Кіріспе
Жеке тіл аргументі тек бір адамға ғана түсінікті тілдің мәнсіз екенін көрсетеді және оны Людвиг Витгенштейн өзінің кейінгі еңбектерінде, әсіресе «Философиялық зерттеулерде» енгізді. Бұл аргумент 20 ғасырдың екінші жартысындағы философиялық пікірталасқа орталық нүкте болды. «Зерттеулерде» Витгенштейн өз аргументтерін айқын және тікелей түрде ұсынбайды; керісінше, тілдің нақты қолданылуын сипаттайды және оқырмандарды осы қолданылудың салдары туралы ойлауға шақырады. Осының нәтижесінде, аргументтің мәні мен оның салдары туралы көптеген пікір қақтығыстары туындады. Шындығында, «жеке тіл туралы пікірталастар» деп айту кең таралды. Философия тарихшылары жеке тіл аргументінің бастауларын әртүрлі көздерде көреді, атап айтқанда Готтлоб Фреге мен Джон Локк еңбектерінде. Локк та осы аргументке қарсы бағытталған көзқарастың белгілі жақтаушысы болып табылады, өйткені ол «Адамның түсінігі туралы эссесінде» сөздің мағынасы – ол білдіретін идея екенін айтқан.
The private language argument argues that a language understandable by only a single individual is incoherent, and was introduced by Ludwig Wittgenstein in his later work, especially in the Philosophical Investigations. The argument was central to philosophical discussion in the second half of the 20th century. In the Investigations, Wittgenstein does not present his arguments in a succinct and linear fashion; instead, he describes particular uses of language, and prompts the reader to contemplate the implications of those uses. As a result, there is considerable dispute about both the nature of the argument and its implications. Indeed, it has become common to talk of private language arguments. Historians of philosophy see precursors of the private language argument in a variety of sources, notably in the work of Gottlob Frege and John Locke. Locke is also a prominent exponent of the view targeted by the argument, since he proposed in his An Essay Concerning Human Understanding that the referent of a word is the idea it stands for.
Маңыздылығы
Жеке тіл туралы аргумент тілдің мәні туралы тартыстарда орталық мәнге ие. Тіл туралы бір сенімді теория – тіл әр адамның санасындағы сөздерді идеяларға, түсініктерге немесе бейнелерге байланыстырады. Осыған сәйкес, бір адамның санасындағы түсініктер басқа адамның санасындағы түсініктерден өзгеше болады. Адам өз түсініктерін ортақ тілдегі сөзбен шамалап, содан кейін сол сөзді екінші адамға айтады. Тыңдаушы сол сөзді өз санасындағы түсінікпен сәйкестендіре алады. Осылайша, ортақ түсініктер жеке тілді құрайды, оны ортақ тілге аудару арқылы бөлісуге болады. Мұндай көзқарас, мысалы, «Адам санасы туралы эсседе» және соңғы кезде Джерри Фодордың «ой тілі» теориясында кездеседі. Витгенштейн өзінің кейінгі еңбектерінде жеке тілдің осы тұжырымы дұрыс емес екенін айтады. Егер жеке тіл туралы идея дұрыс болмаса, онда логикалық қорытынды – барлық тіл әлеуметтік функция атқарады деген қорытындыға келуге болады. Бұл философиялық және психологиялық зерттеулердің басқа салаларына да зор әсер етеді. Мысалы, егер адам жеке тілге ие бола алмаса, жеке тәжірибелер немесе жеке психикалық күйлер туралы әңгімелесудің мәні болмауы мүмкін.
Философиялық зерттеулер
Бұл аргумент «Философиялық зерттеулердің» бірінші бөлігінде кездеседі. Бұл бөлім тізбектеп нөмірленген «туралы ескертулерден» тұрады. Аргументтің өзегі көбінесе §256-дан бастап ұсынылған деп саналады, алайда бұл идея алғаш рет §243-те айтылады.
