Сергей Булгаков: Теолог, философ және экономист өмірі мен қызметі

Кіріспе

Сергей Николаевич Булгаков (28 шілде 1871 [Е.С. 16 шілде 1871] – 13 шілде 1944) – орыс православиелік теолог, дін қызметкері, философ және экономист. Православ жазушысы және ғалымы Дэвид Бентли Харт Булгаковты "XX ғасырдың ең ұлы жүйелі теологы" деп атады. Әке Сергей Булгаков ана Мария Скобцованың рухани кеңесшісі және құлақтандырушысы болды (ол 2004 жылғы 16 қаңтарда Төрттік Патриархаттың Киелі Синодымен қасиетті деп жарияланды).

Ерте өмір: 18711898

Сергей Николаевич Булгаков 1871 жылғы 16 шілдеде Ресейдің Орел губерниясындағы Ливный қаласында православие дін қызметкері (Николай Булгаков) отбасында дүниеге келді. Оның отбасы XVI ғасырдан бері алты буын бойы православие дін қызметкерлерін тәрбиеледі, ал олардың тегі Булгактан басталады, ол – отбасының атына айналған татар. Өз заманының көрнекті православие теологтарының бірі және Ресей шіркеу тарихының маңызды зерттеушісі митрополит Макарий Булгаков (1816–1882) оның алыс туысы болды. Он төрт жасқа келгенде, үш жыл жергілікті шіркеу мектебінде оқығаннан кейін Булгаков Орел семинариясына түсті. Бірақ 1888 жылы ол сенімінен күдіктенгендіктен семинарияны тастап кетті. Кейін Булгаков мұғалімдерінің өзінің сұрақтарына жауап бере алмағанына байланысты православиеге деген ықыласының азайғанын айтты. Булгаков семинарияны тастағаннан кейін, Императорлық Мәскеу университетінің құқық факультетіне дайындалу үшін Елецтегі зайырлы гимназияға оқуға түсті.

Ерте саяси ой: 18901897

1890 жылы Болгаков Мәскеу императорлық университетіне түсті, онда ол саяси экономия және құқық тануды оқуды таңдады. Бірақ, кейін жылдар өткен соң, ол әдебиет пен философияға деген құштарлығының табиғи екенін, ал құқыққа қызығушылық танытпағанын айтты. Болгаков құқық тануды тек елінің жақсаруына үлес қоруға көбірек мүмкіндік беретін сала ретінде таңдады. 1894 жылы бітіргеннен кейін университетте аспирантураға қабылданды және екі жыл бойы Мәскеу коммерциялық институтында оқытты. Аспирантурада оқып жүрген кезінде ол экономист Александр Чупровпен бірге оқыды. Чупровпен бірге оқыған кезіндегі Болгаковтың ойлары марксистік халықшылдық пікір таласы тұрғысынан қарастырылды. Осы бағытта ол "заңдық марксист" деп аталды. 1895 жылы Болгаков Карл Маркстің аяқталмаған үшінші томына шолу жариялады, ал 1896 жылы "Әлеуметтік құбылыстардың реттелігі туралы" эссе жазды. Келесі жылы Болгаков "Капиталистік өндіріс жағдайындағы нарықтар туралы" зерттеу жариялады. Осы еңбектері Болгаковты Ресейде марксизмнің маңызды өкілі ретінде таныстырды.

