Кіріспе

Ирландиялық ханшайым Дирбхоргалл (1108–1193), ағылшын тілінде Derval деп белгілі, Мит патшасы Муршад Уа Маэлехлайнн мен оның әйелі Мордың (1137 жылы қайтыс болған), Мурхертах Уа Брианның қызының қызы. Ол 1152 жылы Лейнстер патшасы Диармит Мак Мурчаданың күйеуі Тигернан Уа Руаирктен қашқақтап алуының нәтижесінде "Ирландияның Еленасы" ретінде танымал болды, бұл оқиға ағылшын-нормандардың Ирландия жағалауларына келуіне белгілі бір дәрежеде әсер етті, бірақ бұл рөл көбінесе асыра сипатталған және жиі дұрыс түсіндірілмеген. Өз заманының әйелдері үшін ерекше жағдай, ол замандас жылнамаларында кемінде бес рет есімдері кездеседі: 1152 жылы Диармиттың қашқақтап алуы (Клонмакнойс жылнамалары), (бірақ келесі жылдың соңында ол Лейнстерді тастап, Миттегі отбасылық жерлеріне оралды, мүмкін, әкесімен келіссөздер жүргізгеннен кейін); 1157 жылы Меллифонт цистерциандық аббаттығына арнау рәсімінде алтарь маталарын, алтын келіш пен 60 унция алтынды сыйлау (Төрт шебердің жылнамалары); 1167 жылы Клонмакнойстағы әйелдер шіркеуін аяқтау (Төрт шебердің жылнамалары); 1186 жылы Клонмакнойсқа зейнетке шығу (Ульстер жылнамалары, Лох Че жылнамалары); және 1193 жылы Клонмакнойстағы өлімі (Ульстер жылнамалары, Төрт шебердің жылнамалары). Тигернах жылнамалары Дирбхоргаллдың өмірінде жазылғандығы расталғандықтан, ескі мәтіндердің толық еместігі жаңа транскрипциямен толықтырылады (Лейнстер, Ольстер, Коннахт және басқалары осы олқылықтарды толтырады). Тигернан Уа Руаирктің үш баласы болды: Мелаглин (1162 жылы қайтыс болды), Аид, Брифненің тақ мұрагері ретінде сипатталған, ағылшын-нормандармен өлтірілген (1171 жылы қайтыс болды) және Доучли (1171 жылы қайтыс болды), Ирландияның жоғары патшасы Руайдри Уа Конхобайрдың әйелі, бірақ Дербхоргалл олардың анасы болды ма, жоқ па, әлі де нақты белгілі емес.

Ұшып кету және Ирландияға ағылшындық шабуыл

Дербфоргейлді ең көп еске алатыны – 1152 жылы Лейнстер (Лейгин) патшасы Диармит Мак Мурчаданың оны ұрлап әкеткені, бұл оқиға он екінші ғасырдың соңындағы ағылшын-нормандық Ирландияға шапқынының ықтимал себебі саналды. Оның ұрлануы Ирландия патшасы Таирдельбах Уа Кончобайр мен Мак Мурчаданың оның күйеуіне қарсы бірлескен әскери әрекеттері аясында болды. Сақталған ирландтық жылнамалық мәліметтер кейбір егжей-тегжейлі тұрғысынан әртүрлі, бірақ одан да маңыздысы, олар кейінгі ағылшын-нормандық дереккөздерден өзгешеленеді, себебі олар 1150 және 1160 жылдардағы оқиғаларды Дербфоргейлдің ұрлануы Мак Мурчаданың қуғынға ұшырауына және оның ағылшыннан көмек сұрауына тікелей және бірден себеп болды деген ойды қалыптастырмайды.