Жеке тіл дегеніміз не ?
Егер біреу басқа ешкім түсінбейтін тілді түсінгендей болып әрекет етсе, мұны жеке тілдің мысалы деп атауға болады. Бірақ, тілдің әлі аударылмаған болуы ғана жеткіліксіз. Витгенштейннің пікірінше, жеке тіл ретінде қарастырылуы үшін, ол қалыпты тілге аударуға принципиалды түрде қабілетсіз болуы керек – мысалы, егер ол басқаларға қол жетімсіз деп саналатын ішкі сезімдерді сипаттаса. Қарастырылып отырған жеке тіл – тек бір адам түсінетін тіл ғана емес, сонымен қатар, принципиалды түрде тек бір адам ғана түсіне алатын тіл. Сондықтан, жойылып бара жатқан тілдің соңғы сөйлеушісі жеке тілде сөйлемейді, себебі тілді, негізінен, үйренуге болады. Жеке тіл үйренуге де, аударуға да келмейтін болуы керек, бірақ сөйлеуші оны түсіне алатындай көрінуі тиіс.
Сезімталдық S
Витгенштейн қояды ой тәжірибесі, онда біреу кейбір қайталамалы сезімді символмен байланыстырады деп есептеледі, сол сезім пайда болғанда күнтізбесіне S деп жазады. Мұндай жағдай Витгенштейннің түсінігінде жеке тіл болар еді. Сонымен қатар, S басқа терминдерді пайдалану арқылы анықталмайды деп есептеледі, мысалы, "манометр көтерілгенде мен сезінетін сезім"; себебі мұндай жағдайда S-ті біздің қоғамдық тілімізде орналастыру қажет болар еді, онда S жеке тілде мәлімдеме бола алмайды. Бір мүмкін болжам – S үшін "бір түрлі көрнекі анықтама" қолдану, сезімге және символға назар аудару арқылы. "Тергеулер" кітабының басында Витгенштейн көрнекі анықтаманың пайдалылығына күдік келтіреді. Ол "Бұл екі деп аталады" деп екі жаңғақты көрсеткен адамның мысалын келтіреді. Ол тыңдаушының осыны заттардың санымен байланыстыруын, жаңғақтың түрімен, түсімен немесе тіпті компастың бағытымен емес, қарастырады. Мұның бір салдары – көрнекі анықтамаға қатысу процестің және контекстің, өмір салтының түсінігін талап етеді. Тағы бір салдары – "көрнекі анықтама кез келген жағдайда әртүрлі түсіндірілуі мүмкін". С сезімі үшін Витгенштейн мұндай көрнекі анықтаманың дұрыстығын тексеруге ешқандай өлшем жоқ екенін айтады, себебі дұрыс көрінетін нәрсе дұрыс болады, және бұл тек "дұрыс" туралы айта алмайтынымызды білдіреді. Мысалы, біреу бір күні нақты бір сезімге назар аударып, оны S символымен байланыстыруы мүмкін; бірақ келесі күні, бұл сезімнің алдыңғы күні сезінген сезіммен бірдей екенін білуге ешқандай өлшемі болмайды, тек есте сақтауынан басқа; ал есте сақтау қате болуы мүмкін болғандықтан, сезімнің шын мәнінде S сезімі екенін білуге нақты өлшемі жоқ. Дегенмен, есте сақтау скептицизмі қоғамдық тілге де қатысты деп сынға ілінген. Егер бір адам қате есте сақтаса, бірнеше адам да қате есте сақтауы мүмкін. Сондықтан есте сақтау скептицизмін қоғамдық тілде берілген көрнекі анықтамаларға да бірдей тиімді қолдануға болады. Мысалы, Джим мен Дженни бір күні нақты бір ағашты T деп атауға шешім қабылдаса, келесі күні екеуі де қай ағашты атағанын ұмытып кетеді. Егер олар тек естеліктеріне сүйенсе, ағаштың орнын жазып алмаса немесе басқа біреуге айтпаса, онда олар S-ті анықтаған адаммен бірдей қиындықтарға тап болады. Егер осылай болса, жеке тілге қарсы келтірілген аргумент қоғамдық тілге де бірдей қолданылады. Бірақ бұл түсіндірме (және одан туындайтын Витгенштейнге қатысты сын) толық қате оқылымға негізделген, себебі Витгенштейннің аргументі адам есте сақтауының қателігімен емес, сыртқы дұрыстық өлшемдері жоқ нәрсені есте сақтаудың түсініктілігімен байланысты. Біз сезімді дұрыс есте сақтамаймыз деп айту емес, осы жағдайда есте сақтауымыздың дұрыс немесе қате болуы туралы айтудың мәні жоқ. Диего Маркони айтқандай, жеке тіл – "біз жеңе алмайтын ойын, біз жоғалта алмайтын ойын" емес. Витгенштейн бұл туралы 258-бөлімде былай түсіндіреді: "Анықтама, әрине, бір белгінің мағынасын белгілеуге қызмет етеді. Ол менің назарымды шоғырландыру арқылы жасалады, себебі осылайша мен белгі мен сезім арасындағы байланысты өзіме