Кіріспе
Орта деңгейдегі медициналық қызметкер
Медициналық мейірбике (NP) – жоғары деңгейдегі практикалық тіркелген мейірбике және орта деңгейдегі маман. NP-лер пациенттің қажеттіліктерін бағалау, диагностикалық және зертханалық тесттерді тағайындау және нәтижелерін түсіндіру, ауруды диагностикалау, дәрі-дәрмектерді жазып беру және емдеу жоспарларын жасау үшін дайындалады. NP-лердің білімі аурулардың алдын алу негіздерін, күтімді үйлестіруді және денсаулықты сақтауды қамтиды. NP-нің практикалық құзыреті заңмен белгіленген мемлекеттік билік шегінде анықталады. АҚШ-тың 27 штатында NP-лер толық тәжірибелік құқыққа ие, ал қалған штаттарда NP-лер дәрігердің қадағалауымен жұмыс істеуге міндетті. Австралияда практикалық құзырет денсаулық сақтау ұйымының саясатымен және жеке маманның біліктілігімен реттеледі, ал Medicare төлемдерін алу үшін дәрігермен өзара іс-қимыл келісімі қажет.
Америка Құрама Штаттары
Қазіргі заманғы жоғары білікті медбикелерді бастапқы медициналық көмек беруші ретінде қарастыру тұжырымдамасы 1960 жылдардың ортасында дәрігерлердің жалпы жетіспеушілігіне байланысты қалыптасты. NPs үшін алғашқы ресми жоғары білім беру сертификат бағдарламасын 1965 жылы дәрігер Генри Сильвер мен медбике Лоретта Форд бірлесіп құрды. 2012 жылы аккредиттеу агенттіктері, ұлттық сертификаттау ұйымдары және штаттық медбикелік кеңестері 2015 жылға қарай медбикелік практикасының докторы (DNP) дәрежесін NP сертификаттау және лицензиялау үшін білім берудің жаңа ең төменгі стандарты ету мүмкіндігін талқылады.
Канада
Алғашқы қадамдық жоғары деңгейлі медбикелік 1990 жылдары Онтариода пайда болды. Бұл медбикелер үшінші деңгейдегі ауруханалардағы жаңа туған нәрестелерді күтімге алу бөлімдерінде педиатрлар мен неонатологтармен бірлесіп жұмыс істеді. Оқу кезінде медбикелер, тіркелген медбике (RN) статусын алу үшін қажетті клиникалық сағаттардан өзге, кемінде 500 сағат клиникалық тәжірибеден өтуі тиіс. Жоғары білімді аяқтағаннан кейін, олар өздерінің мамандығына қатысты Ұлттық NP сертификациялық кеңесінің емтиханын тапсыруы керек. Бұл емтиханды сәтті тапсырғаннан кейін, үміткерлер штат ережелеріне сәйкес NP лицензиясы үшін өтініш беруі керек. Жоғары деңгейлі медбикелік сертификатын алу үшін медбикелердің тіркелген медбике ретінде лицензия алуы талап етілсе де, медбикелік бакалавриатын медбикелер біліктілігімен біріктіретін бірнеше бағдарламалар бар. АҚШ-тағы кейбір медбикелік бағдарламалары өте таңдамалы, мысалы, 2020 жылы Калифорния университетінде (Ирвайн) өтініш берушілердің тек 6% қана қабылданды, ал басқалары көбірек мүмкіндік береді, 2019 жылы Луизиана штатының Солтүстік-Батыс мемлекеттік университеті және Пурдью университетінің онлайн бөлімшесі сияқты мемлекеттік университеттерде қабылдау көрсеткіші 100% құрады.
