Кіріспе

1890 және 1910 жылдар аралығындағы Вена мәдениеті

Вена модерні немесе Вена модернизмі – шамамен 1890 және 1910 жылдар аралығындағы Вена мәдениетін сипаттайтын термин. Ол ең алдымен Австрия астанасындағы модернизмнің дамуына және оның философия, әдебиет, музыка, өнер, дизайн және архитектура салаларына тигізген әсеріне қатысты.

Өмірбаян

Франц Иосиф I тұсында консервативті католиктік Австрия-Венгрия империясы өзінің гүлдену кезегіне жетіп, соңғы сатысына енді. Индустрияландыру салыстырмалы түрде жай жүріп жатты, алып әкімшілік аппарат империялық билігін нығайтуда, көпұлтты мемлекетте ұлттық шиеленістер күшейді. Осы жағдайда империяның ірі қалаларында (Вена, Будапешт, Прага, Триест, Загреб және т.б.) сан алуан принциптерге, көзқарастарға, ғылыми тәсілдер мен бағыттарға негізделген интеллектуалдық жетістіктер көтеріліп, дамыды. 1900 жылы 2 миллионнан астам халқы бар Вена қаласы Орталық Еуропаның экономикалық және рухани элитасы жиналатын мәдени орталыққа айналды. Венадағы саяси өмір күрделі және шиеленісті болды. Әлеуметтік демократия (Виктор Адлер), сионизм (Теодор Герцль) және австромарксизм (Отто Бауэр) қалыптасты. Вена мэрі Карл Люгер өзінің сөздерінше, саяси стратегия ретінде ашық антисемитизмді пайдаланды. 1914 жылы Вена тұрғындарының тоғыз пайызы еврейлерді құрады. Карл Краус, Артур Шницлер, Густав Малер, Арнольд Шенберг және Альфред Полгар сияқты еврей жазушылары, композиторлары, актерлері мен ғалымдары ғылым мен өнерде маңызды рөл атқарды. Бір жағынан консервативті салтанаттылық, екінші жағынан прогреске ұмтылыс атмосферасында суретшілер натурализмнен қол үздіп, ішкі әлем мен психикаға көбірек назар аудара бастады. Эгоның ыдырауы туралы түсінік кеңінен тарады. Эрнст Мах эгоны "қайта жаңғыртуға келмейтін" деп сипаттады. Эго мен қоғам, "Мен" мен әлем арасындағы байланыс негізінен ақылға емес, арман мен шындық, ақыл мен сезім арасындағы шекаралық аймақтарға негізделді. Көңіл күй кейде сөзбен жеткізе алмайтын көп нәрсені білдіретіндей болды. Жаңашыл ой-пікірді қабылдаған адамдар арасындағы тікелей қарым-қатынас арқылы идеялар мен түсініктер тарады. Фридрих Ницше мен Рихард Вагнер қоғамдық дискурста маңызды рөл атқарды. Әдеби сыншы және жазушы Герман Барр Берлин мен Вена арасында үздіксіз сапар шегіп, жаңа идеялардың ықпалымен үнемі өзгеріске ұшырады. Барр бастапқыда Вагнердің жақтасы және Бисмарктің ізбасары болды, кейін марксист, натуралист, символист, экспрессионист және, ақырында, консервативті католикке айналды. Вена модернизмінің идеяларын іске асыру үшін (архитектуралық және әдеби тарихилыққа қарсы) 1897 жыл, Вена сецессиясының құрылуы шешуші болды. Әйгілі архитектор Адольф Лус 1893-1896 жылдар аралығында Америкада, әсіресе Чикаго мен Нью-Йоркте болған кезде алған әсерлерімен өмір бойы рухани байланыста болды.

Философия

Эрнст Мах – ғылымның ықпалды философы және физик болды. Людвиг Витгенштейн аналитикалық философия және тіл философиясы саласына маңызды үлес қосты. Зигмунд Фрейд психоанализді негіздеу арқылы психологияда революция жасады. Ол 1899 жылы (1900 жылы басылған) өзінің әйгілі "Түстерді түсіндіру" кітабын жариялады.

