Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдік Amaranthus caudatus (сонымен қатар Amaranthus edulis және Amaranthus mantegazzianus, сағақ гүл, мақпал гүл деп те аталады)
Species of flowering plant
Amaranthus caudatus (also known as Amaranthus edulis and Amaranthus mantegazzianus pendant amaranth, tassel flower,
Тарих
А. caudatus түпнұсқасы Орталық және Оңтүстік Америкада, оны инка, майя және ацтек өркениеттері негізгі астық ретінде қолданған. Ацтек халқы үшін А. caudatus өте маңызды болды. Олар кивича жеген адамға күш сыйлайды деп сенген. Бұл тағам ғана емес, діни обрядтарда да қолданылған, патшалардың дастарқанына да қойылған. А. caudatus бал мен адам қанымен араластырылып, адамдық құрбандықтар жасалған рәсімдерде желінген. Осы себептерге байланысты, 1500 жылдары конкистадорлар келген кезде өсімдіктің қолданылуына тыйым салынды және бұл аймақтарда оны өсіруге толыққанды тыйым салынды. 1800 жылдары А. caudatus қайтадан егіле бастады. Тарихи себептерге байланысты, кеш қолданылуының нәтижесінде, А. caudatus өсіру Америкада әлі де шектеулі аудандарда ғана жүзеге асырылуда. А. caudatus мыңдаған жылдар бойы Анд аймағында жақсы бейімделген негізгі астық болған және жергілікті халыққа маңызды қоректік артықшылықтар ұсынған. Бірақ 1500 жылдары испандықтар келгенде, А. caudatus егістерін бидай мен арпамен алмастырды. Дегенмен, жоғары қоректік құндылығының арқасында А. caudatus қайтадан танымал болып, қазіргі заманғы дақылдармен бәсекелесуге қайта оралуда. А. caudatus Анд тауларынан тыс жерлерде жиі кездеспесе де, Мексика, Қытай, Непал, Үндістан және Кенияда кең аумақтарда егілгені байқалды. Дақыл көшеттер арқылы немесе жаңбырлы маусымның басында тікелей егіледі. Олар 10-55 см биіктікте шабуылдалады және өсіру әдістері жүгеріге ұқсас: масақтардың пайда болуы, екі кезеңді тыңайту және арамшөптерді жою. Перу, Боливия, Эквадор және Аргентинаның Анд тауларында өсімдік дәстүрлі әдіспен, суармасыз және тыңайтқышсыз жерлерде өсіріледі. Тұқымдары өте кішкентай болғандықтан, топырақты дұрыс дайындау маңызды, мысалы, кесектерді сындыру және аралау. Топырақты жырту, тырмалау және салтқа сай немесе машинамен шұңқырлар жасау ұсынылады.
A. caudatus is originally from Central and South America and was used as a staple grain by the Inca, Maya and Aztec civilizations. A. caudatus was very important for Aztec people. They believed that kiwicha had the power to give strength to people that eat it. This food was not only used for royalty diet but also in religious rituals. A. caudatus was mixed with honey and human blood and eaten during ceremonies, including human sacrifices. For these reasons, around the 1500s when the conquistadores came, they prohibited the use of the plant and was almost completely banned from these regions. Around the 1800s, A. caudatus slowly started to be cultivated again. Because of its late reuse, due to its history, A. caudatus cultivation is still very localized in America. Despite the fact that A. caudatus had been a well adapted staple in the Andean region for millennia and had offered substantial nutritional advantages to the native people, when the Spanish came in the 1500s, they replaced A. caudatus cultivations with wheat and barley. However, because of its great nutritional content, A. caudatus is regaining popularity and returning to compete with modern crops. Although A. caudatus is seldom recognized outside of the Andes, significant plantings have been observed in Mexico, China, Nepal, India and Kenya. The crop is planted by transfer, with the help of seedlings in fields or by direct drilling at the beginning of the rainy season. They are cut at a height of 10 to 55 cm and the cultivation practices are similar to those of corn: ear emergence, two stage fertilization and weed control. In the Andes of Peru, Bolivia, Ecuador and Argentina, the plant is grown in the traditional way on non irrigated land without fertilizers. The seeds are very small, so soil preparation is important, such as breaking up of clods and shaking up. It is recommended to plough the soil, harrow and make furrows either in the traditional way with a yoke or by machine.
Ас дайындауда және тағамдарда
Кивишаның бірнеше қолданыс жолы бар. Ұнтақталғанда оны ұн ретінде пайдалануға болады, сонымен қатар езілгенде тәттілер мен негізгі тағамдарға панировка ретінде де қолдануға болады. Тұқымдарын табада жарып, көпіршіктей жасауға болады және сұлы сияқты, оны сүтпен бірге таңғы асты ретінде жеуге болады. Мексикада A. caudatus бал қосылған тәттілерге қолданылады және бұл тағам "але́грия" деп аталады (испан тілінде "қуаныш" деген мағынаны білдіреді), ал Үндістанда "ладу" деп аталатын ұқсас тағам бар.
There are several uses of kiwicha. When ground, it can be used as flour but also as breading for sweets and main dishes when crushed. Seeds can be popped as popcorn on a pan and, like oats, can be eaten with milk as cereals. In Mexico, A. caudatus is used on sweets with honey and the dish is called "alegria" (meaning "happiness" in Spanish), India has a similar dish called "ladoos".
Мал азығы
A. caudatus дәндері алынып тасталғаннан кейін қалған өсімдік материалы (тұн) мал азығы ретінде қолданылуы мүмкін. Құрғақ маусымдарда шөп азығы шектеулі болған кезде, A. caudatus тұны Анд таулы аймағындағы фермерлер үшін малдарына азық берудің маңызды көзі болады. Бұған қоса, A. caudatus тропиктік аймақтарда жоғары протеинді мал азығы есебінде өсіруге жарамды.
After the A. caudatus grains have been removed, the remaining plant material (stover) can be used for fodder. During dry seasons when forage is limited, fodder from A. caudatus stover would be an essential source of animal feed for Andean farmers to maintain their livestock. Additionally, A. caudatus can be suitable to be used as a high protein forage crop in the tropics.
Табиғи бояғыш
Перуде А. caudatus-тың қызыл түрлерінен беталинді уытсыз қызыл тағамдық бояу ретінде алу үшін қарапайым әдістер жасалған. Кейбір қолдануларда бұл табиғи бояу синтетикалық бояуларды алмастыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, табиғи бояулардың түс тұрақсыздығы төмендеу, сондықтан олар тікелей ауыстыру ретінде тиімді болмауы мүмкін.
In Peru, simple methods have been developed to extract Betalain from red varieties of A. caudatus to be used as non toxic red food colouring. For some applications, this natural dye may be used to replace the use of synthetic dyes. However natural dyes tend to have a lower colour fastness and therefore may not function well as a direct substitution.