Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Cài – бұл қытай тіліндегі тегі, ол ежелгі Цай мемлекетінің атынан шыққан. 2019 жылы Қытайда ең көп таралған 38-ші тегі болса, Тайваньда (2018 жылғы мәліметтер бойынша) 9-шы орында тұрады, онда ол әдетте «Цай» (Стандартты Мандариннің Уэйд-Джайлз транскрипциясына сүйене отырып), «Цай» немесе «Чай» деп жазылады. Сингапурда бұл тегтің таралуы 8-ші орында, онда ол көбінесе «Чуа» деп транскрипцияланады, бұл Teochew және Hokkien диалектілеріндегі айтылуына негізделген. Корейлер қытайлық текті әулеттік есімдерді қолданады, корей тілінде Цай – хангуль тілінде 채, «Чхэ» – түзетілген транскрипцияда. Бұл Гонконгта да жиі кездесетін тег, онда ол «Чой», «Чой» немесе «Цой» деп транскрипцияланады. Макаода ол «Чой» деп жазылады. Малайзияда кантон диалектісінде «Чой», ал Hokkien немесе Teochew диалектісінде «Чуа» немесе «Чуа» деп транскрипцияланады. Филиппинде «Чуа» немесе «Чуа» деп, ал Таиландта «Чуо» (ฉั่ว) деп транскрипцияланады. Сонымен қатар, Камбоджада толыққанды қытай тегінен шыққан адамдар арасында «Чхай» немесе «Чхор» деп, ал Индонезияда «Тжхай», «Тжоа» немесе «Чуа» деп аталады.
Cài is a Chinese language surname that derives from the name of the ancient Cai state. In 2019 it was the 38th most common surname in China, but the 9th most common in Taiwan (as of 2018), where it is usually romanized as "Tsai" (based on Wade Giles romanization of Standard Mandarin), "Tsay", or "Chai" and the 8th most common in Singapore, where it is usually romanized as "Chua", which is based on its Teochew and Hokkien pronunciation. Koreans use Chinese derived family names and in Korean, Cai is 채 in Hangul, "Chae" in Revised Romanization, It is also a common name in Hong Kong where it is romanized as "Choy", "Choi" or "Tsoi". In Macau, it is spelled as "Choi". In Malaysia, it is romanized as "Choi" from the Cantonese pronunciation, and "Chua" or "Chuah" from the Hokkien or Teochew pronunciation. It is romanized in the Philippines as "Chua" or "Chuah", and in Thailand as "Chuo" (ฉั่ว). Moreover, it is also romanized in Cambodia as either "Chhay" or "Chhor" among people of full Chinese descent living in Cambodia and as “Tjhai”, "Tjoa" or "Chua" in Indonesia.
Тарих
Шоилер Чжоу патшасы Вэннің бесінші ұлы Цзи Дудың ұрпақтары деп есептеледі. Цзи Ду Цай мемлекетінің маркизі (hóu) атағымен марапатталды (қазіргі Шанчай, Жумадиан, Хэнань, Қытай), және ол Цай Шу Ду ("Цайдың Ду атасы") деп белгілі болды. Гуан Шу және Хуо Шумен бірге олар Үш сақшы деп аталды. У патшасы қайтыс болғанда, оның ұлы Чэн патша тым жас болғандықтан, оның інісі Чжоу герцогы регент болды. Чжоу герцогының билігі күшейіп бара жатқанын көрген Үш сақшы қызғанып, Ву Гэнмен бірігіп Чжоуға қарсы бүлік көтерді. Чжоу герцогы бүлікті басып, Цай Шуді жер аударды. Чэн патша Цай Шудың ұлы Ву немесе Худы Цай мемлекетінің жаңа герцогы етіп тағайындады. Шамамен 600 жыл өткен соң, Соғысқан мемлекеттер дәуірінде Чу мемлекеті 447 ж.б.д. Цайды жаулап алды, ал өзі Цин мемлекетімен басылып алынды, ол өз кезегінде Қытайдың бірінші империясы – Цин империясын құрды. Жаңа империяда тегілік атаулардың барлық әлеуметтік топтарға таралуымен, бұрынғы Цай мемлекетінің көптеген халқы оны тегі ретінде қолдана бастады. Цай ұрпақтары екі маңызды көші-қонды жүзеге асырды. Тан әулетінің соңында (618-907 ж.б.д.) Хуан Чао көтерілісі (875 ж.б.д.) кезінде Цай тайпасы Гуандун және Фуцзянь провинцияларына қоныс аударды. Тағы бір көші-қон Мин әулетіне адал Кoxинганың 17 ғасырда Цай тегіндегі әскери шенеуніктерді және олардың отбасыларын Тайваньға көшіруімен болды. Осының салдарынан, бұл тегі Қытайдың басқа аймақтарына қарағанда осы аймақтарда және олардың ұрпақтары қоныстанған аймақтарда (мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азия) көбірек таралған.
