Кіріспе

Жүйке қабынуы немесе жалпы жүйке жүйесінің кез келген бөлігінің қабынуы. Неврит (/nj//ʊəˈr//aɪ//t//ɪ//s/), грек тілінен (νεῦρον) – жүйке қабынуы немесе шеткі жүйке жүйесінің жалпы қабынуы. Қабыну және көбінесе осымен қатар жүретін демиелинизация, жүйке сигналдарының бұзылуына және жүйке функциясының бұзылуына алып келеді. Неврит жиі нейропатиямен шатастырылады, ол шеткі жүйке жүйесіне әсер ететін кез келген ауру процесін сипаттайтын кең термин. Дегенмен, нейропатиялар қабынулы немесе қабынулы емес себептерден туындауы мүмкін, және бұл термин кез келген зақымдану, дегенерация немесе дисфункцияны қамтиды, ал неврит – қабыну процесін нақтылайды. Қабыну биологиялық зиянға жиі реакция болғандықтан, көптеген жағдайлар неврит белгілерімен көрінеді. Жиі кездесетін себептерге аутоиммундық аурулар, мысалы, қөп склероз; бактериялық инфекция, мысалы, мәйіс немесе вирус инфекциясы, мысалы, қызылша; Гийен-Барре синдромы сияқты инфекциядан кейінгі иммундық реакциялар; немесе шиатикада жиі кездесетін физикалық жарақатқа реакция жатады. Денедегі кез келген жүйке қабынуға ұшырауы мүмкін, бірақ нақты этиологиялар нақты жүйкелерге әсер етуі мүмкін. Симптомдардың сипаты зардап шеккен нақты жүйкелерге байланысты: сезім жүйкесінің невриті ауырсынуға, парестезияға (қарпылу, күйдіру сезімі), гипоэстезияға (сезімнің төмендеуіне) және анестезияға (сезімнің жойылуына) себеп болуы мүмкін, ал қозғалтқыш жүйкесінің невриті парезге (әлсіздік), фасикуляцияға, параличке немесе бұлшық етінің жоғалуына алып келуі мүмкін. Невриттің емдеуі қабынудың себептерін жою немесе басқаруға, содан кейін қолдаушы күтімге және қабынуға қарсы немесе иммундық модуляциялық емге, сондай-ақ симптомдық емге бағытталған.

