Кіріспе

Джон Роулздың еңбегі «Халықтар заңы» – американдық философ Джон Роулздың халықаралық қатынастар туралы еңбегі. Алғаш рет 1993 жылы қысқа мақала ретінде жарияланған (1993: Critical Inquiry, №20), 1999 жылы ол кеңейтіліп, «Қоғамдық Ақыл-Ой тұжырымы қайта қарастырылды» атты тағы бір эссемен біріктіріліп, толық кітапқа айналды. Халықаралық саясатта Роулздың негізгі ерекшелігі – оның қалайтын халықтар қоғамына басымдық беруі, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарға негізделген халықаралық саясаттың дәстүрлі талқылауларынан өзгеше. Бұл «Халықтар заңының мазмұны қалай либералдық әділдік идеясынан дамытылуы мүмкін екенін көрсетуге жасалған әрекет, бұл идея мен «әділдік ретіндегі теңдік» деп атаған ойымнан ұқсас, бірақ одан да жалпырақ» (L. P. p. 3).

Халықтар қоғамы

"Халықтар" деп Ролз "азаматтар ішкі қоғамдағы актерлер болғандай, халықтар қоғамындағы актерлерді" білдіреді (L. P. p. 23). Халықтар үш ерекшелікпен бөліседі: ортақ үкімет жүйесі; Джон Стюарт Милл "ортақ сезімталдық" деп атаған (Миллдің ой-толғауларының XVI бөлімі, 1862); және моральдық сипат. Халықтар заңы либералды сыртқы саясаттың бір бөлігі болуға тиіс болғанмен, Ролз сөйтіп отырған халықтар міндетті түрде либералды емес. "Адал иерархиялық халықтар" да Халықтар заңының тараптары ретінде қарастырылады, бірақ "ауыр жүкті қоғамдар", "заңнан тыс мемлекеттер" және "игі ниетті абсолютизмдер" – жоқ. "Адал иерархиялық халықтарды" қосуды төзімділік идеясы талап етеді, ал Ролз осы идеяны либерализмнің негізгі бөлігі деп санайды. Халықтар заңының мақсатының бір бөлігі – либералды қоғамдардың халықаралық төзімділігі қаншалықты деңгейде болуы мүмкін екенін көрсетуге талпыну. "Халықтар заңы" деп Ролз "халықаралық құқық пен тәжірибенің қағидалары мен нормаларына қатысты құқық пен әділдіктің нақты саяси түсінігін" білдіреді (L. P. p. 3). Әділдіктің осы саяси түсінігі "алғашқы позиция" құрылғысы арқылы құралады – бұл гипотетикалық жағдай, онда әр халықтың өкілдері олардың қарым-қатынасының шарттарын анықтайтын қағидаларды белгілеу мақсатымен жиналады. Осы процестің нәтижесінде алынған қағидалар Халықтар заңының мазмұнын құрайды. Сегіз қағида мыналар:

"Халықтар (өз үкіметтері ұйымдастырғандай) еркін және тәуелсіз, және олардың еркіндігі мен тәуелсіздігі басқа халықтар тарапынан құрметтелуі керек". "Халықтар тең және өз келісімдерінің тараптары". "Халықтардың өзін-өзі қорғау құқығы бар, бірақ соғыс құқығы жоқ". "Халықтар араласпау міндеттемесін сақтауы керек". "Халықтар келісімдер мен уәделерді орындауы керек". "Халықтар адам құқықтарын құрметтеуі керек". "Халықтар соғыс жүргізу кезінде белгілі бір шектеулерді сақтауы керек (өзін-өзі қорғау мақсатында деп есептеледі)". "Халықтар саяси және әлеуметтік жағынан әділ немесе лайықты режимге ие болуына кедергі келтіретін нашар жағдайда өмір сүретін басқа халықтарға көмек көрсетуге міндетті".

Идеалдық және идеалдық емес теория

Ролздың диссертациясының бір бөлігін құрайтын мазмұн идеалдық теорияға жатады, бұл әділ немесе кем дегенде лайықты халықтардың бір-бірімен қалай қарым-қатынас жасауы керектігін анықтауға жасалған әрекет. Ролз осы идеалды тұжырымдаманы «реалистік утопия» деп атайды: ол болуы мүмкін және бола да шақырады, себебі ол «әділдік пен ақылға қонымдылықты азаматтардың негізгі мүдделерін іске асыруға мүмкіндік беретін жағдайлармен үйлестіреді» (L. P. 7-бет). Бұл Жан-Жак Руссоның «үкіметтің нақты принциптерін анықтауға тырысу үшін адамдарды қандай болса сондай, ал заңдарды қандай болуы мүмкін сондай қарастыру керек» (Әлеуметтік келісімшарт; кіріспе бөлім) деген идеясының жалғасы. Осылайша, «Халықтар заңы» реалистік утопия болып табылады: ол «ақылға қонымды азаматтар мен халықтар әділ әлемде қалай бейбіт өмір сүре алатынын» көрсетуге бағытталған тытыру (L. P., Алдын ала сөз, vi-бет). Ролздің тақырыпқа деген көзқарасының ерекшелігі – ол идеалдық теорияға баса назар аударады және әділетсіздікке тиісті жауап беруді қарастыратын идеалдық емес теорияны кеңінен талқыламайды. Дегенмен, халықаралық қатынастардағы нақты әлемнің өте идеалдық емес жағдайлары – зор әділетсіздіктер мен кең таралған әлеуметтік жамандықтар тудыратын мәселелерді елеусіз қалдыруға болмайды. Сондықтан Ролз «жақсы ұйымдастырылған» халықтың (либералды немесе лайықты) заңсыз немесе қиын жағдайдағы қоғамдарға, лайықты деп санамауға болатын қоғамдарға қалай қатысу керектігін қарастырады.

Сындар

Джон Роулздың әділдік ретіндегі әділдік теориясының космополиттік түсіндірмесі, жаһандық деңгейде Халықтар заңының қолданылуына қарағанда, көбірек негізделген балама болып саналады. Осы көзқарас бойынша, әділдік ретіндегі әділдіктің қолданылу аясын шектеу, азамат ретіндегі жеке тұлға және конституциялық либералды демократиялық ұлттық мемлекет ретіндегі қоғам тұжырымдамаларын нақтылау арқылы көрінеді. Бұдан әрі, осы негізгі идеяларды нақты тұжырымдамаларға айналдыратын төзімділік тұжырымы, ішкі және халықаралық контекст арасында сәйкес келмейді және Халықтар заңындағы саяси әділдік теориясының негізгі қағидаларымен үйлеспейді деп дәлелденеді.