Сәулет

Архитектор Отто Вагнер "Moderne Architektur von 1895" (1895 жылғы заманауи сәулет) атты кітап жазды, онда ол тарихи стильдің дәуірі мен үстемдігін (әсіресе Рингштрасседегі нео-грек, нео-рим және нео-барокко стильдеріндегі ғимараттар) аяқталды деп мәлімдеді. Ол әлі "Заманауи" терминін білмеген, тек сәулеттің жаңа технологиялық дамуларға сай болу және бейімделу қажеттілігін айтқан. Өзі Отто Вагнер болат және темір сияқты жаңа құрылыс материалдарын пайдаланып, оларды өз жұмысына енгізді. Адольф Лоос осы кезеңте ең белгілі құрылыстарды жобалады. Олардың ішінде Лоосхаус, Американдық бар және Штайнер үйі бар. Венадағы Лоосхаус (Голдман мен Салач ғимараты деп те аталады) тарихилықтан бас тартуды, сондай-ақ Вена сецессиясы қолданған әшекейлерден айырылуды білдіреді. Адольф Лоосқа 1909 жылы тапсырма берілді, ал ғимарат 1910 жылы аяқталды. Ашылғаннан кейін оның сыртқы түрі Вена тұрғындарын таң қалдырды, себебі олардың талғамы әлі де көбінесе тарихи стильге бағытталған еді. Фасадта әшекейлердің жоқтығына байланысты, оны "қабақсыз үй" деп атады. Американдық бар, сонымен қатар Кэрнтнер бар деп те белгілі, Лоостың қарапайым, әшекейсіз формаларын сәнді материалдармен және нәзік, қарапайым бөлшектермен үйлестіріп, заманауи және сәнді әсер қалдырады. Штайнер үйі суретші Лили Штайнер және оның күйеуі Хьюго үшін жобаланған. Ол Венаның шетінде орналасқан. Штайнер үйі заманауи сәулеттің өте ықпалды үлгісіне айналды; ол Лоостың Вена қауымдастығынан тыс аудиторияға заманауи сәулетші ретінде танылуына маңызды үлес қосты және 1920-30 жылдары сәулетшілер үшін міндетті нұсқаулыққа айналды. Қазіргі заманғы қозғалыстың барлық әдебиеті дерлік бақтың фасадын радикалды рационалистік заманауи сәулеттің даусыз үлгісі ретінде қайта жариялады.

Өнер

Густав Климт – осы кезеңде туған ең белгілі австриялық суретші. Ол әдемі бейнеленген тұлғаларды сомдауда алтынды символдық түрде пайдалануымен ерекшеленеді, ал "Құшақтасу" – оның ең танымал туындысы. Бұл бағыттың тағы бір маңызды өкілі – Климттің шәкірті Эгон Шиле. Екеуі де ғасыр соңына тән сексуалдық мәселелерді зерттеуде жаңашыл болды.

Музыка

Вена модернінің айқын ерекшелігі – Густав Малер мен Вена филармониясы арасындағы қайшылық, олардың консервативті дәстүрі Малердің заманауи шығармаларымен үйлеспеді. Модернизмнің басты мақсаты – өткенмен үзіліс жасау еді, бірақ Малердің дәстүрді құлаттыруға жасаған әрекеті жақсы қабылданыс таппады. Венадағы басқа да модернист композиторлар – Шенберг, Антон Веберн және Альбан Берг, олардың шығармалары Екінші Вена мектебінің негізгі бөлігін құрады. Венадағы модернист музыкасы тынышсыздандыратын, рухты құлдырататын және зиянды қарсылық тудыратындықтан сынға ұшырады, бірақ модернистер мұны прогрестің қажетті шарты деп есептеді.