Кіріспе

Этностық топ

Мексикалық этнос – Сери немесе Комакак халқы – Мексиканың Сонора штатының жергілікті халқы. Олардың көп бөлігі Калифорния шығанағының құрлық жағалауындағы Пунта-Чуэка және Эль-Десембоке қалаларындағы Сери коммуналдық жерінде (lang es) қоныстанған. Тибурон аралы (Тахейоц) және Сан-Эстебан аралы (Кофтееколь және кейде Хаст) да олардың дәстүрлі аумағының бір бөлігі болған. Олар теңіз бен құрлықпен тығыз байланыста. Сери халқы – испан және мексикалық мәдениеттерімен қарым-қатынас жасағаннан кейін тілдерін және мәдениетін ең жақсы сақтап қалған Мексиканың этностарының бірі. Сери халқы мәдени және тілдік тұрғыдан аймақта өмір сүрген басқа топтардан – Опата, Яки (жекеше: Еким, көпше: Ектс), О’одхам (жекеше: Hapaay), немесе Кочими сияқты – ешқандай байланысы жоқ. Сери тілі аймақтағы барлық басқа тілдерден ерекшеленеді және оқшауланған тіл деп саналады. Апачтардың (жекеше: Хапат, көпше: Хапатсой) және Яки тайпаларымен бірге, Сери испандықтарға (жекеше: Casopin) және кейін мексикалықтарға (жекеше/көпше: Коксар) қарсы көрсеткен қарсылығымен белгілі шайқасшылар ретінде танымал. Сери халқы ғасырлар бойы, тіпті мыңжылдықтар бойы сыртқы әсердің аздығына қарамастан Сонора жағалауында өмір сүрген. Бірақ отарлау кезінде олар өз жерлерінен қуылды, басқаларға жұмыс істеуге және христиан дінін қабылдауға мәжбүр болды. Ресендес 1660 жылдардағы құлға алу шабуылы туралы былай деп жазады: «Испаниялықтардың бір тобы Сери жерлерін шарлап, бір тайпаның көптеген ересек адамдарын өлтіріп, балаларын Испанияның Сонора қалаларына таратып берді».

Серілік аумақ

Сонора штатындағы Сери аумағы шамамен 500 км² жерді алып жатыр және штаттың орталық жағалауындағы Калифорния шығанағында орналасқан Тибурон аралынан континенттік жермен бірге жатыр. Сери халқы негізінен Эль-Десембоке (Хаксоль Ийхом, 29°30'13"С, 112°23'43"Б), Питикито муниципалитеті, Пунта-Чуэка (Сокаэкс, 29°0'54"С, 112°9'42"Б) және Сонора жағалауында орналасқан Гермосильо муниципалитетінде тұрады. Балық аулау маусымдарына байланысты, кейбір адамдар мен олардың туыстарының орналасқан жері жағалау бойындағы барлық балық аулау аймақтарында өзгеріп отыруы мүмкін.

Инфрақұрылым

Пунта-Чуэка тұрғындары оңтүстікке қарай соққан жол арқылы Бахиа-де-Кино ауылымен байланысады. Солтүстікке қарай Desemboque-ді Пуэрто-Либертад қаласымен жалғастыратын жол бар. Әрбір ауылда балабақша, орта және бастауыш мектеп оқушыларына арналған мектептер бар.

