Кіріспе

Газа секторының, Батыс жағалаудың, Голан биіктігінің және Синай түбегінің мәртебесі Израиль басып алған аумақтардың мәртебесі – Газа секторының, Батыс жағалаудың, Голан биіктігінің және Синай түбегінің мәртебесі, олардың барлығы Израиль 1967 жылғы Алты күндік соғыс кезінде басып алған. Синай түбегі 1982 жылы Египет-Израиль бейбіт шартының нәтижесінде Мысырдың толық егемендігіне қайтарылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі мен Халықаралық сот екеуі де Батыс жағалау мен Батыс Голан биіктігін халықаралық құқық бойынша "басылып алынған аумақ" деп сипаттайды, ал Израильдің Жоғарғы соты оларды "жауынгерлік оккупацияда" деп сипаттайды. Алайда Израиль үкіметі Батыс жағалауды "басылып алынған" емес, "даулы" деп атайды және 2005 жылғы Израильдің бір жақты шығару жоспарынан бері Газа секторын әскери түрде баспайды деп мәлімдейді. Бұл мәлімдеме Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі және Human Rights Watch ұйымы тарапынан қабылданбайды, себебі Израиль әлі де оның әуе кеңістігін, суларын және шекараларын бақылауда ұстап тұр.

Газа секторы

1967 жылғы соғыстан кейін Израиль әскері Батыс жағалау мен Газа секторын басып алғаннан кейін палестин халқына әскери басқару орнатылды. 1993 жылы Израиль Газа халқына автономия берді және 2005 жылы Газадан толықтай шығып кетті. Дегенмен, 2007 жылы Израиль қауіпсіздік алаңдауларына байланысты Газа секторына блокада салды. Израиль 2005 жылы Газадан күштерін шығарғаннан кейін Газа секторын енді оккупацияламайтынын мәлімдейді. Алайда, Израиль Газаның әуе кеңістігі мен жағалауын бақылауда ұстағандықтан, 2012 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі, Бас Ассамблеясы, сондай-ақ кейбір елдер мен түрлі адам құқықтары ұйымдары Газа секторындағы оккупациялық күш ретінде таныды.

Голан биіктіктері

Голан 1981 жылы Кнессет Голан биіктіктері заңын қабылдағанға дейін әскери басқаруда болды, ол Израиль заңдарын аумаққа қолданды; бұл әрекет аннексия ретінде қарастырылды. Оған жауап ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 497 қаулысын бірауыздан қабылдады, онда Израильдің аумақтың мәртебесін өзгертуге жасаған әрекеттері "құқықсыз, жарамсыз және халықаралық құқықтық күші жоқ" деп жарияланды және Голанның оккупацияланған аумақ болып қалатыны айтылды. 2019 жылы АҚШ Голан биіктіктерін Израильдің егеменді аумағы деп мойындаған жалғыз мемлекет болды, ал әлемдік қауымдастықтың қалған бөлігі аумақты Израильдің әскери оккупациясы астындағы Сирия территориясы деп санайды.

Шығыс Иерусалим

Шығыс Иерусалим 1967 жылы Израиль тарапынан оккупацияланды, ал 1980 жылы Израиль оны де-факто аннексиялады, бұл халықаралық қоғам тарапынан айыпталып келеді. 1967 жылғы 27-28 маусымда Шығыс Иерусалим муниципалдық шекараларын кеңейту арқылы Иерусалим қаласының құрамына енгізілді және Израиль мемлекетінің заңдарына, сот юрисдикциясына және басқаруына бағындырылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының бірауыздан қабылданған қарарымен қаланың мәртебесін өзгертуге бағытталған шаралар жарамсыз деп жарияланды.