Тәрбиелік бағыттар
АҚШ-та медбикелік практика бағдарламаларының көптеген түрлері бар, олардың көп бөлігі отбасылық медбике (FNP) мамандығына бағытталған. Психиатриялық, ересектерге жедел жәрдем, ересектерге алғашқы медициналық көмек, педиатриялық, әйелдер денсаулығы және жаңа туған балаларға арналған медбикелік бағдарламалары да бар. Осы бағдарламалардың көптеген түрлерінде клиникалық практикаға дейінгі немесе теориялық курстар онлайн форматта оқытылады, ал емтиханды бақылаушысыз тапсыру мүмкіндігі қарастырылған. Студенттер клиникалық курстарды бастағаннан кейін, олар онлайн материалдармен жұмыс істейді, бірақ NP немесе дәрігердің жетекшілігімен аккредиттелген мекемеде белгілі бір сағат көлемінде клиникалық тәжірибеден өтуі қажет. Әрбір клиникалық курс бағдарламаның деңгейіне немесе сертификация алуға қатысты талаптарға байланысты ерекше талаптарға ие. Мысалы, FNP мамандары өмір бойына пациенттерді қабылдауға міндетті, ал ересектер мен қарттарға көмек көрсететін NP мамандары 13 жасқа дейінгі пациенттерді қабылдамайды.
Қамқорлықтың сапасы
Негізгі медициналық және жедел жәрдем көрсету орталарында медбикелер мен дәрігерлердің көрсеткен қызметтерінің нәтижелерін салыстырған зерттеулердің шолуы көбінесе салыстырмалы болды, бірақ зерттеу ұзақтығының және қатысушылар санының шектеулі болуына байланысты дәлелдердің күші көбінесе төмен болды. Жақында жасалған зерттеуде тәуелсіз рецепт тағайындау құқығына ие штаттардағы медбикелер, рецепт тағайындауға шектеу қойылған штаттардағы медбикелерге қарағанда, опиоидтарды шамадан тыс тағайындау мүмкіндігі жиырма есе артық екені көрсетілді. Сол зерттеуде медбикелер мен фельдшерлер дәрігерлерге қарағанда опиоидтарды артық жазып тағайындауға бейім екені анықталды. Сондай-ақ, медбикелер мен фельдшерлер алғашқы медициналық көмек көрсетушілерге қарағанда қажетсіз бейнелеу процедураларын жиі тағайындаған, бұл күтімге және жалпы шығындарға әсер етуі мүмкін. Бір жүйелі шолу "жедел және күтінішті жәрдем көрсету орталарындағы тәжірибелі медбикелік қызметтерді енгізу пациенттердің жағдайын жақсартады" деген тұжырымды ұсынады.
Жұмыс орнын белгілеу
Қазіргі уақытта тәжірибелі медбикелер (немесе медбике-практиктер) өте кең ауқымды салаларда жұмыс істейді. Оларға ауруханалардың амбулаториялық, стационарлық және шұғыл жәрдем бөлімдері, денсаулық сақтау клиникалары және жекеменшік немесе медбикелер басқаратын кеңселер жатады. Бұдан өзге, олар мектептерде, жоғары оқу орындарында, қарттар үйлерінде және күтімдік орталықтарда көмек көрсетеді. Тәжірибелі медбикелер (НП) әртүрлі мамандықтарда дербес немесе дәрігердің қадағалауымен жұмыс істей алады.