Тарих

Испан билігінен бұрын Сери тайпасының жері таулар, Энсинас шөлі және Калифорния шығанағы арасында орналасқан еді. Жері солтүстікте Альтар шөлінен басталып, оңтүстікте Яки өзеніне дейін, шығыста Хоркаситастан батыста Тибурон, Сан-Эстебан, Патос және Алкатрас аралдарына дейін созылған. Көшпелі халық ретінде Серилер Сонораның қазіргі он төрт ауданына сай келетін аймақтарды шарлаған. Осы кезеңде Сери тайпасы алты топқа бөлініп, әкелік тегі бойынша өз руларына жіктелген деп есептелген. Күнделікті өмірде рудың ішінде жетекші болмаған. Жеке жағдайларда ғана, мысалы, соғыс немесе ауыр аң ауру мен балық аулау маусымдарында басшылар тағайындалған. Осы лауазымға ең қабілетті адам ғана лайық деп саналған. Сери халқына қарсы испан және мексика әскерлерінің қуғын-сүргіні 18 ғасырдың ортасында басталды. Мексика әскерлерінің Серилерге қарсы жорықтары олардың халқын және жерін 1900 жылдардың басына дейін азайтуды жалғастырды. Серилер испан конкистадорлары іздеген нәрсенің антоними болды. Олардың жері аса пайдалы емес еді, байлық жинамаған, жаулауды тиімді ету үшін жеткілікті өнім бермеді және олар осы өмір салтына бейім емес болғандықтан жұмысшы ретінде қызмет етуге және еңбек етуге жарамайтын. Осы себепті Сери тайпасы өздерінің тәуелсіздігі мен мәдениетін басқа тайпалардан гөрі ұзақ сақтады. Колониялық кезеңде оларды дінге келтіруге және егіншілікпен айналысуға үйретуге тырысқан иезуиттер Серилермен ең көп байланыс жасаған сыртқы адамдар болды. Олардың хаттары осы халық туралы ең ерте және толыққанды сипаттаманы береді. Алайда, олардың ешқайсысы да сәтті болмады, сондықтан Серилер әрқашан шөлдегі өмір салтына оралып отырды, сондықтан олар әрқашан заңсыз топ деп есептелді. Испандықтар, содан кейін мексикалықтар Серилердің барлығын жоюға тырысты, бұл топтың жаппай қырылуына әкелді. Алайда, Сери тайпасы сол кезде ресми түрде бағындырылмады және дінге келтірілмеді. Бірте-бірте олар өздерінің жерінің бір бөлігіне ғана шектелді және олардың саны азайды. Мексика тәуелсіздік алған кезде, бұрынғы ұйымдық жүйе жойылды және Серилер құрлықта қоныстанды. Алайда, 19 ғасырдың бірінші үштен екі бөлігінде мексикалық әскерлер мен фермерлер оларды қуғынға алып, қырып салғысы келді. Сери тайпасының бір бөлігі Тибурон аралына паналады. Судың және аң аулауға арналған жануарлардың жетіспеушілігі, сондай-ақ түрлі аурулар Серилердің Тибурон аралындағы паналауын тастап, құрлыққа оралуының басты себептері болды. Олар балық сатумен және мал шаруашылығымен айналысып, кейіннен қоныстанды. Олардың құрлыққа табысты оралуына мүмкіндік берген сыртқы факторлардың бірі 1929 жылғы дағдарыс болды, бұл солтүстік және солтүстік-шығыс Мексикадағы қалалар мен ауыл шаруашылығы орталықтарына кедей адамдардың көптеп көшіп кетуіне себеп болды. Бұл балық пен басқа да теңіз өнімдерін тұтынуды арттырды, олар сиыр етінен арзан болды. Сол кезден бастап Сери тайпасы сауда-саттық экономикасында маңызды рөл атқара бастады және өздерінің нарықтық операцияларында ақшаны қолдана бастады. Бұл кезеңде жылдам құрылымдық, ұйымдық және мәдени өзгерістер болды.

Тіл

Сери тілі, cmiique iitom, тілдік оқшаулықта саналады, себебі оның басқа тілдермен байланысы туралы жеткілікті дәлелдер жоқ. Қазіргі таңда халықтың көп бөлігі белгілі бір деңгейде екі тілді, алайда күнделікті іс-әрекеттерінде өз тілінде сөйлеуді ұнатады. Сери халқы өз тілін жоғары деңгейде сақтап, қолданады. Өмір салтына енген жаңа мәдени ұғымдарды атау үшін испан тілінен сөздер қабылдаудың орнына, олар Сери тілінде жаңа сөздер жасауды жалғастыруда.

Денсаулық

Сері тайпасы арасында дәстүрлі ем-дәрмектер мен әдістер туралы білімнің сақталуы жеткіліксіз болуы мүмкін. Олар кейбір ауруларды емдеуге қолданылатын өсімдіктер туралы біледі, бірақ сери этномедицинасының зерттелуі әлі де жалғасуда. Олардың шөлейтті климаттың биологиялық әртүрлілігі және стандартты егіншілік пен мал шаруашылығын жүргізе алмауы, олардың этномедициналық білімдерін өте құнды етеді. Құрлықтағы өсімдіктермен қатар, дәрілік мақсаттар үшін моллюскалар мен балдырлар сияқты теңіз ресурстары да қолданылған. Тайпаның көшпелі өмір салты олардың тамақтану және тұтыну үлгілерінде өзгерістерге әкеліп, диабет сияқты денсаулық проблемаларын тудырды. Қазіргі уақытта сери тайпасының арасында медицина мамандары жетіспейді. Дәстүрлі ем алу үшін, сери пациенттері ем алу үшін жақын ауылдарға немесе облыс орталығына барады. Әйелдер дәстүрлі медицина туралы білімді сақтап, сабын мен крем сияқты дәстүрлі емдік заттарды дайындап, сырттан келгендерге сатады. Сери тарихында бұрын белгілі болған екі емші туралы мәлімет бар. Кола Конаадж – жүктілік пен босандыруға көмектесу үшін аймақтық флора мен фаунадан алынған ресурстарды қолданған акушер. Зиікс хаако кама – дәстүрлі сери медицинасын қолданған танымал рухани маман. Сери тайпасының өзінің табиғи ортасы туралы білімі, олардың этноботаникасы туралы материалдардың жариялануына әкелді, бұл серилердің өз аймағының флорасы мен фаунасымен ғасырлар бойы қатар өмір сүргенін көрсетеді. Олардың қоршаған ортасының қатал экологиялық жағдайы мен өзгергіштігі – аймақтың флорасы мен фаунасы туралы білімдерінің негізгі қозғаушы күші, өйткені осы жағдайларға байланысты көшпелі өмір салтын сақтау қажеттілік болды.