Марксизмнен идеализмге дейін: 18981902

1898 жылдың 14 қаңтарында Батыс Еуропаға аттану алдында Булгаков Елена Токмаковаға үйленді, одан екі ұлы мен қызы дүниеге келді. 1898 жылы Булгаков өзінің "Капитализм және ауыл шаруашылығы" атты диссертациясы үшін зерттеу жұмыстарын бастау үшін Батыс Еуропаға кетті. Бұл зерттеу Маркстің капиталистік қоғамдар теориясын ауыл шаруашылығына қалай қолдануға болатынын тексеруге бағытталған еді. Булгаков Германия, АҚШ, Ирландия, Франция және Англияның ауыл шаруашылығы тарихын толығымен зерттеді. Диссертация Маркс капитализмді талдағанда ағылшын экономикасының ерекшеліктерімен шектелгенін, осы жүйені ауыл шаруашылығының экономикалық теориясымен үйлестіре алмағанын және капиталистік қоғамның шынайы, жалпылама есебі емес екенін жариялаумен аяқталды. 1900 жылы Булгаков аяқталған диссертациясын сараптамаға ұсынды. Осы емтихан Булгаковты 1901 жылы Киев университетінде жеке оқытушы болып жұмыс істеуге және Киев политехникалық институтында саяси экономика профессоры болуға алып келді. Киевте оқыған "Иван Карамазов – философиялық тип ретінде" сияқты лекцияларында Булгаковтың марксизмнен алшақтағаны анық байқалды. Булгаков Достоевский туралы дәріс оқыған кезде, 20 ғасырдағы Ресейде марксизмге қарсы күш – неокантизм болатын. Булгаков неокантизмнің күшті ықпалында болғанымен, 1902 жылы оқып бастаған Владимир Соловьев оның материализмнен бас тартып, идеализмді қабылдауына ықпал етті. Бұл идеализм оны ақырында Шығыс православие шіркеуіне қайта оралды.

Қақтығыстар: 1903-1909 жылдар

Петр Струвепен бірге Булгаков «Азаттық» журналын шығарды және онымен бірге 1903 жылы «Азаттық одағы» заңсыз саяси ұйымын құрды. 1905 жылғы революциядан кейін оның мүшелері Конституциялық демократиялық (кадет) партиясын құрды, ол өкілдік жиналыстарда ең көп орынға ие болды, Бірінші және Екінші Думалар (1906–1907). Булгаков кадеттерге қосылмай, оның орнына христиандық социализмді жақтаған партия – Христиандық саясат одағын құрды. Ол 1907 жылы Орел губерниясынан Екінші Думаға депутат болып сайланғанымен, Булгаковтың ешқандай партиялық бағынысы болған жоқ. 1907 жылғы маусымда Екінші Дума бес айлық сессиядан кейін таратылды. Екінші Дума таратылғаннан кейін Булгаков тікелей саяси қатысуға деген қалған ынтасын жоғалтты. Оның Азаттық одағынан бөлінуінің тағы бір маңызды факторы – солтүстік либералды саясаттың жетекші өкілдері қолдаған, христиандыққа қарсы бағыт болды. Алдында, 1905 жылы Булгаков, «Христиандық күрестің бауырластығы», епископтар, дін қызметкерлері және тағы көптеген адамдармен бірге әлеуметтік реформаларды қолдау үшін православие шіркеуінің соборын шақыру туралы ұсынысты қолдаған еді. 1906 жылы собор алдындағы комиссия собор үшін алты томдық ақпарат дайындады. Николай II жоспарланған соборды тоқтатып, бірақ он бір жыл өткен соң собор шақырылғанда бұл ақпарат пайдаланылды. 1905 жылғы хаостың арасында Булгаков Павел Флоренскиймен (1882–1937) танысты, олармен ұзақ жылға созылған достық қарым-қатынас орнатты. Булгаков пен Флоренский 1905 жылдың соңында Мәскеуде Владимир Соловьевтің есімімен аталған Діни-философиялық қоғамды құрушылардың бірі болды. 1904–1909 жылдары оның назары нақты христиандық көзқарасқа ауысты. Булгаковтың Николай II-ге деген көзқарасы да өзгерді. Ол Ресейді мазалаған әлеуметтік проблемалардың себепшісі Николай II деп есептеді. Булгаков Ресейдегі солшылдардың радикалдылығын және олардың орыс православиесін тастап, тек зайырлы мемлекетке ұмтылуын жақтырмаса да, керісінше, бұл оны Николай II-нің басқаруының оң бағасын беруге итермеледі, тіпті оны жек көруді жалғастыра отырып, революцияны насихаттады және патша отбасының құлауына себепкер болды деп айыптады. Булгаков «Сөймейтін жарық» атты еңбегін жазғанда саяси биліктің мәнімен күресін жалғастырды. 1909 жылдың жазында Булгаковтың төрт жасар ұлы Ивашечка қайтыс болды. Оның жаназасында Булгаков терең рухани тәжірибе басынан өтті, ол оның православиеге қайта оралу жолындағы соңғы қадамы ретінде қарастырылады. Булгаков кейінірек өзінің «Сөймейтін жарық» еңбегінде өлімнің мәнін талқылайтын болды.