Австралия
Австралияда мақұлдама алған тіркелген медбике кеңейтілген тәжірибе аясына ие, бұл оларға мақұлдаған салаларында белгілі бір озық клиникалық дағдыларды қолдануға мүмкіндік береді. Медициналық мейірбике ретінде олар кеңейтілген денсаулық сақтау бағалауларын жүргізе алады, ауруларды диагностикалайды және емдей алады, бейнелеу және патология сияқты диагностикалық тексерулерді тағайындай алады, сондай-ақ дәрі-дәрмектер мен терапиялық емдеулерді жазып бере алады. Олар пациенттерге көрсеткен қызметтері үшін Medicare жүйесінде провайдер нөмірін тіркей алады, бірақ Квинсленд денсаулық сақтау ауруханасы сияқты мемлекеттік мекемелерде көрсетілген қызметтер бұл ережеге жатпайды. Алайда, Medicare Benefits Schedule-дегі медбикелерге арналған қызметтерге берілетін өтемақы жалпы практика дәрігерлеріне қарағанда айтарлықтай төмен, бұл пациенттерге өз қаражатынан шығынның артуына әкеледі. Medicare өтемақысын алу үшін медбике медициналық дәрігермен жасалған "бірлескен тәжірибе туралы келісім" құжатын ұсынуы және емдеу курсын дәрігер мақұлдауы керек. Алғашқы медициналық көмек көрсететін медбикелер алғашқы медициналық көмек және қоғамдық денсаулық сақтау орталықтарында, сондай-ақ ұзақ мерзімді күтім көрсететін мекемелерде жұмыс істейді. Алғашқы медициналық көмек медбикелерінің негізгі міндеттеріне денсаулықты сақтауды нығайту, профилактикалық күтім, сондай-ақ жедел және созылмалы аурулар мен жағдайларды диагностикалау және емдеу кіреді. Жедел жәрдем медбикелері нақты пациенттер тобына қызмет көрсетеді. Олар көбінесе неонатология, нефрология және кардиология бөлімдеріндегі стационарлық пациенттермен жұмыс істейді. Қазіргі уақытта Канадада медбикелер үшін үш мамандық бар: отбасылық медицина, педиатрия және ересектерге арналған күтім. Отбасылық медицинаға маманданған медбикелер отбасылық дәрігерлермен бірдей деңгейде жұмыс істейді және олармен бірдей қызметтерді ұсынады, бірақ Квебек провинциясында тек дәрігерлерге ғана медициналық диагноз қоюға рұқсат етіледі.
Ирландия
Ирландияның мемлекеттік қаржыландырылатын денсаулық сақтау жүйесінде Денсаулық сақтау қызметін басқарушы ұйымының жоғары деңгейлі медбикесі (ANP) лауазымы бар. Жоғары деңгейлі медбикелер дәрі-дәрмектерді тағайындауға құқылы.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда тәжірибелі медбикелер жоғары деңгейде күтім көрсетеді. Олар көбінесе алғашқы медициналық көмек көрсету орындарында (мысалы, жалпы тәжірибелі дәрігерлердің клиникаларында) немесе жедел жәрдем бөлімдерінде жұмыс істейді, бірақ олардың басқа да салаларда жиі кездесуі байқалады. Тәжірибелі медбикелердің қызметі 1986 жылғы Камберледж есебінде ұсынылған, онда медбикелерге дәрі тағайындау құқығы берілуі қабылданды.
Америка Құрама Штаттары
Кәсіп мемлекеттік реттеуге ие болғандықтан, тәжірибе көлемі штаттан штатқа өзгереді. Кейбір штаттар медбикелерге толық тәжірибелік құқық беруге рұқсат береді; алайда, басқа штаттарда тәжірибе жасау үшін дәрігермен жазбаша ынтымақтастық немесе қадағалау келісімі заң бойынша қажет. Автономды тәжірибе 1980 жылдары енгізілді, көбінесе дәрігерлердің жетіспеушілігіне тап болған немесе ауылдық жерлерде жеткілікті денсаулық сақтау қызметкерлерін табу қиындықтарын басқарып өткен штаттарда. Бұл ынтымақтастық келісімінің ауқымы, рөлдер, міндеттер, жауапкершілік, емдеу әдістері және фармакологиялық ұсыныстар штаттар арасында қайта-қайта әртүрлі болады. Медбикелер заңды түрде пациенттерді тексеруге, медициналық жағдайларды диагностикалауға, көптеген дәрі-дәрмектерді тағайындауға және емдеу шараларын жүзеге асыруға құқылы. Штаттар арасында медбикелерге қажетті қадағалау деңгейі әртүрлі. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, 27 штат медбикелерге толық тәжірибелік құқық береді, яғни олар дәрігердің қадағалауынсыз тәуелсіз түрде тәжірибе жасай алады. Қалған 23 штат медбикелерге пациенттерге көмек көрсету үшін дәрігермен ынтымақтастық келісіміне қол қоюды талап етеді. Осы 23 штаттың ішінде 11-і медбикелерге тәжірибенің белгілі бір аспектілері үшін дәрігердің қадағалауын немесе тапсыруын талап етеді, бірақ дәрігер емдеу орнында болуы міндетті емес. Медбикелер Австралиялық медбикелер колледжі және Австралиялық медбикелер колледжі арқылы кәсіби өкілдікке ие. Австралияда немесе Жаңа Зеландияда медбике мамандығын растау екі елде де Транс-Тасман өзара тану схемасының бөлігі ретінде мойындалады. Медбикелік практиканы бекіту үшін NMBA-ға өтініш беру үшін медбике кем дегенде 5000 сағат (толық уақытпен үш жылға тең) "жоғары деңгейдегі медбикелік практика" деңгейінде тәжірибе жинағанын көрсетуі керек. Жоғары деңгейдегі медбикелік практика кең мағынада анықталады және нақты лауазым емес, медбикенің қазіргі тәжірибе аясындағы жоғары деңгейдегі клиникалық практиканың танылған процесі болып табылады. Сондай-ақ, медбике мақұлданған медбике мамандығы бойынша магистратураны аяқтауы немесе денсаулықты бағалау, фармакология, терапия, диагностика және зерттеу саласында осы деңгейдегі біліктілікке ие екенін дәлелдеуі керек. Соңғы жолмен өтініш берген медбикелер балама білімнің медбикелік практиканы растауға өтініш беретін салаға клиникалық тұрғыдан қатысты екенін көрсетуі тиіс.