Жұқпалы

Невритті белсенді инфекциялар да, инфекциялық аутоиммундық процестерден кейінгі процестер де тудырады. Невриттің жұқпалы себебін тез анықтау емдеу тәсілін анықтайды және басқа этиологияларға қарағанда ұзақ мерзімдік жағдайларға жақсырақ жауап береді. Бактериялық, вирус және спирохета инфекцияларының барлығы қабынулы жүйке жауаптарымен байланысты. Невритке ең көп қатысатын бактериялық агенттер – маха, Лайм ауруы және дифтерия. Невриттің вирус себептері – герпес симплекс вирусы, сушешек вирусы және ВИЧ. Маха ауруы көбінесе микобактерияның тікелей жүйке инфекциясымен сипатталады. Аурудың клиникалық картинасы бактериялық титрге және иесінің туа біткен қарсылығына байланысты әртүрлі болады. Иесі организмге қарсылық танытпаған жағдайда кездесетін махалық алапес, теріде кең таралған зақымданулармен және анық сезілетін жүйкелердің үлкейуімен көрінеді. Лайм ауруы – спирохета Borrelia burgdorferi қоздырғышынан туындайтын, перифериялық және орталық неврологиялық белгілері бар құрттардан жұғатын ауру. Лайм ауруының алғашқы сатысында көбінесе патогномоникалық "түйеқұмырсқаның көзі" тәрізді бөртпе, миграциялық эритема, сондай-ақ қызба, әлсіздік және буын аурулары пайда болады. Емделмеген науқастардың шамамен 15%-ында неврологиялық белгілер дамиды, олар классикалық түрде бас сүйек жүйкесінің дисфункциясы, радикулоневрит және лимфоциттік менингитпен сипатталады. Дифтерия – балалар арасында бұрынғыда жиі кездесетін тыныс жолдарының инфекциясы, ол нейротоксин өндіреді, бұл екі фазалы нейропатияға әкелуі мүмкін. Герпес симплекс вирусы – белсенді инфекциялар арасында нейрондық ганглияларда жасырын түрде болатын кең таралған вирус. HSV 1 көбінесе бас сүйек жүйке ганглияларында, әсіресе тригеминальді ганглияларда орналасады және белсенді кезеңдерде ауырсынулы нейралгияларды тудыруы мүмкін. Сондай-ақ, ол Белл парезімен және вестибулярлық невритпен байланысты. HSV 2 көбінесе кесек-қабырға ганглияларында орналасады және белсенді инфекция кезінде радикулопатиямен байланысты. Сушешек вирусы, сушешек қоздырғышы, алғашқы инфекциядан кейін жүйке жүйесінде ұйықтап жатуы мүмкін. Вирустың қайта белсенділуі, әдетте, белдеу ісігі деп аталатын герпес зостерге әкеледі, ол дерматомальды немесе бас сүйек жүйкесінің таралуында, жасырын вирус орналасқан ганглионға сәйкес келеді. Герпестік бөртпе басылғаннан кейін, постгерпестік невральгия апталар бойы немесе айлар бойы сақталуы мүмкін. ВИЧ жедел инфекция кезінде де, аурудың прогрессиясы кезінде де көптеген неврологиялық белгілерге байланысты. Жедел инфекция кезінде перифериялық жүйкеге тікелей әсер ету, көбінесе екі жақты беттік паралич және жіті қабынушы демиелинизациялық полиневропатия (Гильян-Барре синдромы) туралы хабарламалар бар. Аурудың прогрессиясына қарай, диффузды инфильтративті лимфоцитоз синдромы перифериялық жүйкелердің лимфоциттік қабынуын қамтуы мүмкін, бұл ауырсынулы симметриялық полиневропатияға әкеледі. Инфекция барысында иммундық дисфункция созылмалы қабынушы демиелинизациялық полиневропатияға немесе васкулитке байланысты мононеврит мультиплексіне әкелуі мүмкін. ВИЧ-қа байланысты нейропатияны анықтау ауруды басқару үшін қолданылатын көптеген антиретровирустық препараттардың нейротоксикалық сипатымен қиындық тудырады, әдетте, ВИЧ-қа байланысты нейропатия антиретровирустық терапияны жалғастыру арқылы жақсарады, ал дәрілік нейропатия нашарлайды. Нейромиелит оптика, бұрынғыда көп қабатты склероздың бір түрі деп есептелген, аквапорин 4-ке селективті түрде байланысатын IgG антиденелерімен сипатталады. Оптикалық неврит – бұл монокулярлық көру қабілетінің жоғалтуымен байланысты, көбінесе бастапқыда түс қабылдаудағы бұзылыспен (дисхроматопсия) сипатталады, содан кейін көрудің нашарлауы және өткірліктің төмендеуі байқалады. Оптикалық неврит сонымен қатар периокулярлық ауырсынумен, фосфендермен және басқа да көру бұзылыстарымен байланысты. Жедел оптикалық невритті емдеуде жіті қабыну эпизодымен байланысты негізгі нейропатологияны басқару үшін ауруды өзгертетін иммунотерапияға қосымша кортикостероидтар, плазмаферез және IV иммуноглобулиндер қолданылады. Гильян-Барре синдромы – жіті полиневропатиялар класы, олар жіті қабынушы демиелинизациялық полирадикулоневропатияны (АҚРП), жіті моторлық аксональды нейропатияны (АМАН), жіті атаксияны және Миллер-Фишер синдромын қамтиды. Созылмалы қабынушы демиелинизациялық полиневропатия (СКДП) – бұл қабынулы нейропатия, ол патофизиологиялық тұрғыдан АҚРП-ға ұқсас, бірақ әлдеқайда ұзаққа созылатын уақыт аралығында прогрессирлейді.