Together with Petr Struve, Bulgakov published the journal Liberation and with him was a founder of the illegal political organization Union of Liberation in 1903. After the Revolution of 1905, its members formed the Constitutional Democratic (Kadet) Party, which held the most seats in the representative assemblies, the First and Second Dumas (1906–1907). Bulgakov did not join the Kadets and instead formed the Union of Christian Politics, a party advocating Christian socialism. Although he was elected to the Second Duma in 1907 as a deputy from the Oryol Governorate, Bulgakov had no party allegiance. In June 1907, the Second Duma dissolved after barely five months in session. After the dissolution of the Second Duma, Bulgakov lost what remaining zeal he had for direct political involvement. Another major factor in his eventual separation from the Union of Liberation was the increasingly anti Christian direction being championed by leading representatives of left liberal politics. Earlier, in 1905 Bulgakov, along with the Brotherhood of Christian Struggle, bishops, priests, and many others, supported the call for a council of the Orthodox Church in support of social reforms. In 1906, a preconciliar commission prepared six volumes of information for the council. Nicholas II thwarted the planned council, but the information would be put to use when it eventually did convene eleven years later. Amidst the chaos of 1905, Bulgakov made the acquaintance of Pavel Florensky (1882–1937), with whom he would establish a long lasting friendship. Bulgakov and Florensky were among founding members of the Religious Philosophical Society in memory of Vladimir Soloviev, which was organized in Moscow at the end of 1905. During 1904–1909, his focus shifted to an explicitly Christian perspective. Bulgakov also changed his attitude towards the controversial Nicholas II. He believed Nicholas II was responsible for the social problems plaguing Russia. Although Bulgakov did not appreciate the increasing radicalization of the leftists in Russia and their abandonment of Russian Orthodoxy in favor of a purely secular state. Quite the contrary, it caused him to uphold the positive value of governance by Nicholas II, even as he continued to detest him, accusing him of promoting the revolution and bringing about the demise of the royal family. Bulgakov continued to struggle with the meaning of political power as he wrote Unfading Light. In the summer of 1909, Bulgakov's four year old son Ivashechka, died. At the funeral Bulgakov had a profound religious experience that is generally regarded as his final step in his journey back to Orthodoxy. Bulgakov would later contemplate the meaning of death in his later works, including Unfading Light.

Азаматтық өмірі: 1918-1944

1918 жылы Булгаков дін қызметкері болып тағайындалды және шіркеу ортасында беделді болды. Ол Ресей Православие шіркеуінің Бүкілресейлік соборына қатысып, Мәскеу патриархы Тихонды сайлауға атсалысты. Булгаков Қазан төңкерісін қабылдамады және оған жауап ретінде Владимир Соловьевтің “Үш сөздігі” сияқты “Құдайлардың тойы” (“На пиру богов”, 1918) атты кітабын жазды. 1918 жылы Булгаков отбасымен бірге Қырымға көшіп, екі жыл бойы Симферополь университетінде саяси экономика және теология пәндерін оқытты. 1920 жылы большевиктер Симферопольді басып алғаннан кейін, оны оқытушылық қызметінен шеттетуге мәжбүр болды. 1922 жылы Кеңес үкіметі шамамен 150 көрнекті зиялыны, олардың ішінде Булгаков, Николай Бердяев және Иван Ильин сынлыларын “философтар кемелерімен” жер аударып жіберді. 1925 жылы ол Парижде Санкт-Сергий православие теология институтын (l'Institut de Théologie Orthodoxe Saint Serge) құруға көмектесті. Парижде тұрып, ол Софиология тақырыбында екі догматикалық трилогияны аяқтады: біріншісі – “Жанатын бұта” (1926), “Күйеу жігіттің досы” (1927), “Яковтың баспалдағы” (1929); екіншісі – “Құдайдың қозысы, Жынысқа келтіруші, Қозының келіні” (1939). “Қозының келіні” атты еңбегінде Булгаков апокатастазис туралы пікір білдіреді. Булгаков адамзаттың “соңында әділдікке ие болатынын” айтады. Сондай-ақ ол осы кітапта “эмпирикалық тарих нақты құлаудан басталады, ол оның бастапқы шарты” деп, әлемдік құлау туралы сөз қозғайды. “Құдайдың қозысы” кітабы жарық көргеннен кейін, 1935 жылы Мәскеу митрополиті Сергий I оны Православие догмасына қайшы келетін ілімдерді таратумен айыптады және оның “қауіпті” көзқарастарын өзгерткенге дейін шіркеуден шеттетуді ұсынды. Карловцы Синоды (яғни Ресей Православие шіркеуінің шетелдегі бөлімі) де осы айыптауға қосылды. Митрополит Евлогий Булгаковтың ортодоксиясын зерттеу үшін Парижде комиссия құрды, ол оның ой-пікірлерінде ерестік жоқ екеніне алдын ала қорытынды жасады. Бірақ ресми қорытындыға қол жеткізілген жоқ. Ол осы институттың директоры және догматикалық теология профессоры болып, 1944 жылдың 12 шілдесінде жұтқыншақ ісігінен қайтыс болды. Оның соңғы еңбегі Апокалипсиске арналған. Ол Париждің оңтүстік жақ сыртындағы Сент-Женевьев-де-Буа орыс зиратында жерленді.