Палестинаның мүше емес бақылаушы мемлекет мәртебесі

2012 жылдың 29 қарашасында 138–9 дауыспен (41 адам қалыс қалды) Бас Ассамблеяның 67/19 қарары қабылданды, бұл Палестинаны Біріккен Ұлттар Ұйымында "мүше емес бақылаушы мемлекет" мәртебесіне көтерді. Жаңа мәртебе Палестинаның мәртебесін Ватиканмен (Қасиетті Тақ) теңестіреді. "The Independent" газеті бұл өзгерісті "Палестинаның тәуелсіз мемлекетінің де-факто танылуы" деп сипаттады. "Жоқ" деп Канада, Чехия, Израиль, Маршалл аралдары, Микронезия, Науру, Палау, Панама және АҚШ дауыс берді. Бұл дауыс беру жартылай мойындалған Палестина мемлекеті мен оның азаматтары үшін тарихи кезеңқадам болды, ал Израиль мен АҚШ үшін дипломатиялық жеңіліс болды. БҰҰ-да бақылаушы мемлекет мәртебесі Палестина мемлекетіне БҰҰ-ның маман агенттіктері мен келісімдеріне, соның ішінде Теңіз құқығы туралы конвенцияға және Халықаралық қылмыстық сотқа қосылуға мүмкіндік береді. Бұл Палестинаға БҰҰ мойындаған тәуелсіз мемлекет ретінде өзінің аумақтық сулары мен әуе кеңістігінде заңды құқықтарын жүзеге асыруға және Палестина халқына Халықаралық сотта өздерінің заңды аумағы үшін егемендік құқығын талап етуге, сондай-ақ Израильге қарсы Халықаралық қылмыстық сотта "адамзатқа қарсы қылмыстар" және соғыс қылмыстары, оның ішінде Палестина мемлекетінің аумағын заңсыз басып алу туралы айыптаулар қоюға құқық береді. БҰҰ бұл қарар қабылданғаннан кейін Палестинаға БҰҰ-дағы өкілдігін "Палестина мемлекетінің Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты бақылаушы миссиясы" деп атауға рұқсат берді, көптеген адамдар бұл БҰҰ-ның халықаралық құқық бойынша Палестина мемлекетінің егемендігін тану туралы де-факто ұстанымын көрсетеді деп санайды. Палестина билігі өз дипломаттарына "Палестина мемлекетін" ресми түрде ұсынуды тапсырды, "Палестина Ұлттық билігінен" айырмашылығы. Бұл "Палестина мемлекетін" тәуелсіз мемлекет ретінде мойындау.

Израиль сот шешімдері

Тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай шешілген екі іс бойынша, Шимшон және Стампфер істерінде Израиль Жоғарғы Соты халықаралық құқықтың барлық "әлеуетті" халықтар міндетті деп қабылдаған негізгі ережелері Израильдің ішкі құқықтық жүйесіне енгізілген деп тапты. Нюрнберг әскери трибуналы 1907 жылғы Гаага IV конвенциясына қосымшалар барлық өркениетті елдер мойындаған әдет-ғұрып заңдары екенін анықтады. Бұрын Жоғарғы Сот Женева конвенциясы ішкі заңнамамен бекітілмеген жағдайда "осы Сотты міндетті етпейді, оның орындалуын Конвенцияға қатысушы мемлекеттер жүзеге асырады" деп дәлелдеген. Олар "Келісімдік халықаралық құқық Израиль заңына автоматты түрде енгізілмейді, тек қана егер ол қабылданған немесе оның күші алынған негізгі немесе қосалқы заңнама арқылы Израиль заңына біріктірілген жағдайда ғана" деген шешім шығарды. Алайда, сол шешімде Сот соғысып жатқан елдерді басқаруға қатысты Төртінші Гаага конвенциясының ережелері қолданылатынын, өйткені олар халықаралық дәстүрлі құқық ретінде танылған деп шешті. Израиль Жоғарғы Соты 1979 жылғы Илон Море ісі бойынша аталған аймақ оккупацияланған деп анықтады, сондықтан аймақтың әскери қолбасшысы ғана Гаага IV Конвенциясына қосымша ережелердің 52-бабына сәйкес жерді реквизициялай алады. Әскери қажеттілік Илон Море қонысының кейбір бөліктерін жоспарлау кезінде кейіннен ескерілді. Бұл жағдай Гаага конвенциясының баптарында белгіленген нақты шектеулерге сәйкес келмеді, сондықтан Сот реквизиция бұйрығының жарамсыз және заңсыз екендігін анықтады. Соңғы онжылдықтарда Израиль үкіметі Израиль Жоғарғы Сотының алдында оның аумақтардағы билігі халықаралық "соғысшыл оккупация" құқығына, атап айтқанда Гаага конвенцияларына негізделген деп дәлелдеді. Сот бұл түсіндірмені бірнеше рет растады, мысалы, 2004 және 2005 жылдардағы бөлу қоршауы туралы шешімдерінде. 2005 жылғы маусымда Газадан шығудың конституциялықлығын қолдаған шешімінде Сот "Иудея мен Самария" [Батыс жағалау] және Газа аймағы соғыс кезінде басып алынған жерлер болып табылады және Израильдің бөлігі емес деп анықтады: Иудея мен Самария аймақтары Израиль мемлекетінің соғысшыл оккупациясында орналасқан. Бұл аймақтағы мемлекеттің ұзын қолы - әскери қолбасшы. Ол соғысшыл оккупацияланған аумақтағы билік иесі емес (Бейт-Сурик ісі, 832-бетті қараңыз). Оның билігі оған соғысушы оккупация туралы халықаралық заңмен берілген. Бұл көзқарастың заңдық мәні екі түрлі: біріншіден, Израиль заңдары бұл аймақтарда қолданылмайды. Олар Израильге қосылмаған. Екінші жағынан, осы аймақтарда қолданылатын құқықтық режим соғысушы тараптың оккупациясына қатысты халықаралық қоғамдық құқықта айқындалады (ҚР ҚС 1661/05 қараңыз Газа жағалауы аймақтық кеңесі Knesset және басқалар. (елі жарияланбаған, Соттың қорытындысының 3-тармағы; бұдан әрі - "Газа жағалауы аймақтық кеңесінің ісі"). Бұл халықаралық құқық орталығында 1907 жылғы 18 қазанда Гаагада құрылған соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарына қатысты ережелер (бұдан әрі - Гаага ережелері) тұр. Бұл ережелер халықаралық әдет-ғұрып құқығының көрінісі болып табылады. Соғыс жүргізетін мемлекеттердің оккупациялық құқығы 1949 жылғы IV Женева конвенциясында (бұдан әрі - Төртінші Женева конвенциясы) да көрсетілген.