түсіремін. Бірақ "мен оны өзіме түсіремін" дегеніміз – бұл процесс болашақта осы байланысты дұрыс есте сақтауымды қамтамасыз етеді. Бірақ осы жағдайда менде дұрыстық өлшемі жоқ". Дұрыстық өлшемінің болмауы жеке тілді білгіштің сезімін дұрыс есте сақтауын қиындатады деген мәселе емес, ол сезімді дұрыс немесе қате есте сақтау сияқты ұғымның түсініктілігін жояды. Витгенштейн бұл түсініксіздікті бірқатар теңеулермен түсіндіреді. Мысалы, 265-бөлімде ол тек қиял желісінде ғана бар сөздіктің мәнсіздігін айтады. Сөздіктің мақсаты – бір сөзді екінші сөзбен аударуды негіздеу, осылайша мұндай аударманың негіздемесін құру, және осының бәрі біз қиял желісіндегі сөздік туралы сөйлескен сәтте жоғалады, себебі "негіздеме тәуелсіз нәрсеге жүгінуден тұрады". Сондықтан жеке түсінік бойынша сөздің дұрыс қолданылуын стандарт ретінде қарастыру – "біреу таңертеңгі газеттің бірнеше данасын сатып алып, онда айтылғанның шындық екеніне көз жеткізуімен бірдей".
However, memory scepticism has been criticized as applying to public language, also. If one person can misremember, it is entirely possible that several people can misremember. So memory scepticism could be applied with equal effect to ostensive definitions given in a public language. For example, Jim and Jenny might one day decide to call some particular tree T; but the next day both misremember which tree it was they named. If they were depending entirely on their memory, and had not written down the location of the tree, or told anyone else, then they would appear to be with the same difficulties as the individual who defined S ostensively. And so, if this is the case, the argument presented against private language would apply equally to public language. This interpretation (and the criticism of Wittgenstein that arises from it) is based on a complete misreading, however, because Wittgenstein's argument has nothing to do with the fallibility of human memory, but rather concerns the intelligibility of remembering something for which there is no external criterion of correctness. It is not that we will not, in fact, remember the sensation correctly, but rather that it makes no sense to talk about our memory being either correct or incorrect in this case. The point, as Diego Marconi puts it, is not so much that private language is "a game at which we can't win, it is a game we can't lose". Wittgenstein makes this clear in section 258: "A definition surely serves to establish the meaning of a sign.—Well, that is done precisely by the concentrating of my attention; for in this way I impress on myself the connexion between the sign and the sensation.—But "I impress it on myself" can only mean: this process brings it about that I remember the connexion right in the future. But in the present case, I have no criterion of correctness." This absence of any criterion of correctness is not a problem because it makes it more difficult for the private linguist to remember his sensation correctly; it is a problem because it undermines the intelligibility of such a concept as remembering the sensation, whether correctly or incorrectly. Wittgenstein explains this unintelligibility with a series of analogies. For example, in section 265 he observes the pointlessness of a dictionary that exists only in the imagination. Since the idea of a dictionary is to justify the translation of one word by another, and thus constitute the reference of justification for such a translation, all this is lost the moment we talk of a dictionary in the imagination; for “justification consists in appealing to something independent". Hence, to appeal to a private ostensive definition as the standard or correct use of a term would be "as if someone were to buy several copies of the morning paper to assure himself that what it said was true."
