Кіріспе

Жапонияның қорғаныс өнеркәсібіне шолу

Жапон қорғаныс өнеркәсібі – жапон экономикасының әскери технологияны сатып алуға жауапты бөлігі, негізінен елдің Өзін-өзі қорғау күштері үшін, және қатаң ұлттық экспорт саясатының салдарынан.

Соғыстан кейінгі тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияны одақтас елдер басып алғаннан кейін, Жапонияны өзгерту және қайта құру үшін ірі экономикалық, әлеуметтік және үкіметтік реформалар жүзеге асырылды. Бұл өзгерістердің арасында Жапония Конституциясының 9-бабын қабылдау, Жапонияның әскерін тарату, әскери өндірісті және зайбацуларды тарату арқылы Жапонияны әскерилендіруден бас тарту болды. Алайда, Корея соғысы басталғанда, Жапонияда орналасқан АҚШ әскерлері соғыс үшін Корея түбегіне ауысуға мәжбүр болды, бұл Жапонияны қорғаныссыз қалдырды. Осы қиын жағдайды ескере отырып, АҚШ оккупациялық билігі Жапонияны өз әскери күштерін қайта құруға ынталандырды (немесе қысым жасады), нәтижесінде Ұлттық полиция резерві құрылды, кейін Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштері (JSDF) құрылды. 1952 жылға қарай жапондық өндірушілер Азиядағы АҚШ күштері үшін жабдықтарды жөндеуге және күтіп ұстауға кірісті, ал 1954 жылы Жапонияның қорғаныс өнеркәсібі АҚШ үлгісіндегі қару-жарақпен жаңадан құрылған JSDF-ты жасап, қаруландыра бастады. Мицубиси және Сумитомо сияқты бұрынғы зайбацулар қорғаныс өнеркәсібіне қайта оралды. Сонымен қатар, 1954 жылғы Өзара қауіпсіздік көмегі туралы келісім Жапонияға АҚШ-тан қаржы, материалдар және қызметтер түрінде әскери көмек алуға мүмкіндік берді. Бұл келісім Жапонияға АҚШ пен Жапония арасындағы Өзара ынтымақтастық және қауіпсіздік туралы шартқа сәйкес лицензия бойынша АҚШ қаруын сатып алуға және/немесе әзірлеуге негіз болды. Жапонияның Вьетнам соғысы кезінде АҚШ әскерлеріне напалм жеткізгені туралы айыптаулардан кейін, 1967 жылы үш түрлі қару-жарақ экспортын шектеу шарасы қабылданды, ол үш критерийдің кез келгеніне сәйкес келетін елдерге қару-жарақ экспортын болдырмауға бағытталған: Шығыс блогындағы елдер, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қару-жарақ эмбаргосы салынған елдер немесе қазіргі уақытта халықаралық қақтығысқа қатысқан немесе қатысуы мүмкін елдер. 1970 жылдың шілдесінде Қорғаныс агенттігінің директоры Накасоне Ясухиро қорғаныс өнеркәсібі үшін бес мақсат белгіледі. Қару-жарақ экспортына тыйым салу ешқашан алынып тасталған жоқ және суық соғыс аяқталғаннан кейін Жапонияның қорғаныс өнеркәсібі әскери бюджеттің азаюы, қару-жарақ экспортына тыйым салу және ғылыми-зерттеу және даму шығындарының өсуі, сонымен қатар тұрақты ғылыми-зерттеу бюджеті сақталғандықтан, тоқырауға ұшырады. Қорғаныс өнеркәсібі 2012 жылы премьер-министр Синдзо Абэ екінші рет билікке келгеннен кейін қайта жандана бастады. Абэнің қорғаныс саясаты Қытайдың өсіп келе жатқан ықпалы мен әскери күшеюіне қарсы Жапонияның өзін және оның американдық одақтасын жақсырақ қорғау үшін әскери қабілетін арттыруды көздеді. Осы мақсатта 2013 жылдан бастап әскери бюджет өсе бастады, сонымен қатар Абэнің қорғаныс саясатына сәйкес реформалар жүзеге асырылды. Қорғаныс өнеркәсібі үшін ең маңызды реформалардың екеуі 2014 жылы қару-жарақ экспортына қатысты өзіндік шектеулерді алып тастау және 2015 жылы Қару-жарақ сатып алу, технология және логистика агенттігін (ATLA) құру болды.

