Кіріспе

Кванттық механикада жүйенің энергиясының қосындысы үшін кванттық оператор

Кванттық механикада жүйенің гамильтонианы – жүйенің кинетикалық және потенциалдық энергиясын қоса алғандағы, оның жалпы энергиясына сәйкес келетін оператор. Оның спектрі, жүйенің энергия спектрі немесе энергияның өзіндік мәндері жиыны – жүйенің жалпы энергиясын өлшеу нәтижесінде алынатын мүмкін нәтижелер жиыны. Энергия спектрімен және жүйенің уақыт бойынша өзгеруімен тығыз байланысты болғандықтан, кванттық теорияның көптеген тұжырымдамаларында маңызды рөл атқарады. Гамильтониан Уильям Роуэн Гамильтонның есімімен аталады, ол Ньютон механикасын революциялық түрде қайта құрды, бұл Гамильтон механикасы деп белгілі және кванттық физиканың дамуы үшін тарихи маңызға ие. Векторлық жазуға ұқсас, ол әдетте символымен белгіленеді, мұнда төбеше (^) оператор екенін көрсетеді. Оны сондай-ақ немесе деп жазуға болады.

Кіріспе

Жүйенің гамильтониясы жүйенің толық энергиясын көрсетеді; яғни, жүйеге қатысты барлық бөлшектердің кинетикалық және потенциалдық энергияларының қосындысын. Гамильтониян әртүрлі түрдерде болады және кейбір жағдайларда зерттеліп отырған жүйенің нақты ерекшеліктерін ескере отырып, мысалы, жүйедегі бір немесе бірнеше бөлшек, бөлшектердің өзара әрекеттесуі, потенциалдық энергияның түрі, уақытқа байланысты немесе уақыттан тәуелсіз потенциал арқылы жеңілдетілуі мүмкін.

Гамильтондар үшін өрнектер

Төменде әртүрлі жағдайлардағы гамильтониан өрнектері келтірілген. Бұл өрнектерді жіктеудің негізгі тәсілдері – бөлшектер саны, өлшемдер саны және потенциалдық энергия функциясының сипаты, ең бастысы – кеңістік және уақытқа тәуелділігі. Массалармен , ал зарядтармен белгіленеді.

Қатты ротор

Қатты ротор үшін – яғни, кез келген осьтерде еркін айналуға қабілетті, ешқандай потенциалмен шектелмеген бөлшектер жүйесі (мысалы, екі немесе үш байланысы бар, тербеліс дәрежелері өте аз еркін молекулалар), Гамильтониан былай жазылады:

мұнда , , және – инерция моменттерінің компоненттері (техникалық тұрғыдан инерция тензорының диагональдық элементтері), ал , , және – сәйкесінше , , және осьтері бойынша толық бұрыштық импульс операторлары (компоненттері).