Мағыналық күмән
Басқа бір түсіндірме, мысалы, Энтони Кенни ұсынған есепте, жеке көрнекі анықтаманың мәселесі тек оны дұрыс естен шығармау ғана емес, сонымен қатар мұндай анықтама мәнді айғаққа әкелмейді. Ең алдымен, жалпыға қолданылатын тілдегі көрнекі анықтаманың жағдайын қарастырайық. Джим мен Дженни бір күні белгілі бір ағашты Т деп атауды шешіп, келесі күні қай ағаштың атын қолданғанын ұмытып қалуы мүмкін. Бұл жағдайда "бұл біз кеше Т деп атаған ағаш па?" деген сұрақтар қоюға болады және "Бұл біз кеше Т деп атаған ағаш емес" деген сияқты айғақтар жасауға болады. Сондықтан өмірдің басқа аспектілеріне жүгінуге болады, мысалы: "Бұл ормандағы жалғыз емен; T емен болды; демек, бұл T". Күнделікті көрнекі анықтама жалпыға қолданылатын тілге, сонымен қатар сол тілдің өмірлік формасына ендірілген. Жалпыға қолданылатын өмірге қатысу түзетулерді жасауға мүмкіндік береді. Яғни, жалпыға қолданылатын тіл жағдайында, көрнекі анықталған терминнің қолданылуын тексерудің басқа жолдары бар. Біз жаңа Т атауын пайдалануды анықтаманы аздап нақтылау арқылы негіздеуіміз мүмкін. Бірақ бұл S-ге қатысты емес. Естеріңізге сала кетейік, S жеке тілдің бөлігі болғандықтан, S-тің нақты анықтамасын беру мүмкін емес. Бірден-бір мүмкін анықтама – S-ті сол сезіммен байланыстырудың жеке, көрнекі анықтамасы. Бірақ осы нәрсе сұрақ тудырады. "Егер біреу: «Мен өзімнің бойымды білемін!» десе, оны дәлелдеу үшін қолын басына қоятын болса, қалай болар еді?" Витгенштейннің жұмысындағы қайта-қайталап айтылатын тақырып – белгілі бір терминнің немесе айғақтың мағынасы болуы үшін, оның күмәнді болуы мүмкін болуы керек. Витгенштейн үшін тавтологияның мағынасы жоқ, ештеңе айтпайды, сондықтан күмәнді мойындамайды. Бірақ одан әрі, егер басқа айғақтың күмәнді болуы мүмкін болмаса, онда ол мағынасыз болуы керек. Раш Риз Витгенштейннің лекциялары туралы жазбаларында физикалық заттардың нақтылығын талқылағанда: «p → p» сияқты тавтологияны жазғанда біз ұқсас нәрсеге ие боламыз. Біз мұндай айғақтарды күмәнсіз нәрсені алу үшін құрастырамыз, тіпті күмәнмен бірге мағынасы жоғалған болса да. Кеннидің айтуынша, «Бір нәрсені S деп қате ойлау үшін де, мен S-тің мағынасын білуім керек; және Витгенштейн жеке тілде мұның мүмкін емес деп санайды». Себебі S-тің мағынасын (немесе қолданылуын) жеке сипаттағы анықтама актісінен басқа тексерудің жолы жоқ, сондықтан S-тің не білдіретінін білу мүмкін емес. Мағына күмәнмен бірге жоғалып кетті. Витгенштейн одан әрі сол қол оң қолға ақша бергенін салыстырады. Физикалық әрекет орын алуы мүмкін, бірақ мәміле сыйлық ретінде есептелмейді. Сол сияқты, сезімге назар аударған кезде S деп айтуға болады, бірақ атау әрекеті орын алмады.
