jugoslavije, Тито – бас қолбасшысы) Жоғарғы штабын құрды. Қазіргі Хорватия аумағында Хорватияның Коммунистік партиясы (Komunistička partija Hrvatske, KPH) номиналды түрде тәуелсіз партия ретінде жұмыс істеді, бірақ іс жүзінде КПЖ филиалы болды; соғыс басталғанда оның 4000 мүшесі болды. НДХ-да тұратын серб халқы усташ режимінен қатты қуғын-сүргінге ұшырағандықтан партизандық күреске қосылуға құштар болды. КПЖ сербтердің адалдығы үшін четниктермен бәсекелесті: партизандармен және НДХ-мен соғысқан, фашистік Италия қолдаған және Антикоммунистік ерікті жасақ ретінде ұйымдастырылған ұлтшыл серб партизандары. Хорват партизандарының қатарын толықтыруға үлкен үлес қосқан – Рим келісімдері арқылы Адриатика теңізінің жағалауының үлкен бөлігін Италияға беру, бұл Павеличтің Муссолиниге берген уәдесін орындау болды. 1943 жылдың соңына қарай Хорватияның Югослав партизандық қарсыласына үлесі пропорционалды түрде үлкен болды: оның 97 бригадасының 38-і.

AVNOJ-ді құру

1942 жылдың қарашасында партизандар Бихач қаласын басып алды және Батыс Боснияның, Далмация мен Ликаның көп бөлігін бақылауға алды. 26 және 27 қарашада Тито мен КПЖ-ның ықпалымен Бихачта Югославияны Ұлттық азат ету үшін жалпы югославтық антифашистік кеңес (Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije, AVNOJ) құрылды. Өзінің бірінші отырысында AVNOJ елдің болашақ үкіметінің негізі ретінде көпұлтты федеративтік мемлекетті қабылдады, бірақ соғыстан кейінгі үкіметтік жүйені анықтамады. Болашақ федеративтік бірліктердің саны мен олардың теңдігі нақты емес еді. AVNOJ Иван Рибарды президент етіп сайлады; Рибар Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (кейін Югославия деп аталды) Конституциялық Ассамблеясының алғашқы президенті болды, ол соғысқа дейінгі үкіметпен үзіліссіздікті сақтап қалды. 1942 жылғы AVNOJ құрылған органдары ресми түрде үкімет деп есептелмеді, ал Тито халықаралық қатынастардың сол кезде үкімет құруға мүмкіндік бермейтінін айтты; ол AVNOJ-ді жұмылдыруға бағытталған саяси құрал ретінде сипаттады. Болашақ федеративтік бірліктердің саны мен теңдігі туралы белгісіздікке қарамастан, AVNOJ болашақтағы федеративтік бірліктерде ұқсас жиналыстар шақыруға шақырды.