The Chois are said to be the descendants of the 5th son of King Wen of Zhou, Ji Du. Ji Du was awarded the title of marquis (hóu) of the State of Cai (centered on what is now Shangcai, Zhumadian, Henan, China), and he was known as Cai Shu Du ("Uncle Du of Cai"). Together with Guan Shu and Huo Shu, they were known as the Three Guards. When King Wu died, his son King Cheng was too young and his uncle, the Duke of Zhou, became regent. Seeing that the power of the Duke of Zhou was increasing, the Three Guards got jealous and rebelled against Zhou together with Wu Geng. The Duke of Zhou suppressed the rebellion, and Cai Shu was exiled. King Cheng reestablished Cai Shu's son Wu or Hu as the new Duke of Cai. Some 600 years later in the Warring States period, the State of Chu conquered Cai in 447 BC and was itself conquered by the Qin state which, in turn, formed the Qin Empire, China's first empire. With the spread of family names to all social classes in the new empire, many people of the former state of Cai began to bear it as a surname. The Cai descendants have undertaken the following two major migrations. During the Huang Chao Rebellion (AD 875) at the end of the Tang dynasty (AD 618–907), the Cai clan migrated to Guangdong and Fujian provinces. Another later migration occurred when Ming dynasty loyalist Koxinga moved military officials surnamed Cai and their families to Taiwan in the 17th century. As a result, the surname is far more common in these areas and in areas settled by their descendants (e. g., Southeast Asia) than in other parts of China.
Қытай
Цай (蔡) қарапайым және дәстүрлі қытай әріптерінде бірдей жазылады. Мандарин қытай тілінде тегі пиньин және Тонгён пиньинде Cài, Уэйд-Джайлзде Ts'ai, Гвойеу Роматжиде Tsay деп транслитерацияланады. Оңтүстік Мин немесе тайвань тілінде Пе̍h-oē-jī бойынша Chhoà деп аталады. Кантон тілінде (Гонконг және Макао) ол Дзютпинде Coi3, Йельде Choi деп айтылады. (Бұл әріптері басқа [崔] корейлік Чой тегімен шатастырылмауы керек). Хакка тілінде Pha̍k fa sṳ бойынша Tshai деп жазылады. (Тонгён пиньинінде Сиен-Хаккада Цай, Хойлюк-Хаккада Ca̱i). Фучжоу диалектісінде Чай (Банг уа цэ) деп айтылады.
Cai is written the same (蔡) in both simplified and traditional Chinese characters. In Mandarin Chinese, the surname is transliterated as Cài in pinyin and Tongyong Pinyin, Ts'ai in Wade Giles, and Tsay in Gwoyeu Romatzyh. In Southern Min or Taiwanese, it is Chhoà in Pe̍h oē jī. In Cantonese (Hong Kong and Macau), it is Coi3 in Jyutping and Choi in Yale. (This should not be confused with the predominantly Korean family name Choi which has a different character [崔]). In Hakka it is Tshai in Pha̍k fa sṳ. (In Tongyong pinyin, it is Cai in Siyen Hakka and Ca̱i in Hoiliuk Hakka.) In Fuzhou dialect, it is Chái (in Bàng uâ cê).