We get something similar when we write a tautology like "p → p". We formulate such expressions to get something in which there is no doubt – even though the sense has vanished with the doubt. As Kenny put it, "Even to think falsely that something is S, I must know the meaning of S; and this is what Wittgenstein argues is impossible in the private language." Because there is no way to check the meaning (or use) of S apart from that private ostensive act of definition, it is not possible to know what S means. The sense has vanished with the doubt. Wittgenstein uses the further analogy of the left hand giving the right hand money. The physical act might take place, but the transaction could not count as a gift. Similarly, one might say S while focusing on a sensation, but no act of naming has occurred.
Қораптағы қоңыз
Қораптағы қоңыз — Витгенштейннің ауырсынуды зерттеу барысында ұсынған әйгілі ой-эксперимент. Ауырсыну бірнеше себептерге байланысты сана философиясында ерекше және маңызды орын иеленеді. Біріншіден, ауырсынулар көрініс пен шындық арасындағы шешімді жояды. Егер бір зат қызыл түсті көрінсе, шындығында солай болмауы мүмкін, бірақ егер адам өзін ауырсынуда сезінсе, онда ол міндетті түрде солай болуы керек: мұнда ешқандай көріну болуы мүмкін емес. Сонымен қатар, біреудің ауырсынуын сезінуге болмайды, тек оның мінез-құлқы мен оның туралы айтқандарынан ғана болжам жасауға болады. Егер ауырсынуды ерекше сезім ретінде қабылдасақ, оны тек сол сезімді бастан өткерген сана ғана біледі, онда бұл өзіміз бен сана туралы картезиандық көзқарастың негізі болуы мүмкін. Біздің санамыз, кем дегенде ауырсынуды сезіну қабілетіміз, бұзылмас сияқты көрінеді. Мұның қарсылығы ретінде, біреу өзінің ауырсынуының абсолютті фактісін мойындаса да, басқа біреудің ауырсынуының бар екендігіне күмәнді болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, мінез-құлықты зерттеуші болып, біздің ауырсынуымыз тек неврологиялық стимуляциялар екенін, оларға мінез-құлыққа бейімділік сүйемелдейтінін айтуға болады. Витгенштейн оқырмандарды әрқайсысының қорабында "қоңыз" бар қоғамды көзге елестетуге шақырады. "Ешкім басқа біреудің қорабына қарамайды, және әркім өз қоңызына қарап ғана қоңыздың не екенін біледі дейді". Ол бұл дилемманы құру үшін жасалады:
Бұл біздің парадоксымыз: ешбір әрекет ережемен анықталмайды, өйткені кез келген әрекетті ережеге сәйкес деп түсіндіруге болады. Жауабы: егер барлық нәрсені ережеге сәйкес деп түсіндіруге болады, онда оны ережеге қайшы деп түсіндіруге де болады. Бұл жағдайда келісім де, қайшылық та болмайды. Адам белгілі бір жағдайда белгілі бір ережені неге ұстанғанын түсіндіре алады. Бірақ ережеге сәйкес мінез-құлықты түсіндірудің ешқандай түсіндірмесі шеңберлілікке түспей, ережеге сәйкес келмейді. "Ол R ережесінің арқасында X істеді" деуге болады, бірақ егер "Ол R ережесінің арқасында R1 істеді" десеңіз, онда "Ол R1 ережесін неге орындады?" деп сұрауға болады және осылайша регрессияға түсуі мүмкін. Түсіндірме соңымен бітуі керек. Оның қорытындысы: Бұл ережені түсінудің бір жобын көрсетеді, ол түсіндірме емес, бірақ біз "ережені сақтау" және нақты жағдайларда "оған қарсы тұру" деп атайтын нәрседе көрінеді. Демек, ережеге сәйкес әрекет ету — тәжірибе. Сонымен қатар, біреу ережені ұстанып жүргенін ойлап, бірақ қателесіп қалуы мүмкін, сондықтан ережені ұстанып жүргенін ойлау, оны ұстанумен бірдей емес. Сондықтан, ережеге сәйкес келу жеке іс-әрекет бола алмайды.