Бірінші сессия

AVNOJ-дың бірінші сессиясында Тито КПХ орталық комитетінің мүшесі Павле Грегоричке Хорватиядағы ұлттық азаттық қозғалысының жоғарғы саяси органының мүмкіндігінше тезірек құрылуын тапсырды. 1942 жылдың желтоқсан айының басында Слюньде Хорватиядан AVNOJ делегаттарының жұмыс тобы (Vijećnici AVNOJ a iz Hrvatske) құрылды, ал Хорватияның ұлттық азаттық үшін мемлекеттік антифашистік кеңесі (Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske, ZAVNOH) 1943 жылдың қаңтар айының ортасында шақырылуы күтілді. Бірақ, «Ақ іс» жоспарларды кейінге жылдыруға мәжбүр етті. Оның орнына Кореница маңындағы Понори ауылында ZAVNOH-тың сегіз мүшеден тұратын бастама комитеті (Inicijativni odbor ZAVNOH a) шақырылды. Бастама комитетін Грегорич, Станко Ћанича Опачич және hr. Бален басқарды. Бален – бұрынғы ХСС мүшесі, оны КПХ орталық комитетінің хатшысы Андрия Хебранг КПЖ-ға қосылуға көндірген еді, кейіннен ZAVNOH-тың үгіт-насихат бөлімін басқарды. Тағы бір бұрынғы HSS белсендісі Никола Рубчич ZAVNOH-тың ресми газеті «Vjesnik» редакторы болып тағайындалды. 1943 жылдың 17 наурызында комитет ZAVNOH шақырылғанға дейін Хорватиядағы барлық халықтық билікті өз мойнына алатынын жариялады. 26 мамырдағы декларацияда Хорватиядағы ұлттық азаттық қозғалысы Югославияның ұлттық азаттық қозғалысының бір бөлігі екені атап өтілді; ел азат болғаннан кейін хорваттар мен сербтер ішкі мәселелерді және басқа халықтармен қарым-қатынасты өздері шешеді. 1943 жылдың көктемгі шабуылынан кейін және 1-ші корпус Банья, Кордун және Лика аймақтарының көп бөлігін қайта басып алғаннан кейін, ZAVNOH 13-14 маусымда алғаш рет Оточац пен Плитвицеде Хорватияның жоғарғы саяси органы ретінде жиналды. Сессия 112 мүшеден тұрды, оның ішінде президент Владимир Назор және үш вице-президент басқарған он бір мүшеден тұратын атқару комитеті болды. Ол Пливице шешімін қабылдады, онда хорват халқының тарихы мен олардың азаттық үшін күресі, Югославия Корольдігінің кемтарлығы, НДХ мен четниктердің терроры және эмиграциядағы корольдік үкіметінің сатқындығы туралы толық мәлімет берілді. Шешімде шетелдіктер басып алған хорват жерлерін қайтару және «хорваттар мен сербтердің толық және нағыз демократиялық бостандығы мен теңдігі» талап етілді. Бірінші ZAVNOH сессиясы «бос Босния және Герцеговинаны» мойындады және Ливноны бақылаудан бас тартты. Қарсылығында ол бастапқыда Босния және Герцеговина партизандарына берілген Неретва өзені мен Котор шығанағы арасындағы жағалауды және Дворды алды.