Ирландиялық жылдық есептер

Құрлысуы туралы бар деректердің ішінде Тигернах жылнамалары оқиғаға замандас болуы мүмкін жалғыз дерек: Тоирдхелбах О Кончобэйр мен Диармаид Мак Мурчаданың Тигернан О Руайркқа қарсы жорыққа шығуы, олар Бун Куиллиннді өртеп, Тигернанды жеңіп, Джола Бруид О Руайрк ұлын Конмайкне патшасы етіп, олардың барлығына билік жүргізу құқығын берді. Ал Лейнстер патшасы Диармаид Мак Муркхад Мифтен О Руайрк әйелін, яғни Муркхадтың қызы Дербхоргейлді, оның мүлкімен бірге зорлықпен алып кетті. Осы дереккөздің мәліметінше, ол бір жыл ішінде Мак Мурчададан қашып кеткен. Келесі сенімді мәлімет – он жетінші ғасырға жататын «Төрт шешеннің жылнамаларында» келтірілген: «Мак Локлан әскерін Ирландиялықтармен кездесу үшін Мифке, Рат-Сенаиге дейін бастап келді; ал Тоирдхелбах Уа Локлан мен Лейнстер патшасы Диармаид Мак Мурчада Мифке кездесуге барды. Олар осы жолы Мифті екіге бөліп, Клуан Айрден батысқа қарай Муркх Уа Малеачланға, ал Шығыс Мифті оның ұлы Малеачланға берді. Олар Тигернан Уа Руайрктен Конмахинді тартып алды. Олар Бун Куиллинн деген қаланы өртеп, оны Гиллабрайд Уа Руайрктің ұлына табыстады. Осы оқиғада Диарбфоргайл, Муркх Уа Мелеаклайнның қызы және Тайгернан Уа Руайрктің әйелі, Лайнстер патшасы, яғни Диармаид, оның мал-жаны мен жиһазымен бірге алып кетті. Ол оның інісі Малеачланның кеңесімен жасалған. Содан кейін Уи Бриуин мен Миф тұрғындары арасында соғыс басталды. «Төрт шешеннің жылнамалары» осы кезде бірнеше дереккөздерге сүйенгені анық, себебі Дербфоргейлдің 1153 жылы Лайгинден оралуы екі рет жазылған. Біріншіден, Тайрдельбах Уа Конхобаирдің күшпен алып кетуінің нәтижесінде және оның ер азаматтарына (ері емес) қайтарылған, ал екінші рет Тигернах жылнамасындағы сияқты (ол өз еркімен Уа Руайркке оралған). Он жетінші ғасырға жататын Клонманоиз жылнамасындағы сипаттама «Төрт шешеннің жылнамаларына» өте жақын, бірақ одан да қорқынышты. Бұл Мак Мурчадаға моральдық баға беру үшін жалғыз ирландиялық жылнамалық дереккөз, сонымен бірге Уа Руайркке де кінә тағу: Лейнстер патшасы Дермот МакМуррогх, айтылған Моррогх оМелаглиннің қызы және Тайернан оРойктың әйелі Деворгил ханымды малдарымен бірге алып, оны ұзақ уақыт бойы өзінің толыққанды емес, адал емес және құмарлық сезімін қанағаттандыру үшін ұстады. Ол осыған әйелі Тайернанның бұрын жасаған қателіктері үшін оның ақылсыз інісі Мелаглинның ықпалымен келді. Ирландиялық жылнамалардағы қалған мәліметтерден Мак-Картайдың кітабы шабуылдан кейін жазылған сияқты және ағылшын деректеріне сүйенеді, ал Бойль жылнамаларындағы қысқа жазу қосымша мәлімет бермейді.