In 1918, Bulgakov was ordained to the priesthood, and rose to prominence in church circles. He took part in the All Russia Sobor of the Russian Orthodox Church that elected patriarch Tikhon of Moscow. Bulgakov rejected the October Revolution and responded with On the Feast of the Gods ("На пиру богов", 1918), a book similar to the Three Talks of Vladimir Solovyov. In 1918, Bulgakov moved to join his family in the Crimea, where for two years he taught political economy and theology at the university in Simferopol. When the Bolsheviks captured Simferopol in 1920 they removed him from his teaching position. In 1922 the Soviet government exiled around 150 prominent intellectuals on the so called philosophers' ships, Bulgakov, Nikolai Berdyaev, and Ivan Ilyin among them. In 1925 he helped found St. Sergius Orthodox Theological Institute (l'Institut de Théologie Orthodoxe Saint Serge) in Paris, France. While living in Paris, he completed two dogmatic trilogies on Sophiology — the first, The Burning Bush (1926), The Friend of the Bridegroom (1927), Jacob’s Ladder (1929); the second, The Lamb of God, The Comforter, The Bride of the Lamb (1939). It is in The Bride of the Lamb that Bulgakov argues for apokatastasis. Bulgakov states that humankind will "ultimately be justified." He also argues in this book for a supramundane fall, saying that "empirical history begins precisely with the fall, which is its starting premise." After the publication of his book, Lamb of God, Bulgakov was accused of teachings contrary to Orthodox dogma by the Metropolitan Sergius I of Moscow, in 1935, and recommended his exclusion from the Church until he amended his "dangerous" views. The Karlovtsy Synod (i. e., Russian Orthodox Church Outside Russia) also joined in this condemnation. Metropolitan Evlogy set up a committee in Paris to investigate Bulgakov's orthodoxy, which reached a preliminary conclusion that his thought was free from heresy. However, an official conclusion was never reached. He was the head of this institute and Professor of Dogmatic Theology until his death from throat cancer on 12 July 1944. His last work was devoted to the Apocalypse. He was buried in Sainte Geneviève des Bois Russian Cemetery in the southern suburbs of Paris.

Таңдалған шығармалар

Булгаков, Сергей (1899). Ауыл шаруашылығының капиталистік эволюциясы мәселесіне үлес. "Начало" журналының 1–3 нөмірінде, 1899 жылғы қаңтар–наурыз айларында жарияланды. Булгаков, Сергей (1969). Сергий Булгаков, 1871–1944: мақалалар жинағы. Лондон: Әйбас және Сергий қоғамы, [1969]

Булгаков, С. Н. (1995). Апокатастаз және трансфигурация: "Күліп түскен рухтардың апокатастазы мәселесі" атты мақаласын қамтиды (Б. Яким аударған). Нью-Хейвен: Өзгермелі баспа. Джеймс З. Пейн, Николас (ред.) (1976). Сергий Булгаков. Булгаков антологиясы. Лондон. Роуэн Уильямс (ред.) (1999). Сергей Булгаков. Ресейлік саяси теологияға қарай. Эдинбург: T&T Clark Ltd.