Екінші сессия

ZAVNOH-тың бірінші және екінші сессиялары арасында Хорватиядағы ұлттық азаттық қозғалысы 25 000-нан 100 000 жауынгерге дейін өсті және Италияның тапсыруынан кейін, әсіресе жағалауда бақылауын күшейтті. 1943 жылдың 20 қыркүйегінде ZAVNOH атқару комитеті Италиямен бұрын қосылған Истрия, Риека, Задар және басқа да хорват жерлерін Хорватияға (сонымен қатар Югославияға) қосу туралы шешім қабылдады. AVNOJ 30 қыркүйекте бұл шешімді бекітті. Тито ZAVNOH-ты Югославия орнына тәуелсіздік алғаны үшін сынады, бұл шешімді KPH басшылығының жасырын ұлтшылдығының көрінісі деп қарады (сол кезде Югославия партизандық күштерінің шамамен елу пайызы олардың бақылауында болды). ZAVNOH-тың екінші сессиясы 1943 жылдың 12-15 қазаны аралығында Плашкиде өтті. Ол 66 мүшеге дейін кеңейтілді, олардың көп бөлігі HSS-тен келді. HSS соғыстың басында жарылды. Владко Мачек партияның ең беделді фракциясын басқарды және одақтастардың азат етуін күту саясатын қабылдады. Хорватияның бұрынғы баны Иван Шубашичті қоса алғандағы тағы бір топ елден қашып, эмиграциядағы корольдік үкіметіне қосылды. Үшінші топ Усташеге қосылды; төртінші топ, Божидар Маговач басқаратын (HSS атқару комитеті ретінде ұйымдастырылған), KPH басымдығымен ұлттық азаттық қозғалысына қосылды. Маговач өзінің HSS фракциясы мен KPH-ны тең құқылы коалиция деп қарады. Партизан жауынгерлерінің кейбіреуі HSS мүшелерін қабылдауға наразы болғанымен, KPH-ның ресми ұстанымы жаңа келгендерді құттықтады және олардың саяси көзқарастарын сақтауға рұқсат берді. Бұл позиция HSS мүшелерінің көбірек қатысуы хорваттардың партизандық күреске кеңінен қатысуына әкеледі деген сеніммен қабылданды. Тәуелсіз демократиялық партияның (Samostalna demokratska stranka, SDS) басшыларының тобы да қозғалысқа ынтымақтастық етуге келісті. Шаруалар ұйымдары мен кәсіподақтар ZAVNOH-қа өкілдерін жіберді, ол халықтың барынша кең шеңберін қамтуға тырысты. Ұйымдардың қатысуы KPH басшылығын қабылдауына байланысты болды. Екінші сессияда саяси функцияларды орындау үшін 15 мүшеден тұратын атқару комитеті (президент және үш вице-президент басқаратын) және күнделікті міндеттерді орындау үшін Croatian government ретінде атқару комитетінің мүшелерінен таңдалған алты мүшеден тұратын хатшылық тағайындалды. Хатшылық 1945 жылдың 14 сәуірінде Сплитте Халық үкіметі құрылғанға дейін өкілеттіктерін сақтап қалды. Екінші сессияда сөйлеген сөзінде Хебранг KPH-ны солшыл бағдарламаны ұстанбаудың орнына халықтық "бұқаралық қозғалысты" қабылдауға шақырды. Ол партияны партизандық күрес тек коммунистік деп қабылдамауын қамтамасыз етуге шақырды, "тек қызыл ту көтеріп жүрген фанатиктерді" және КПЖ-дағы экстремизмді айыптады. ZAVNOH әлеуметтік өмірді түбірімен өзгертуге ниеттенбегенін және жеке меншік құқығын мойындайтынын мәлімдеді. 1944 жылдың 12 қаңтарында Оточакта ZAVNOH мүшелерінің серб клубы құрылды. Оның төрағасы соғысқа дейінгі SDS Бас комитетінің мүшесі Раде Прибичевич болды. Прибичевич хорват сербтерінің Югославиядағы Хорватия мүдделерін қорғайтынын айтса да, олардың нақты, қабылданатын немесе күтілетін жағдайына наразылық болды. Басты шағымдар хорваттардың сербтерді шеттетуі, усташтардың жасаған зұлымдықтарына көз жұму, сербтердің ZAVNOH-та жеткіліксіз өкілдік етілуі және олардың кириллица әрпіне қарсылық көрсетуі туралы болды. Хебранг барлық мектептерде кириллицаны оқытуды талап еткенімен, Хорватия сербтерінің Хорватия мемлекетінде азшылық мәртебесін (тең құқықтармен) қабылдауы керектігін де айтты. Хебрангтың хорваттардың партизандық күреске қосқан үлесін атап өтуге жасаған тырысы хорват сербтерінің маргинализациялануына әкелді. Осының (және четниктердің насихатының) салдарынан 1944 жылы Кордун аймағында төрт серб партизан командирі мен шамамен 90 бағыныстысы Германияға дезертирлік жасады. Хебрангтың саясаты КПЖ басшылығының серб партизандарының қолдауына оның әсері туралы алаңдаушылығын да арттырды.