Ерте ағылшын жазбалары

Дербфоргейлдің ұрлануы туралы ең алғашқы екі ағылшын жазбасы – Геральд Уэльскийдің (Герральд Уэльский) Expugnatio Hibernica («Ирландияны жаулап алу») және анонимді англо-норманд француз поэмасы, қазіргі атаумен танымал «Дермот пен графтың әні». «Дермот пен графтың әні» мен Expugnatio Hibernica 1152 жылы Дербфоргейлдің ұрлануы мен 1166 жылы Мак Мурчаданың қуғын-сүргінін бір уақытта болғандай бейнелейді. Әннің айтуынша, Дербфоргейл Диармайтқа ғашық болған, ол оны Уа Руайрктен алыстатып, Лет Куинннің (Ирландияның солтүстік жартысы) Лет Могаға (Ирландияның оңтүстік жартысы) жасаған бұрынғы зұлымдықтарын кек алу үшін сүйгендей көрінген. Ол кейіннен оны Лайгинге қарсылықсыз алып бара алатын кездесуді ұйымдастырды. Уа Руайрк кейін Коннахт патшасына (аты-жөні белгісіз) шағымданды, ол Мак Мурчаданың одақтастарын оны тастап, жер аударылуға мәжбүрледі. Ән (және белгілі бір дәрежеде Клонманоис және Төрт шежіренің жылнамалары) баяндаған оқиғаларда Дербфоргейл алданған болып көрінеді, бірақ Геральд Уэльскийдің Expugnatio Hibernica-сында ол одан да жауапкершілікке тартылады: Меат патшасы Уа Руайрк алыс елдерге жорыққа шыққанда, оның әйелі, Уа Малехлайнның қызы, оны Меат аралында қалдырған, жоғарыда аталған Диармайт, ол оған ұзақ уақыт бойы махаббатпен жанарған, күйеуінің жоқтығынан пайдаланды. Ол өз еркімен ұрланған, және «әйел әрқашан тез өзгеретін және тұрақсыз жаратылыс» болғандықтан, өзін ұрлаушының жеңісіне айналдырды. Әлемдегі ең ірі апаттардың көбін әйелдер тудырған, мысалы Марк Антоний мен Троя. Патша Уа Руайрк екі нәрсеге қатты ашуланды, бірақ әйеліне деген қайғысы емес, оның ар-ұяты жоғалып кеткені оны қатты мазалады, ол кек алу ниетімен ашуының барлық уын төкті. Сондықтан ол өзінің және көршілес халықтардың әскерлерін жинап, оларды біріктірді. Осы мақсатқа жету үшін ол Коннахт князі Руаидриді, сол кездегі Ирландияның жоғары билеушісін де шақырды. Лайнстерліктер өз ханзадасының қиын жағдайға түскенін және барлық жағынан жауларымен қоршалып алынғанын көргенде, оған өтемақы төлеуге тырысты және ұзақ уақыт бойы жүректерінің тереңіне жасырып келген әділетсіздіктерді еске түсірді. Олар жауларымен бірікті, және бұл халықтың арасындағы жоғары лауазымды адамдар Мак Мурчаданы оның жақсы жағдайымен бірге тастап кетті. Ол соңында өзін құтқарудың соңғы үмітімен теңізге қашып, осы жолға жүгінді. Джеральд қолданған цитата, Марк Антоний мен Трояға жасалған классикалық сілтемелерге қоса, Энейді Дидодан кетіп, Италияға жүзіп өзінің тағдырын орындауға итермелеген Меркурийден алынған. 1152 жылғы ұрлау оқиғасы әртүрлі интерпретацияланды. Дербфоргейл ерікті түрде барған сияқты, ол мал-мүлігін өзімен бірге алып кетті, бәрі інісі Мелеахланның көндіруімен болды. Бұл оның әкесінің отбасы, Меат патшалық отбасы, Диармайт Мак Мурчадамен неке арқылы жаңа одақ құруға тырысқандығы айтылды. Неке арқылы келісімдерді ресмилеу XII ғасырдағы Ирландияда кең таралған практика болған, мысалы Диармайт Мак Мурчаданың қызы Аойфты Стронгбоумен құдалауына куәлік етеді, ал 1165 жылы Уладх патшасының қызы жоғары патшаның тұтқынына алынды, бұл оның әкесінің жаңа одақ құру үшін оны пайдалануына жол бермеу үшін жасалды. Көптеген тарихшылар романтика болмағанын және даудың негізінде династиялық саясат тұрғанына келіседі. Алайда, Тигернан реніш сақтаған сияқты, ол 1167 жылы Диармайттан 100 унция алтынның заңдық өтемақысын талап етті, оны Руаидри Уа Кончобайр орындатты.