Кіріспе

Үш жақты негізді призма оптикалық призма Геометрияда үшбұрышты призма немесе үшбұрышты призма - 2 үшбұрышты негізді призма. Егер шеттері үшбұрыштың ұшымен жұптасып, негізге перпендикуляр болса, онда бұл тік бұрышты үшбұрышты призма. Тік үшбұрышты призма жартылай тұрақты және біркелкі болуы мүмкін. Үшбұрышты призманы басқа көпбұрышты құруда қолдануға болады. Мысалы, Джонсонның кейбір қатты денелері, қысқартылған тура үшбұрышты призма және Шонхардт көпбұрышы.

Қасиеттері

Үшбұрышты призманың 6 ұшы, 9 жиегі және 5 беттері бар. Әрбір призманың 2 біркелкі беттері бар, олар негіздер деп аталады, ал үшбұрышты призманың негіздері үшбұрыштар. Үшбұрыштың 3 ұшы бар, олардың әрқайсысы басқа үшбұрыштың ұшымен жұптасып, тағы 3 жиекті құрайды. Бұл жиектер басқа бет сияқты 3 параллелограммды құрайды. Егер призманың шеттері негізге перпендикуляр болса, бүйір беттері тікбұрыштар болып табылады, ал призма тікбұрышты үшбұрышты призма деп аталады. Бұл призманы сондай-ақ клиннің ерекше жағдайы деп қарастыруға болады. Егер негіз тең жақты және жақтық беттері төрт бұрышты болса, онда оң үшбұрышты призма жартылай тұрақты болады. Жартылай тұрақты призма оның көпбұрышты негізінің жиектерінің саны оның шаршы беттерінің санына тең дегенді білдіреді. Жалпы, үшбұрышты призма біркелкі. Бұл үшбұрышты призманың тұрақты беттері бар және ұштары теңбұрышты симметрияға ие екенін білдіреді. Тік үшбұрышты призманың үш өлшемді симметрия тобы 12-ші реттік 1=D3h диэдрлік топ болып табылады: егер үшбұрышты призманы оның орталығының негізі арқылы өтетін және көлденең жазықтықтағы симетрия осьінің айналасына толық бұрыштың бір және екі үштен бір бөлігін айналдырса, сыртқы түрі өзгермейді. Үшбұрышты призманың қос көпбұрышы үшбұрышты бипирамида болып табылады. Үшбұрышты бипирамида үшбұрышты призмамен бірдей симметрияға ие. Екі іргелес квадрат бетінің арасындағы диэдр бұрышы теңбұрышты үшбұрыштың ішкі бұрышы , ал квадрат пен үшбұрыштың арасындағы бұрышы кез келген призманың көлемі - бұл негіздің ауданы мен екі негіз арасындағы қашықтық көбейтіндісі . Үшбұрышты призма жағдайында оның негізі үшбұрышты құрайды, сондықтан оның көлемін үшбұрыштың ауданы мен призманың ұзындығын көбейту арқылы есептеуге болады: мұнда b - үшбұрыштың бір жағының ұзындығы, h - сол жағына тартылған биіктіктің ұзындығы, ал l - үшбұрышты беттердің арасындағы қашықтық. Тік бұрышты үшбұрышты призма жағдайында, оның барлық жиектері 1=l ұзындығында тең болса, оның көлемін теңбұрышты үшбұрыштың ауданы мен ұзындығы 1=l көбейтіндісі ретінде есептеуге болады: Үшбұрышты призма призма графигі ретінде бейнеленуі мүмкін. Жалпы алғанда, призма графигі бүйірлі призманы білдіреді.

Көпбұрышты конструкцияларда

Үшбұрышты бипирамидадан басқа, оның қос көпбұрышты, көптеген басқа көпбұрыштар үшбұрышты призмамен байланысты. Джонсон қатты дене - тұрақты беттері бар құрғақ көпбұрышты көпбұрышты, ал бұл анықтама кейде Архимед қатты денелері, Каталон қатты денелері, призмалар мен антипризмалар сияқты біркелкі көпбұрыштарда алынып тасталады. Үшбұрышты призманы қамтитын 6 Джонсон қатты денелері бар: ұзын үшбұрышты пирамида, ұзын үшбұрышты бипирамида, гиробифастигиум, кеңейтілген үшбұрышты призма, екіге көбейтілген үшбұрышты призма және үшке көбейтілген үшбұрышты призма. Ұзын үшбұрышты пирамида мен айналып өтетін үшбұрышты пирамида үшбұрышты призманың негізіне тетраэдрді бекіту арқылы жасалады. Көбейтілген үшбұрышты призма, екі есе көбейтілген үшбұрышты призма және үш есе көбейтілген үшбұрышты призма призманың төрт бұрышты бетінде тең жақты төрт бұрышты пирамидаларды бекіту арқылы жасалады. Гиробифастигиум екі үшбұрышты призманы оның бір шаршы бетінде бекіту арқылы жасалады. Қисық үшбұрышты призма - үшбұрышты призма, оның бөлігін көлбеу бұрышпен қиып құралған. Нәтижесінде екі негіз қатар емес және әрбір биіктіктің әртүрлі жиегі болады. Егер негіздерді жалғаушы жиектер оның бір негіздеріне перпендикуляр болса, призманы қысқартылған тура үшбұрышты призма деп атайды. 1=A үшбұрышты призманың негізі ауданы, ал үш биіктігі 1=h1, 1=h2 және 1=h3 болғандықтан, оның көлемін келесі формуламен анықтауға болады: Шонхардт полиэдрі - тең жақты үшбұрышты негіздері бар үшбұрышты призмадан жасалған тағы бір полиэдр. Осылайша, оның бір негізі призманың орта сызығы бойынша айналып, төрт бұрышты бетін қисық көпбұрышқа бөледі. Әрбір шаршы бет екі үшбұрышты қайта қисаю арқылы құрғақ емес диэдр бұрышын құрайды. Нәтижесінде Шонхардт көпбұрышы тетраэдрлерге бөліну арқылы үшбұрышты бола алмайды. Сонымен қатар, Шонхардт көпбұрышының ішкі диагональдары жоқ. Ол 1928 жылы сипаттаған неміс математигі Эрих Шонхардт есімімен аталған, бірақ байланысты құрылысты суретші Карлис Йохансонс 1= 1921 жылы көрсеткен. Үшбұрышты призмалардың 4 біркелкі құрамы бар. Олар төрт үшбұрышты призмадан құралған, сегіз үшбұрышты призмадан құралған, он үшбұрышты призмадан құралған, жиырма үшбұрышты призмадан құралған.

Қарым-қатынас политоптары

Үшбұрышты призма жартылай тұрақты политоптардың өлшемдік сериясының біріншісі болып табылады. Әрбір прогрессивті біркелкі политоп алдыңғы политоптың вертикаль фигурасы болып табылады. Торолд Госсэ бұл тізбекті 1900 жылы барлық қарапайым политоптық аспектілерді қамтитын, барлық симплекстер мен ортоплекстерді (үшбұрышты призма жағдайында теңбұрышты үшбұрыштар мен шаршыларды) қамтитын деп анықтады. Коксетер белгісінде үшбұрышты призмаға -121 символы беріледі.