Басқа тілдер
Корейлер қытай тілінен алынған тегтерді қолданады, ал корей тілінде Цай - хангуль тілінде 채, түзетілген романдық жазуда Chae, ал Маккун-Рейшауэрде Ch'ae деп жазылады. Вьетнамдықтар да қытай тілінен алынған тегтерді қолданады. Вьетнам тілінде бұл тег Тай деп аталады. Қытайша 蔡 тегі әдетте қытай-вьетнам тілі арқылы Тай деп транслитерацияланады, бірақ кейде Сái деп те жазылады. Жапондықтар қытай тегтерін қолданбайды, бірақ Жапониядағы қытайлар үшін бұл есім хираганада さい және негізгі романдық жүйелерде Sai болып жазылады.
Koreans use Chinese derived family names and in Korean, Cai is 채 in Hangul, Chae in Revised Romanization, and Ch'ae in McCune Reischauer. Vietnamese also use Chinese derived family names. In Vietnamese, the name is Thái. The Chinese name 蔡 is usually transliterated via Sino Vietnamese as Thái but sometimes as Sái. Japanese do not use Chinese family names but for Chinese in Japan who carry the name, it is さい in Hiragana and Sai in the major romanization systems.
Романшалау
Цай Қытай Халық Республикасында Цай, Тайваньда Цай (немесе кейде Цай немесе Чай) немесе Цоа, ал Гонконг пен Малайзияда Чой немесе Чой деп латын әрпімен жазылады. Малайзия, Сингапур және Брунейде ең көп қолданылатын формалар – теочев және хоккиен тілдерінде сөйлейтіндер үшін Чуа немесе Чуа, хакка тілінде сөйлейтіндер үшін Чай, кантон тілінде сөйлейтіндер үшін Чой немесе Цой, тайшан тілінде сөйлейтіндер үшін Той немесе Тои. Индонезияда әдетте Tjoa/Tjhoa/Tjoea/Tjhoea (хоккиен және теочев), Tjhoi (кантон) немесе Tjhai (хакка) голландша жазылады, немесе Tjua/Tjhua (хоккиен және теочев) ескі индонезиялық жазуда, немесе Chua (хоккиен және теочев), Choy/Choi (кантон) немесе Chai (хакка) қазіргі индонезиялық жазуда қолданылады. Филиппинде бұл сөз Чуа немесе Куа деп аталады. Чуа Филиппиннен тыс ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде де қолданылады. Басқа варианттарға Чье және Кои жатады.
Cai is romanized as Cai in the People's Republic of China, Tsai (or occasionally Tsay or Chai for Mandarin) or Tsoa in Taiwan, and Choi or Choy in Hong Kong and Malaysia. In Malaysia, Singapore, and Brunei, the most common forms are Chua or Chuah for Teochew and Hokkien speakers, Chai for Hakka speakers, Choi or Tsoi for Cantonese speakers, and Toy or Toi for Taishanese speakers. In Indonesia, it is usually romanized as Tjoa/Tjhoa/Tjoea/Tjhoea (Hokkien & Teochew), Tjhoi (Cantonese) or Tjhai (Hakka) with Dutch spelling, or Tjua/Tjhua (Hokkien & Teochew) with old Indonesian spelling, or Chua (Hokkien & Teochew), Choy/Choi (Cantonese) or Chai (Hakka) with current Indonesian spelling. In the Philippines, it is Chua or Cua ( or ). Chua is pronounced in other Anglophone countries outside the Philippines. Other variations include Chye and Coi.