Үшінші сессия

AVNOJ-дың барлық югослав ұлттарының өзін-өзі анықтау туралы шешімі, болашақтағы барлық федеративтік бірліктердің өкілді органдарымен бекітілуі тиіс еді. Осы мақсатта 1944 жылдың 8-9 мамырында Топускода ЗАВНОХ жиналысы өтті. Сессия кешке шипажайдағы мейрамханада басталды және әуе шабуылының қаупін азайту үшін келесі күні таңертең аяқталды. 166 делегаттың 105-і, AVNOJ президенті Иван Рибар және вице-президенттер Моша Пияде, Марко Вуячич және Йосип Рус, сондай-ақ Югославияны азат ету жөніндегі ұлттық комитеттің хорват емес мүшесі Иван Милутинович қатысты. Хорватиядағы партизандық күштерді 4-ші корпустың (бұрынғы 1-ші корпус) командирі және комиссары генералдар Иван Гошняк және Вечеслав Хольевац өкілдік етті. Сондай-ақ генерал Иван Рукавина мен полковник Богдан Орешчанин де қатысты. Югославиядағы одақтас күштерді Кеңес Армиясының полковниктері Владимир Горощенко мен Михаил Бодров, британдық майор Оуэн Рид және АҚШ Стратегиялық қызметтер бюросының капитаны Джордж Селвиг өкілдік етті. ЗАВНОХ төрт негізгі конституциялық акт қабылдады. Ол AVNOJ-дың екінші сессиясындағы хорват делегаттарының жұмысын мақұлдады және Хорватия Федеративтік Штатының өкілі ретінде Демократиялық Федеративтік Югославияның құрылуын бекітті. Ол оны хорват хорваттары мен сербтердің толық теңдік, хорват жерлерін біріктіру және хорват мемлекеттілігін іске асыру мүмкіндігін ұсынатын шын демократиялық Оңтүстік славян мемлекетінде өмір сүру тілегінің көрінісі ретінде жоғары бағалады. Хорватияның федеративтік мемлекет болып жариялануы халық арасында жақсы қабылданды. ЗАВНОХ өзін «демократиялық Хорватияның нағыз ұлттық жиналысы» деп жариялады және Югославиядағы федеративтік бірлік ретінде оның жоғары органы болып табылды. Оның жиналысы заң шығарушы орган, ал 30 адамнан тұратын атқару комитеті – жоғары атқарушы орган ретінде белгіленді. Сессияда қабылданған үшінші құжат – Демократиялық Хорватия халықтары мен азаматтарының негізгі құқықтары туралы декларация болды. Меншік және мүлік құқығы, жеке кәсіпкерлік, дін және сана еркіндігі, сөз, баспасөз, жиналыс, кеңес және қауымдастық бостандығынан (соңғы төрті соғыс кезеңінде партизан қозғалысы шеңберінде) өзге, құжат Хорватиядағы хорваттар мен сербтердің саяси көзқарасына, ұлтына, нәсіліне және дініне қарамастан тең екенін нақтылады. Усташелердің сербтерге қарсы репрессияларын ескере отырып, ол хорват-серб қарым-қатынастарын жақсартуға үлес қосады деп есептелді. Төртінші конституциялық шешім аймақтық ұлттық азаттық комитеттерінің иерархиясын анықтады. Сессиядағы сөзінде Хебранг күрестің коммунизм үшін емес, демократия мен ұлттық азаттық үшін екенін мәлімдеді (бұл КПЖ жетекшілігін ренжітті). Хебранг пен КПЖ арасындағы тағы бір келіспеушілік – Маговач редакциялаған HSS басылымы «Slobodni dom» қолдауы болды. Хебранг газетті Мачекке адал адамдарға қарсы пайдалы құрал деп санады, бірақ КПЖ HSS-тің қайта құрылуынан қорқыды (басылым ZAVNOH-тан шығарылса да). Маговач HSS-тің КПХ-тан тәуелсіздігін көздеді және бұл мақсатты шындыққа сай емес деп тауып, басқа бұрынғы HSS мүшелерінің қолдауына ие болмады, ол редакциялық және саяси лауазымдарынан кетті.

