Кіріспе

Cài – бұл қытай тіліндегі тегі, ол ежелгі Цай мемлекетінің атынан шыққан. 2019 жылы Қытайда ең көп таралған 38-ші тегі болса, Тайваньда (2018 жылғы мәліметтер бойынша) 9-шы орында тұрады, онда ол әдетте «Цай» (Стандартты Мандариннің Уэйд-Джайлз транскрипциясына сүйене отырып), «Цай» немесе «Чай» деп жазылады. Сингапурда бұл тегтің таралуы 8-ші орында, онда ол көбінесе «Чуа» деп транскрипцияланады, бұл Teochew және Hokkien диалектілеріндегі айтылуына негізделген. Корейлер қытайлық текті әулеттік есімдерді қолданады, корей тілінде Цай – хангуль тілінде 채, «Чхэ» – түзетілген транскрипцияда. Бұл Гонконгта да жиі кездесетін тег, онда ол «Чой», «Чой» немесе «Цой» деп транскрипцияланады. Макаода ол «Чой» деп жазылады. Малайзияда кантон диалектісінде «Чой», ал Hokkien немесе Teochew диалектісінде «Чуа» немесе «Чуа» деп транскрипцияланады. Филиппинде «Чуа» немесе «Чуа» деп, ал Таиландта «Чуо» (ฉั่ว) деп транскрипцияланады. Сонымен қатар, Камбоджада толыққанды қытай тегінен шыққан адамдар арасында «Чхай» немесе «Чхор» деп, ал Индонезияда «Тжхай», «Тжоа» немесе «Чуа» деп аталады.

Тарих

Шоилер Чжоу патшасы Вэннің бесінші ұлы Цзи Дудың ұрпақтары деп есептеледі. Цзи Ду Цай мемлекетінің маркизі (hóu) атағымен марапатталды (қазіргі Шанчай, Жумадиан, Хэнань, Қытай), және ол Цай Шу Ду ("Цайдың Ду атасы") деп белгілі болды. Гуан Шу және Хуо Шумен бірге олар Үш сақшы деп аталды. У патшасы қайтыс болғанда, оның ұлы Чэн патша тым жас болғандықтан, оның інісі Чжоу герцогы регент болды. Чжоу герцогының билігі күшейіп бара жатқанын көрген Үш сақшы қызғанып, Ву Гэнмен бірігіп Чжоуға қарсы бүлік көтерді. Чжоу герцогы бүлікті басып, Цай Шуді жер аударды. Чэн патша Цай Шудың ұлы Ву немесе Худы Цай мемлекетінің жаңа герцогы етіп тағайындады. Шамамен 600 жыл өткен соң, Соғысқан мемлекеттер дәуірінде Чу мемлекеті 447 ж.б.д. Цайды жаулап алды, ал өзі Цин мемлекетімен басылып алынды, ол өз кезегінде Қытайдың бірінші империясы – Цин империясын құрды. Жаңа империяда тегілік атаулардың барлық әлеуметтік топтарға таралуымен, бұрынғы Цай мемлекетінің көптеген халқы оны тегі ретінде қолдана бастады. Цай ұрпақтары екі маңызды көші-қонды жүзеге асырды. Тан әулетінің соңында (618-907 ж.б.д.) Хуан Чао көтерілісі (875 ж.б.д.) кезінде Цай тайпасы Гуандун және Фуцзянь провинцияларына қоныс аударды. Тағы бір көші-қон Мин әулетіне адал Кoxинганың 17 ғасырда Цай тегіндегі әскери шенеуніктерді және олардың отбасыларын Тайваньға көшіруімен болды. Осының салдарынан, бұл тегі Қытайдың басқа аймақтарына қарағанда осы аймақтарда және олардың ұрпақтары қоныстанған аймақтарда (мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азия) көбірек таралған.

Қытай

Цай (蔡) қарапайым және дәстүрлі қытай әріптерінде бірдей жазылады. Мандарин қытай тілінде тегі пиньин және Тонгён пиньинде Cài, Уэйд-Джайлзде Ts'ai, Гвойеу Роматжиде Tsay деп транслитерацияланады. Оңтүстік Мин немесе тайвань тілінде Пе̍h-oē-jī бойынша Chhoà деп аталады. Кантон тілінде (Гонконг және Макао) ол Дзютпинде Coi3, Йельде Choi деп айтылады. (Бұл әріптері басқа [崔] корейлік Чой тегімен шатастырылмауы керек). Хакка тілінде Pha̍k fa sṳ бойынша Tshai деп жазылады. (Тонгён пиньинінде Сиен-Хаккада Цай, Хойлюк-Хаккада Ca̱i). Фучжоу диалектісінде Чай (Банг уа цэ) деп айтылады.