Қиындықтар мен мүмкіндіктер

Жапонияның қорғаныс өнеркәсібі Жапонияның әскери технологиясының көп бөлігін өндірсе де және сапасымен танымал болса да, тарихи түрде оның айтарлықтай өсуіне кедерес келтіретін қиындықтарға тап болды. Бұл қиындықтардың қатарында өндірістің жоғары құны, өндірілетін бірліктің аздығы, кішкентай ішкі нарық, экспортқа тыйым салу, ғылыми-зерттеу жұмыстарына (ҒЗЖ) бөлінетін бюджеттің шектеулі болуы және Жапониядағы бейбітшілдік көзқарастар бар. Аз табыс пен инженерлік дағдыларды жетілдірудің нашарлығы өсудің баяулауына себеп болады, бұл өндірістің қымбаттауына, шетелдік қорғаныс мердігерлеріне тәуелділіктің артуына және/немесе компаниялардың қорғаныс саласынан шығуына әкеледі, бұл өз кезегінде қорғаныс өнеркәсібіне одан да зиян келтіреді. Мұндай мәселелерді шешу үшін 2013 жылы Жапония АҚШ-тан өзге Ұлыбритания және Австралия сияқты елдермен халықаралық технологиялық ынтымақтастыққа қатыса бастады. ATLA құрылымы ғылыми-зерттеу жұмыстарын, жобаларды басқаруды және әскери технологияны сатып алуды тиімдендіру арқылы қорғаныс өнеркәсібіне қосымша пайда әкеледі.

FS-X бағдарламасы

FS X бағдарламасы жапон қорғаныс өнеркәсібінің кездескен кейбір қиындықтарын көрсетті. Бағдарламаның бастапқы мақсаты – Mitsubishi F-1 ұшағының ізбасары болатын ұлттық иеліктегі истребительді жасау еді. Жапон қорғаныс мердігерлері болашақ ұшақтарды өндірудегі біліктілікті дамыту және Жапонияның авиация өнеркәсібін сақтап қалу үшін отандық әзірлемелерді іздеді. Бірақ АҚШ тарапынан көрсетілген қысым салдарынан бағдарлама F-16 негізінде бірлесіп әзірленетін истребительге көшті. Бұл шешім Жапонияда үкіметтің АҚШ қысымына мойын бұйруына байланысты сынға түсті. Жапон қорғаныс мердігерлері мен заң шығарушылар АҚШ-тың осы келісім арқылы жапонияның озық технологияларына қол жеткізетініне наразылық білдірді, сондай-ақ жергілікті өнеркәсіптер ұшақтың отандық әзірлемесімен салыстырғанда аз пайда көретініне алаңдады. Сондай-ақ, ұлттық истребительдің модификацияланған F-16-дан артық болатынына сенім болды. F-2 истребителінің өндірісінің кешігуі, жоғары өндіріс құны (Блок 50/52 F-16-дан шамамен төрт есе қымбат) және ұшақтар санының 141-ден 94-ке дейін азаюы да сынға ұшырады.

X-2 Шиншин

Mitsubishi X 2 ұшағының дамуы Mitsubishi F 2 ұшағының ізбасары болатын, алтыншы буын стелс истребителін жасау үшін қажетті технологиялар мен білімді дамытуға бағытталған. X-2 ұшағы 2016 жылдың 22 сәуірінде тарихи тұңғыш рет ұшып, өзінің стелс ұшағын ұшқан әлемдегі төртінші ел ретінде Жапонияның беделін нығайтты. X-2 ұшағының дамуы Жапонияның әуе-ғарыш және қорғаныс индустриясының қайта жандануының көрсеткіші деп есептеледі. Қорғаныс министрлігі болашақ стелс истребителін сатып алуды Жапония жетекшілік ететінін, алайда халықаралық ынтымақтастық мүмкін екенін мәлімдеді.

Қару-жарақ экспорты

Жапония үшін басқа елге қару-жарақ экспортының артықшылықтарына қорғаныс өнеркәсібінде өндіріс көлемін ұлғайту арқылы экономиканы жақсарту, өнімнің бірлігіне арналған құнның төмендеуі және халықаралық қарым-қатынастарды нығайту кіреді. Жапония 2014 жылдың 17 шілдесінде Катар үшін PAC 2 зымыраларын жасау үшін АҚШ-қа гироскоптарды жеткізу арқылы алғашқы экспортын жүзеге асырды. 2015 жылдың 13 мамырында Жапония алғашқы әскери сауда көрмесін өткізді. Бірақ барлық күш-жігерге қарамастан, Жапония ірі экспорттық келісімге қол жеткізуде қиындықтарға тап болып отыр. Жапония қару-жарақ экспортында кездесетін мәселелердің бірі – өнімнің жоғары бірлік құны және сыртқы клиенттерге тиімсіз болуы мүмкін ерекше ішкі талаптар. Осы тұрғыда, кейбір сарапшылар Жапонияның қорғаныс өнеркәсібі "Галапагос синдромынан" зардап шегіп отырғанын атап өтті. Сондай-ақ, қару сатудан түсетін кірістің аздығы және/немесе "өлім саудагерлері" деп айыпталудан қауырсыну себепті жапондық компаниялар да қатысуға тартыншақтық танытады.