Мамыр 1944 жылғы ЗАВНОХ атқару комитеті

Аты-жөні Лауазымы
Владимир Назор Президент
Франьо Гажи Вице-президент, HSS атқару комитетінің төрағасы
Андрия Хебранг Вице-президент, AVNOJ төралқасының мүшесі, КПХ хатшысы
Раде Прибичевич Вице-президент, ЗАВНОХ серб клубының төрағасы, AVNOJ атқару комитетінің мүшесі
Павле Грегорич Хатшы, AVNOJ атқару комитетінің мүшесі
Душан Чалич Орынбасар хатшы
Степан Првчич Орынбасар хатшы, HSS атқару комитетінің мүшесі
Душко Бркич AVNOJ делегаты, ЗАВНОХ серб клубының хатшысы
Никола Брозина AVNOJ делегаты, HSS атқару комитетінің мүшесі
Томо Чикович HSS атқару комитетінің мүшесі
Фране Фрол NKOJ мүшесі, AVNOJ делегаты, HSS атқару комитетінің мүшесі
Маца Гржетич AVNOJ төралқасының мүшесі, Хорватиядағы AFŽ төрағасы
Александар Кохаревич HSS атқару комитетінің мүшесі
Славко Комар Хорватияның Антифашистік Жастар Бірлестігі атқару комитетінің мүшесі
Иван Крайачич AVNOJ атқару комитетінің мүшесі
Вицко Крстулович AVNOJ атқару комитетінің мүшесі
Иван Кузмич HSS атқару комитетінің мүшесі
Филип Лакуш AVNOJ және HSS атқару комитетінің мүшесі
Божидар Маговач NKOJ вице-президенті, HSS атқару комитетінің вице-президенті
Анте Мандич AVNOJ атқару комитетінің мүшесі
Карло Мразович Кофек AVNOJ делегаты
Станко Ћанић Опачић AVNOJ атқару комитетінің мүшесі
Ката Пейнович AVNOJ атқару комитетінің мүшесі, Югославиядағы AFŽ төрағасы
Миле Почуча AVNOJ делегаты, ЗАВНОХ серб клубының хатшысы
Ваня Радауш Мүсінші
Светозар Риттиг Загребтегі Святого Марка шіркеуінің пастыры
Златан Сремец NKOJ комиссары, HSS атқару комитетінің хатшысы
Маријан Стилинович AVNOJ делегаты
Станко Шкаре AVNOJ делегаты, HSS атқару комитетінің хатшысы
Анте Врклан AVNOJ және HSS атқару комитетінің хатшысы
Раде Жигич Хорватия Ұлттық Азаттық Армиясы Бас штабының комиссары, AVNOJ делегаты

Төртінші сессия

Тито мен Югославия Коммунистік партиясының бір жағынан, ал Хебранг, ЗАВНОХ және Хорватия Коммунистік партиясының екінші жағынан арасындағы қақтығыс күшейе түсті. 1944 жылдың қыркүйегінде Тито Хорватиядағы партизандық аймақта дінді міндетті оқу пәні ретінде енгізген ЗАВНОХ ережесін сынады. Бірнеше күннен кейін ол Хебрангты тәуелсіз жаңалықтар агенттігі ретінде Хорватиялық телеграф агенттігін құрғаны үшін ұлтшылдыққа айыптады. 20 қазанға дейін Хебрангтың орнын Хорватия Коммунистік партиясы орталық комитетінің хатшысы Владимир Бакарич басты. Бірақ Хорватиядағы оның танымалдылығынан кейін ол жақында басып алынған Белградқа шақырылып, Югославияның индустрия министрі болып тағайындалды. 1945 жылдың қаңтар айының басында ЗАВНОХ соғыстан кейінгі кезеңге дайындалу үшін өзінің кеңсесін Шибеникке көшірді. Оның атқару комитеті 14 сәуірде Сплитте жиналып, Бакарич төрағалығымен Халық үкіметі туралы шешім қабылдады. 20 мамырда ЗАВНОХ Загребке көшіп келді және 25 шілдеде Хорватия Парламенті ғимаратында, Санкт-Марк алаңында төртінші сессиясын өткізді. Ол өзін Хорватияның Ұлттық Парламенті (Narodni Sabor Hrvatske) деп атады, бұл Хорватия заң шығарушы органының Хорватия мемлекеттік егемендігінің өкілі ретіндегі сабақтастығын көрсетті.