Канада
Канадада білім беру стандарты - медбике мамандығы бойынша магистратура дәрежесі. Канадалық медбикелер қауымдастығы (CNA) жоғары деңгейдегі медбикелердің озық тәжірибеге дайындалуы үшін магистратура деңгейіндегі білім мен клиникалық тәжірибенің үйлесімі болу керектігін атап көрсетеді. Олардың білімі ғана оларға озық деңгейде тәжірибе жасау мүмкіндігін бермейді. Озық практикалық медбикелікпен байланысты білім беру курстарын және талаптарды, зерттеу тұжырымдамаларын және үкіметтік ұстанымдарын әзірлеуге қосымша нұсқау беру мақсатында екі ұлттық құрылым жасалды: CNA-ның Озық медбикелік практикасы: Ұлттық құрылым және Канадалық медбике практикасының негізгі құзыреттерінің құрылымы. Барлық медбике-практиктерге арналған білім беру бағдарламалары провинциялық және аумақтық реттеуші медбикелік органдардан ресми мақұлдау алуы тиіс, себебі медбике-практик Канадада заңмен бекітілген лауазым болып саналады. Сондықтан, аумақтар мен провинциялар арасындағы мақұлданған білім беру бағдарламаларында айырмашылықтар кездесуі жиі. Атап айтқанда, негізгі магистратура курстары, клиникалық тәжірибе және бағдарламалардың ұзақтығында сәйкессіздіктер табылуы мүмкін. Канадада озық практикалық медбикелерге қатысты ұлттық оқу бағдарламасы немесе бірыңғай стандарттар жоқ. Барлық озық практикалық медбикелер өздерінің провинциялық немесе аумақтық реттеуші медбикелік органы белгілеген жеке талаптарды орындауы керек.
Израиль
2013 жылдың қарашасынан бастап Израильде медбикелер заңды түрде мойындалды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та медбике-практик мамандығына қол жеткізудің ең көп таралған жолы медбике мамандығының бакалаврын (BSN) алу және Ұлттық кеңес лицензиялық емтиханынан (NCLEX) өту арқылы тіркелген медбике (RN) болудан басталады. Содан кейін, медбикелік мамандығы бойынша магистр (MSN) немесе медбикелік тәжірибесінің докторы (DNP) бағдарламасына қабылданып, оны аяқтау қажет (көпшілігі кем дегенде 1-2 жыл RN тәжірибесін талап етеді), арнайы саласында қосымша медициналық білім алу үшін. Ақырында, ұлттық NP сертификациялық емтиханын тапсыру қажет.
COVID-19 пандемиясы кезінде жүргізілген саясат
Пандемия кейбір елдерде уақытша заңнамалық түзетулердің нәтижесінде медбике-практиктердің қызмет аясын кеңейтті. АҚШ-та Трамп әкімшілігі медбике-практиктерге қатысты көптеген талаптарды күштен шығарды, соның арқасында олар кейбір жағдайларда өз мүмкіндіктерін толыққанды пайдалана алды.