Тұрғын үй

Сери ауылдарында үйлер негізінен бетон блоктардан, бетон немесе асбест шатырымен салынады, бірақ кейде картоннан жасалған үйлерге де кездесесіз. Әдетте, мұндай үйлерде ас үй, ас бөлмесі, дәретхана және бір немесе екі жатын бөлме болады. Осы типтегі тұрғын үйлерді 1974-1984 жылдар аралығында федералды және штаттық үкіметтер қолдаған және іске қосылған. Балық аулау аймақтарында дәстүрлі үйлерді кездестіруге болады, олар шөптер және басқа материалдардан (әдетте, логгерхед тасбақаларының қабықтарынан) жасалған, ocotillo (Fouquieria splendens) ағашының қаңқасының үстіне орнатылған баспаналар. Мұндай баспаналар бір отбасыға ғана арналған және көшпелі өмір салтына ыңғайлы. Бұл құрылыс түрі дәстүрлі мерекелерде де пайдаланылады.

Аумақ және экология

Қазіргі уақытта Комкаактың аумағының жалпы көлемі , оның ішінде ехидо құқықтары арқылы және коммуналдық жер беру арқылы берілген. Аумақтық өлшемдері мен аз халқының есебінен Сери және Лакандондар Мексикадағы ең көп жерге иелік ететін халықтардың бірі саналады. Дегенмен, олардың жерінің қиын экологиялық жағдайы Сери халқының аумағын ауыл шаруашылығына пайдалануын өте қиын жасайды. Осы себепті Сери тарихында ешқашан ауыл шаруашылығымен айналыспаған. Жалпы, Сери аумағының жер бедері жазық, тек Сери таулары, Кункаак таулары және жағалаудың кейбір бөліктері сияқты көтеріңкі жерлер бар. Жердің топырағы көбінесе беткей, ал кейбір аймақтарда 80%-ға дейін тасты. Аралардағы топырақ құмды және сазды. Топырақтың су өткізгіш қасиеттеріне байланысты, Сан-Игнасио өзенінен басқа маңызды өзендер, көлдер немесе ағыстар жоқ, ол жақын маңдағы таулардан басталып Десембоке маңында құлайды, бірақ бұл өзен де уақытша және әлсіз ағысқа ие. Тибурон аралында барлығы бес суару орыны бар, бірақ олардың саны қазіргі уақытта халықтың барлық қажетін қанағаттандыруға жеткіліксіз. Аймақтың климаты жылы, жылдық жауын-шашын мөлшері ; климаттың басты ерекшелігі – өте құрғақ немесе шөлді жағдай. Аймақтың температурасы желтоқсаннан ақпанға дейінгі қыс айларында ең төменгі градусқа дейін төмендесе, маусым мен тамыз айларында ең жоғары градусқа жетеді. Мұндай аумақтық ерекшеліктерге байланысты ауыл шаруашылығын дамыту мүмкін болмады, ал су тапшылығы мал шаруашылығын жүргізуді қиындатты. Сондықтан, Сери халқының өмір сүруіне негізгі көз – олардың жеке пайдалануындағы жағалау сызығы. Шөлдің құрғақтығына қарамастан, Сери аймақтың флорасы мен фаунасын пайдаланудың жолдарын біледі. Балық аулау, әсіресе қабылдақтар мен исіркектерді жинау, темір ағаштан жасалған бұйымдар, күрделі тоқу және әшекейлер жасау – Сери халқының табыс көзінің басты бөлігін құрайды. Жалпы, Сери халқы жұмыс іздеп өз аумағынан шығуға бейім емес.

Әлеуметтік ұйым

Сери тайпасы туыстық байланыстар арқылы өзара көмек және ресурстарды бөлу жүйесін құрды, бұл топтың толық аман қалуын қамтамасыз етеді. Осы жүйелердің бірі – quiimosim деп аталады, ол тайпаның әрбір мүшесіне қоғамда желінетін тағамның бір бөлігін алдын ала шақырылмастан сұрау құқығын береді. Тағы бір дәстүр – canoaa an hant cooit, ол теңізден келген кез келген қайықтан балық сұрау құқығын білдіреді. Одан әрі күрделі жүйе арқылы отбасылар арасында да мүлік бөліседі. Комкаактың ұлттық өмірге ресми интеграциялануымен, олар жоғарғы кеңес, қоғамдық комиссия, қоғамдық мүлік кеңесі және балықшылар кооперативі сияқты бірқатар билік органдарын құруға мәжбүр болды.