Туынды атаулар
Сонымен қатар, Филиппинде тұратын кейбір Чуа (Кай) тайпасының өкілдері испан билеушілерінің қуғынынан қашу үшін испандық есімдерді қабылдады. Филиппиннің 16 ғасырдың басынан 19 ғасырдың соңына дейінгі испан отарлық кезеңінде бұл кең таралған құбылыс болды. Аталған есімдердің испаншаланған түрлері: Чуачиако, Чуакай, Чуапоко, Чуакико, Чуакуко, Туазон, Чуатеко және Чуатоко. Бұл есімдер тегінен, жеке есімнің бір әрпінен және «ко» жұрнағынан құралған. «Ко» – Миннан тіліндегі құрметті атау (哥), сөздермен мағынасы «үлкен аға». Бұрын «Чуа» тегін қолданған этникалық қытайлар «Чуа» сияқты дыбысталатын және жақсы мағынасы бар сөздерді (мысалы, «жеңіс» дегенді білдіретін Чай) ұзақ тегіне қосып алған. Сухарто билікке келгеннен кейін, оның режимі Индонезияда қытайларға қарсы көптеген заңдар қабылдады. Олардың бірі – 127/U/Kep/12/1966 нөміріндегі жарлық, ол Индонезияда тұратын этникалық қытайларды үш немесе екі сөздік қытай есімдерінің орнына индонезиялық дыбысты есімдерді қабылдауға ынталандырды. Көптеген индонезиялық есімдер батыс немесе индонезиялық префикстер мен суффикстермен біріктірілген қытай тегінің буындарынан тұрады, нәтижесінде есімдер экзотикалық дыбысталады. Егер екі қытайдың тегі бір болса да, олар индонезиялық есімдерді қабылдауда әртүрлі стратегияларды қолдануы мүмкін. Мысалы, Цай тегінің индонезиялық формаларына Tjuatja, Cuaca, Tjuandi, Cuandi, Tjahjana, Tjahja және т.б. жатады. Индонезияландыруға қарамастан, қытай тегі бүгінгі күнге дейін Индонезиядан тыс жерлердегі қытай диаспорасы (әсіресе Нидерланды, Германия және АҚШ) тарапынан қолданылады; Сухарто режимі кезінде өздерінің қытай есімдерін сақтап қалуға батыл болған қытай-индонезиялықтар (мысалы, Квик Киан Гие) немесе Индонезияның бюрократиялық жүйесі арқылы есімдерін өзгертуге қаражаты жетпегендер де осы текті қолданады. Сухарто президенттік лауазымнан кеткеннен кейін, келесі үкіметтер этникалық қытайлардың қытай тілін қоғамда сөйлеуіне және оқытуына қатысты тыйымды жойды. Түпнұсқалық қытай тегін пайдалану енді айып емес, бірақ аздаған ғана адамдар ата-бабаларының түпнұсқалық қытай тегін немесе мандарин қытай тілінің пиньинь транскрипциясын, айтылуын және жазылуын қайта қабылдауды шешті, ал көпшілігі өзгертілген есімдерін сақтап қалды, себебі 1965 жылдан кейінгі ұрпақтар мәдени тұрғыдан индонезиялыққа айналды.
In addition, some of the Chuas (Cais) who resided in the Philippines adopted Spanish names to avoid persecution by the Spanish rulers during the Philippines' Spanish colonial rule from the early 16th to late 19th century. Hispanicized forms of the name include Chuachiaco, Chuakay, Chuapoco, Chuaquico, Chuacuco, Tuazon, Chuateco, and Chuatoco. These names were formed from the surname, one character of the given name, and the suffix " co", a Minnan honorific ko (哥), literally meaning "older brother". so ethnic Chinese formerly surnamed Chua incorporating words that sound like "Chua" and have good meaning (such as Chai, meaning "victory") into much longer surnames. After Suharto came to power, his regime created many anti Chinese legislations in Indonesia. One of them was 127/U/Kep/12/1966 which strongly encouraged ethnic Chinese living in Indonesia to adopt Indonesian sounding names instead of the standard three word or two word Chinese names. Many Indonesianized names are Chinese surname syllables with western or Indonesian prefix or suffix – resulting in many exotic sounding names. Although two Chinese individuals shared the same Chinese surname, they may employ different strategies for the Indonesian sounding names. For example, Indonesianized forms of Cai include Tjuatja, Cuaca, Tjuandi, Cuandi, Tjahjana, Tjahja, etc. Despite the Indonesianization, the Chinese surnames are still used today by the Chinese Indonesian diaspora overseas (mostly in the Netherlands, Germany, and USA); by those Chinese Indonesians courageous enough during Suharto's regime to keep their Chinese names (e. g., Kwik Kian Gie), or by those who couldn't afford to process the name change through Indonesia's civil bureaucracy. After Suharto resigned from the presidency, subsequent governments revoked the ban on the ethnic Chinese from speaking and learning Chinese in public. Using the original Chinese surnames is no longer a taboo but only a small minority have decided to re adopt the original Chinese surnames of their grandparents or to use the Mandarin Chinese pinyin romanization, pronunciation and spelling and most retain their changed names as the post 1965 generations have been culturally Indonesianized.