Басқа тілдер

Корейлер қытай тілінен алынған тегтерді қолданады, ал корей тілінде Цай - хангуль тілінде 채, түзетілген романдық жазуда Chae, ал Маккун-Рейшауэрде Ch'ae деп жазылады. Вьетнамдықтар да қытай тілінен алынған тегтерді қолданады. Вьетнам тілінде бұл тег Тай деп аталады. Қытайша 蔡 тегі әдетте қытай-вьетнам тілі арқылы Тай деп транслитерацияланады, бірақ кейде Сái деп те жазылады. Жапондықтар қытай тегтерін қолданбайды, бірақ Жапониядағы қытайлар үшін бұл есім хираганада さい және негізгі романдық жүйелерде Sai болып жазылады.

Романшалау

Цай Қытай Халық Республикасында Цай, Тайваньда Цай (немесе кейде Цай немесе Чай) немесе Цоа, ал Гонконг пен Малайзияда Чой немесе Чой деп латын әрпімен жазылады. Малайзия, Сингапур және Брунейде ең көп қолданылатын формалар – теочев және хоккиен тілдерінде сөйлейтіндер үшін Чуа немесе Чуа, хакка тілінде сөйлейтіндер үшін Чай, кантон тілінде сөйлейтіндер үшін Чой немесе Цой, тайшан тілінде сөйлейтіндер үшін Той немесе Тои. Индонезияда әдетте Tjoa/Tjhoa/Tjoea/Tjhoea (хоккиен және теочев), Tjhoi (кантон) немесе Tjhai (хакка) голландша жазылады, немесе Tjua/Tjhua (хоккиен және теочев) ескі индонезиялық жазуда, немесе Chua (хоккиен және теочев), Choy/Choi (кантон) немесе Chai (хакка) қазіргі индонезиялық жазуда қолданылады. Филиппинде бұл сөз Чуа немесе Куа деп аталады. Чуа Филиппиннен тыс ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде де қолданылады. Басқа варианттарға Чье және Кои жатады.

Туынды атаулар

Сонымен қатар, Филиппинде тұратын кейбір Чуа (Кай) тайпасының өкілдері испан билеушілерінің қуғынынан қашу үшін испандық есімдерді қабылдады. Филиппиннің 16 ғасырдың басынан 19 ғасырдың соңына дейінгі испан отарлық кезеңінде бұл кең таралған құбылыс болды. Аталған есімдердің испаншаланған түрлері: Чуачиако, Чуакай, Чуапоко, Чуакико, Чуакуко, Туазон, Чуатеко және Чуатоко. Бұл есімдер тегінен, жеке есімнің бір әрпінен және «ко» жұрнағынан құралған. «Ко» – Миннан тіліндегі құрметті атау (哥), сөздермен мағынасы «үлкен аға». Бұрын «Чуа» тегін қолданған этникалық қытайлар «Чуа» сияқты дыбысталатын және жақсы мағынасы бар сөздерді (мысалы, «жеңіс» дегенді білдіретін Чай) ұзақ тегіне қосып алған. Сухарто билікке келгеннен кейін, оның режимі Индонезияда қытайларға қарсы көптеген заңдар қабылдады. Олардың бірі – 127/U/Kep/12/1966 нөміріндегі жарлық, ол Индонезияда тұратын этникалық қытайларды үш немесе екі сөздік қытай есімдерінің орнына индонезиялық дыбысты есімдерді қабылдауға ынталандырды. Көптеген индонезиялық есімдер батыс немесе индонезиялық префикстер мен суффикстермен біріктірілген қытай тегінің буындарынан тұрады, нәтижесінде есімдер экзотикалық дыбысталады. Егер екі қытайдың тегі бір болса да, олар индонезиялық есімдерді қабылдауда әртүрлі стратегияларды қолдануы мүмкін. Мысалы, Цай тегінің индонезиялық формаларына Tjuatja, Cuaca, Tjuandi, Cuandi, Tjahjana, Tjahja және т.б. жатады. Индонезияландыруға қарамастан, қытай тегі бүгінгі күнге дейін Индонезиядан тыс жерлердегі қытай диаспорасы (әсіресе Нидерланды, Германия және АҚШ) тарапынан қолданылады; Сухарто режимі кезінде өздерінің қытай есімдерін сақтап қалуға батыл болған қытай-индонезиялықтар (мысалы, Квик Киан Гие) немесе Индонезияның бюрократиялық жүйесі арқылы есімдерін өзгертуге қаражаты жетпегендер де осы текті қолданады. Сухарто президенттік лауазымнан кеткеннен кейін, келесі үкіметтер этникалық қытайлардың қытай тілін қоғамда сөйлеуіне және оқытуына қатысты тыйымды жойды. Түпнұсқалық қытай тегін пайдалану енді айып емес, бірақ аздаған ғана адамдар ата-бабаларының түпнұсқалық қытай тегін немесе мандарин қытай тілінің пиньинь транскрипциясын, айтылуын және жазылуын қайта қабылдауды шешті, ал көпшілігі өзгертілген есімдерін сақтап қалды, себебі 1965 жылдан кейінгі ұрпақтар мәдени тұрғыдан индонезиялыққа айналды.