Хорватия көктемі

Соғыстан кейін жиырма бес жыл өткен соң, 1971 жылы Хорватия көктемі деп аталатын саяси дүрбелең кезінде Хорватия коммунистер лигасының (Savez komunista Hrvatske, SKH) сол кездегі басшылары Югославиядағы хорваттардың мәртебесі ZAVNOH шешімдеріне сәйкес шешілмегенін ашық мәлімдеді және Югославия федерациясын реформалауды жақтады. Мика Трипало кеңестің үшінші сессиясында қабылданған шешімдерді Югославия республикаларының мемлекеттік статусын растау ретінде көрсетті, ал СХК басшылары Югославия республикаларының ұлттық егемендігін көрсететіндей, олардың өкілеттіктерін арттыруды сұрады. Олар соғыс жылдарындағы ұлт-азаттық күрестің тек әлеуметтік азаттыққа ғана емес, сонымен қатар Югославия халықтары арасындағы қарым-қатынастарды реформалауға бағытталғандығын баса айтты. СХК басшылығы үш онжылдықтан астам бұрын КХХ басшылығы қолданған ұлттық тақырыптарды пайдаланды: хорват бірлігін және оның мәдениетін, тілін және тарихын насихаттау, сондай-ақ католик шіркеуінің рөлін мойындау. Олар полиция, лига және кейбір мемлекеттік кәсіпорындар сияқты қоғамдық институттарда сербтердің артық өкілдігін азайтуға тырысты. СХК басшылығы Тито тарапынан отставкаға кетуге мәжбүр болғанмен және олардың көптеген саясаты кері қайтарылған, олардың Югославияны реформалауға жасаған әрекеттері 1971 жылы федералды комиссия тарапынан қарастырылды. Комиссия Югославия республикаларының мемлекеттік статусын растайтын конституциялық түзетулерді енгізді, ол 1974 жылғы конституцияда сақталды.

Ескерткіш

ЗАВНОХ-тың үшінші сессиясы өткен Топуско шипахана-ресторан ғимараты 1984 жылы сессияның 40 жылдығын еске алу үшін мемориалға айналдырылды. Хабарларға сәйкес, 1991 жылдың 14 қыркүйегінде Хорватия қарулы күштері немесе полициясы, Серб Крайина Республикасы қарулы күштерінің 7-ші Банья дивизиясы және Хорватия Тәуелсіздік соғысы кезінде Топусконы басып алған Югославия Халық Армиясынан шегінетін кезінде ғимаратты жарыққызып, қиратқан. 2007 жылы қалалық әкімдік (парламенттің қолдауымен) ғимаратты қайта жаңартуға бастама көтергенімен, 2019 жылға дейін ешқандай нәтижеге қол жеткізілмеді.

Хорватия Конституциясы

ZAVNOH жиі Югославиядағы республика және тәуелсіз Хорватия Республикасының негізі ретінде аталып өтеді. Хорватия Конституциясының (1990 жылы қабылданған) кіріспе бөлімінде ZAVNOH қабылдаған шешімдер Хорватия мемлекеттілігінің тарихи негіздері және оның ұлттық егемендік құқығы ретінде көрсетілген. Хорватияның тәуелсіздігінің бесінші жылдығына арналған сөйлесінде президент Франьо Туджман Хорватияның тәуелсіздігін жариялауға ZAVNOH-тың жұмысы мүмкіндік бергенін айтты. 1991 жылдың қараша айында Югославиядағы бейбітшілік конференциясының төрелік комиссиясы (Бадинтер комиссиясы деп те аталады) Югославияның тарауынан кейін мемлекет ретінде танылуға үміткерлерді құқықтық мәселелер бойынша пікір беру арқылы бағалау үшін құрылды. Хорватия мен Босния және Герцеговинадағы серб халқының өзін-өзі анықтау құқығы бар ма деген сұраққа Югославия Президентінің міндетін атқарушысы Бранко Костич ZAVNOH хорваттар мен Хорватиядағы сербтерге "құрылтайшы ұлттар" мәртебесін бергенін мәлімдеді. Костичтің сөзіне сәйкес, Хорватия Конституциясы Хорватиядағы сербтерді ұлттық азшылық деңгейіне төмендетіп, Хорватияның тәуелсіздігі танылған жағдайда олардың Хорватиядан бөліну құқығы болуы керек. 1992 жылдың қаңтар айында Бадинтер комиссиясы Хорватия мен Босния және Герцеговинада тұратын сербтердің халықаралық құқық бойынша азшылықтар мен этникалық топтарға берілген құқықтарына ие екенін шешті, бірақ "құрылтайшы ұлт" терминін қолданбады.