This was our paradox: no course of action could be determined by a rule, because every course of action can be made out to accord with the rule. The answer was: if everything can be made out to accord with the rule, then it can also be made out to conflict with it. And there would be neither accord nor conflict here. One can give an explanation of why one followed a particular rule in a particular case. But any explanation for rule following behaviour cannot be given in terms of following a rule, without involving circularity. One can say something like "She did X because of the rule R" but if you say "She followed R because of the rule R1" one can then ask "but why did she follow rule R1?" and so potentially become involved in a regression. Explanation must have an end. His conclusion: What this shows is that there is a way of grasping a rule which is not an interpretation, but which is exhibited in what we call "obeying the rule" and "going against it" in actual cases. So following a rule is a practice. And furthermore, since one can think one is following a rule and yet be mistaken, thinking one is following a rule is not the same as following it. Therefore, following a rule cannot be a private activity.
Крипке түсіндірмесі
1982 жылы Саул Крипке өзінің "Витгенштейннің ережелері және жеке тіл" атты кітабында аргументтің жаңа және инновациялық тұжырымын жариялады. Крипке §201-де талқыланған парадокс философиялық зерттеулердің орталық мәселесі деп санайды. Ол парадокссты Гру сияқты мәселеге айналдырады, бұл да скептицизмге алып келеді, бірақ индукция емес, мағына туралы. Ол қосудың жаңа түрін ұсынады, оны ол quus деп атайды, ол қосылатын сандардың бірі 57-ден жоғары болған жағдайларды қоспағанда, барлық жағдайларда плюспен бірдей болады, мысалы: Ол содан кейін, егер біреу бұрын ол плюс дегенді білдірді деп ойлағанда, ол quus дегенді білдірмегенін қалай біле алады деп сұрайды. Ол өзінің аргументі "Біздің әрбір жаңа қолданылымыз – қараңғыдағы секіріс; кез келген қазіргі ниет біз таңдайтын кез келген нәрсеге сәйкес түсіндірілуі мүмкін. Сондықтан келісім де, қақтығыс та болуы мүмкін емес" екенін көрсетеді. Кейбір зерттеушілер Крипкенің тұжырымын Витгенштейнге адал емес деп санайды, сондықтан оны "Крипкенштейн" деп атайды. Тіпті Крипке өзі де осы тұжырымның көптеген аспектілері Витгенштейннің бастапқы ниетімен үйлеспейтінін сезінді, бұл оны кітапты "Витгенштейннің немесе Крипкенің аргументін түсіндіру ретінде емес, Крипкеге Витгенштейннің аргументінің түсінігі, оның оған тудырған мәселесі ретінде қарастыруға" шақырды.
He then asks if anyone could know that previously when they thought he had meant plus, he had not meant quus. He claims that his argument shows that "Each new application we make is a leap in the dark; any present intention could be interpreted to accord with anything we may choose to do. So there can be neither accord nor conflict." Kripke's account is considered by some commentators to be unfaithful to Wittgenstein, and as a result has been referred to as "Kripkenstein". Even Kripke himself suspected that many aspects of the account were inconsistent with Wittgenstein's original intent, leading him to urge that the book "should be thought of as expounding neither 'Wittgenstein's' argument nor 'Kripke's': rather Wittgenstein's argument as it struck Kripke, as it presented a problem for him."