Паранеопластикалық

Бірнеше түрлі қатерлі ісіктер, әсіресе ұсақ жасушалы өкпе қатерлі ісігі және Ходжкин лимфомасы паранеопластикалық невритпен байланысты. Бұл карциноматты полиневропатия, Hu, Yo, амфифизин немесе CV2/CRMP5 онконевралды антигендеріне қарсы антиденелердің болуымен байланысты, олар ісік жасушаларын да, шеткі жүйке жүйесі нейрондарын да таниды және байланыстырады. Бұл паранеопластикалық синдром сезімтал нейропатия ретінде көрінуі мүмкін, ол негізінен арқалық тамыр ганглионын зақымдайды, нәтижесінде жоғарғы аяқ-қолдардың ауырсынулы парестезияларымен бірге сезімталдықтың прогрессивті жоғалуына әкеледі, немесе прогрессивті әлсіздікпен сипатталатын аралас сенсомоторлық нейропатия ретінде дамиды. Паранеопластикалық синдромдарды емдеу мақсаты – дәстүрлі онкологиялық тәсілдермен ісік тінін жою, сондай-ақ стероидтар, плазмаферез немесе ИВИГ сияқты иммунотерапиялық емдерді қолдану.

Метаболистік

Метаболизмнің бұзылуы және кейбір витаминдердің, әсіресе В витаминдерінің жетіспеушілігі, шеттік нервтердің қабынуымен және дегенерациясымен байланысты. В1 витамині, тиаминнің жетіспеушілігі берибериге алып келеді, ол бұлшық әлсіздігі мен атрофиясымен қатар, ауыр сезімдік нейропатияға себеп болуы мүмкін. Ниацин, В3 витаминінің жетіспеушілігі пеллаграны тудырады, ол терінің кератоздық зақымдануларымен бірге түрлі шеттік нейропатиялармен көрінеді. В6 витамині, пиридоксин, жетіспеушілігі де, артық мөлшері де шеттік нервтердің зақымдануымен байланысты. В12 витаминінің жетіспеушілігі субкүткір біріктірілген дегенерацияны тудырады, бұл классикалық түрде орталық демиелинизациялық процеске байланысты ауру, бірақ ол сонымен қатар ауырсынушы шеттік нейропатиямен де көрінеді. Витаминдердің жетіспеушілігін емдеуде нақты тапшылықты толықтыруға баса назар аударылады, жазылу процесі көбінесе ұзаққа созылады және кейбір зақымдар қайтымсыз болып қалады.

Уытты

Көптеген дәрілік заттардың шеткі жүйкелерге уытты әсері болуы мүмкін, мұндай иатрогендік нейропатиялар – невриттің көбірек кездесетін түрі. Жүйкелерге уытты әсер ететін дәрілік заттардың негізгі топтарына: қатерлі ісікке қарсы препараттар, антибиотиктер, иммуносупрессанттар және жүрек препараттары жатады. Бұл дәрілік заттардың салдарынан туындаған нейропатияны емдеудің басты шарты – осы препараттарды тоқтату, алайда пациенттердің жағдайы препаратты тоқтатқаннан кейін де бірнеше апта бойы нашарлауы мүмкін.

Диагностика

Невриттің нақты диагнозы мен сипаттамасын қою үшін, белгілі бір жүйке немесе жүйкелердің таралу айманындағы кез келген белгілерді анықтап, сипаттау мақсатында жан-жақты физикалық тексеру жүргізіледі. Тексеру барысында белгілердің пайда болу уақыты, таралуы, ауырлығы, жүйке функциясының бұзылу деңгейі, сондай-ақ сезім, қозғалыс немесе екеуінің бірдей зардап шегуі анықталады. Зақымдану орны анықталғаннан кейін, оған қатысты жүйкелерге сәйкес келетін арнайы зерттеу әдістері қолданылуы мүмкін. Қандағы қант деңгейі мен В12 витаминінің, сондай-ақ метаболиттердің көрсеткіштерін анықтау үшін қан тапсыру қажет. Егер ауру тарихы мен физикалық тексеру нәтижелері сәйкес келсе, қосымша витаминдер мен токсиндердің деңгейін өлшеуге болады. Көбінесе пайдалы болатын медициналық зерттеулерге: жүйке биопсиясы, МРТ, электромиография, жүйке өткізгіштігін зерттеу, көз түбін қарау және омыртқа сұйығын алу кіреді. Дегенмен, невритке байланысты көптеген аурулардың диагнозы клиникалық қорытындыға негізделеді және ешқандай нақты диагностикалық тестке тәуелді емес.