Израильдік құқықтық және саяси көзқарастардың ауқымы

1967 жылғы соғыстан кейін көп ұзамай Израиль әскери бұйрық шығарып, Женева конвенциясының жақында басып алынған аумақтарға қолданылатынын мәлімдеді, бірақ бұл бұйрық бірнеше айдан кейін күшін жойды. Израиль бірнеше жыл бойы түрлі себептермен Женева конвенциясының қолданылмайтынын дәлелдеді. Олардың бірі – «Жоқ реверсионер» теориясы, ол Женева конвенцияларының тек Жоғары Келісуші Тараптың егеменді аумағына ғана қолданылатынын, сондықтан Иордания бұл аймақта ешқашан егемендік танытпағандықтан, олар қолданылмайды деп тұжырымдайды. Алайда, бұл түсінікті халықаралық қауымдастық бөліспейді. Женева конвенциясының оккупацияланған Палестина аумақтарына қолданылуын Халықаралық сот, БҰҰ Бас Ассамблеясы, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі және Израильдің Жоғарғы соты растады. Израильдің Сыртқы істер министрлігі Израильдің Жоғарғы соты Төртінші Женева конвенциясы мен І Қосымша хаттаманың белгілі бір бөліктері оккупацияланған аумақтарда қолданылатын халықаралық әдеттегі құқықты көрсетеді деп шешім қабылдағанын мәлімдейді. Гершом Горенберг Израиль үкіметінің Израиль әскери әкімшілігіндегі аумақтарда азаматтық елді мекендер құру арқылы Женева конвенциясын бұзатынын білгенін жазды. Ол Сыртқы істер министрлігінің заң кеңесшісі Теодор Меронның Израиль үкіметінің халықаралық құқық жөніндегі сарапшысы болғанын түсіндірді. 1967 жылдың 16 қыркүйегінде Мерон Премьер-министрдің саяси хатшысы Ади Яфеге «Әкімшілікке бағынған аумақтардағы елді мекендер» тақырыбында құпия хат жазып, «Менің қорытындыма сәйкес, әкімшілікке бағынған аумақтарда азаматтық елді мекендер құру Төртінші Женева конвенциясының тікелей ережелеріне қайшы келеді» деді. Моше Даян 1968 жылы аумақтарда жаппай елді мекендер құруды ұсынған құпия хаттың авторы болды, онда «Әкімшілік аумаққа израильдіктерді қоныстандыру, белгілі болғандай, халықаралық конвенцияларға қайшы келеді, бірақ бұл жаңа емес» делінген. 1967 жылы Израиль басып алған аумақтардың мәртебесі жөніндегі зейнеткер Израиль Жоғарғы сотының судьясы Эдмонд Леви басқарған сарапшылар комиссиясы 2012 жылдың 9 шілдесінде есебін жариялады. Комиссия Израильдің осы аумақтарға қатысты бақылауы заңдық мағынада оккупация болып табылмайтынын және Израильдің осы аумақтардағы елді мекендері халықаралық құқыққа қайшы келмейтінін тұжырымдады.