Космология және дін

Серилер күрделі діни басқару жүйесін құрмаған. Олардың әлемді түсінуі, оның рәсімдері, мерекелері және басқа да мәдени көріністері табиғатпен және топтың биологиялық және әлеуметтік жақтарымен тығыз байланысты. Олардың негізгі дәстүрлі рәсімдері ересек болу мен өліммен байланысты. Олардың әндері мен әңгімелері теңіз, жануарлар және ежелгі батырлар мен жауынгерлердің ерліктері туралы айтады. Колониялық кезеңде ресми түрде дінге өткізілмегендіктен, олар көптеген басқа жергілікті халықтар сияқты католик элементтеріне ие емес. Сери аймағында католик шіркеулері мен дін қызметкерлері жоқ. Иса Мәсіхтің Апостолдық шіркеуінің екі протестант ғибадатханасы бар, көптеген адамдар осы қауымдастыққа мүше. Мәдени араласуға қарамастан, олар өз тілдерін және мәдени дәстүрлерін сақтап келеді.

Этноним

Сери халқының этнонимі – Комкаак, алғаш рет 1852 жылдың басында қысқа сапармен келген АҚШ шекара комиссары Джон Рассел Бартлетт жазды. Бұл сөз Бартлетт Америка этнология бюросында (қазір Смитсонда орналасқан Ұлттық антропологиялық архивтің бөлігі) сақтаған шамамен 180 сөз тізіміне енді. Ол сөзді "комкак" деп жазды, бұл сол кездегі айтылуын көрсетеді (бірақ ол дауыстың ұзақтығын нақты көрсетпеді және сөздің екпінін белгілемеді). XIX ғасырдың соңғы жартысында басқа зерттеушілер жинаған сөз тізімдері де осы айтылуды растайды. /m/ дауыссыз дыбысының осы контексте (басылмаған дауыстыдан кейін және веляр дауыссыз дыбысы алдында) велярлық мұрындық дыбыс ретінде айтылуының фонетикалық ережесі ХХ ғасырдың басында қалыптасқан болуы мүмкін, немесе зерттеушілер әдейі баяу айтылған сөздерді кездестірген болуы мүмкін, онда дауыстың өзгеруі тоқтатылған. Бірлік түрі – Cmiique, алғаш рет француз саяхатшысы және филологы Альфонс Пинарт 1879 жылы жазды. Ол сөзді "kmike" деп жазды, бұл сол кездегі айтылуын көрсеткен болуы керек (бірақ ол да дауыстың ұзақтығын нақты көрсетпеді). /m/ дыбысының осы жағдайда (веляр тоқтатудан кейін) мұрындықталған веляр жуықтауы ретінде айтылуының фонетикалық ережесі жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейін пайда болмаған болуы мүмкін.

Медиада

1940 жылы Джон Несбиттің "Пассинг Парад" сериясының бір бөлігі болып табылатын деректі фильмде "Өлімнің утопиясы" деген атпен Тибурон аралындағы Сери тайпасының өмірінен көріністер жазылған. Ол Харольд Остин экспедициясының түсірген фильмдерін пайдаланып, бұл тайпаның алғашқы қозғалыс суреті болды деп мәлімдейді. Этнолог және жазушы 1947 жылы "Лола Казанова" романын жариялады. Осы шығарма негізінде 1948 жылы режиссер Матильда Ландета осы аттас фильмді түсірді. Оқиғаның мәні – 19 ғасырдың соңында кейіпкер Лола мен оның серіктеріне жол үстінде басшысы Койота Игуана болатын Сери үндістерінің тобы шабуыл жасайды. Каталондықтардың ұрпағы болған жас әйел шабуылдан жалғыз аман қалады; ол тайпаның әйелдерінің күтімінде қалып, өмірінің қалған бөлігін Сонора шөліндегі осы қауымда өткізеді. Бұл кейіпкер нағыз өмірде болған. Сери тайпасы Луи Л'Амурдың "Катлоу" (1963) романының сюжетінде кездеседі, содан кейін 1971 жылы осы атпен фильм түсірілді. "Қиямет күші" (2011) сериалының соңғы эпизодында Сери отбасы көрсетіледі. Роберто Боланьоның "Жабайы детективтер" романында 621-бетте Сери тайпасы туралы айтылады. Олар пикап көлігінің артында өз әндерін айтатын балықшылар тобы ретінде бейнеленеді.

Диета

Сери халқы – теңізде өсетін Zostera marina су шөбінің тұқымдарын оның тамақтану құндылығы жақында ғана ашылғанға дейін жинаған жалғыз халық.