Áillohaš: Солтүстік Сами мәдениетінің қайта жаңғыруы
Nils-Aslak Valkeapää
Нилс Аслак Валкеапаа (Áillohaš): суйінші сазгер, ақын, суретші. Солтүстік саам мәдениетінің халықаралық деңгейдегі өкілі, «Beaivi, áhčážan» сыйлық иесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сами жазушысы, музыканты және суретшісі (1943–2001)
Sámi writer, musician and artist (1943–2001)
Нильс Аслак Валкеапа, Солтүстік сами тілінде Аилу деп, ал сахналық атымен Аиллохаш (Эннтекио, 23 наурыз 1943 – Эспоо, 26 қараша 2001) – Финляндияда туған норвегиялық сами жазушысы, музыканты және суретшісі. Ол саам мәдениетіне халықаралық деңгейде үлес қосқан белгілі тұлғалардың бірі болды. Ол әсіресе жоиктарымен және өлеңдерімен танымал. 1978–1983 жылдары Лапландияның ресми провинциялық суретшісі болды. 1991 жылы «Беаиви, ахчажан» (ағылш. Күн, менің әкем) атты туындысы үшін Солтүстік кеңесінің әдебиет сыйлығына ие болды.
Nils Aslak Valkeapää, known as Áilu in the Northern Sámi language and with the stage name of Áillohaš (Enontekiö 23 March 1943 – Espoo 26 November 2001), was a Finnish born Norwegian Sámi writer, musician and artist. He was one of the most internationally recognised contributors of Sámi culture. He was mostly known for his joiks and poems. He was the official provincial artist of Lapland from 1978 to 1983. He was given the Nordic Council Literature Prize in 1991 for his work called Beaivi, áhčážan (engl. The Sun, My Father.)
Ерте өмір
Валькеапэ 1943 жылғы 24 наурызда Финляндияның Сапми аймағындағы Энонтекио қаласында көшпелі саамдық бұғы шаруаларының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Йоханнес J. Valkeapää Кааресуванто аймағынан фин саамы болса, анасы Эллен Сусанна Аслаксдаттер Балс Тромс қаласындағы Улуядан норвегия саамы еді. Валькеапэ әкесі қайтыс болғанға дейін фин Сапмиінде өмір сүрді, содан кейін отбасы Норвегия Сапмиіндегі Скиботнға көшіп кетті.
Valkeapää was born on March 24, 1943, in Enontekiö in Finnish Sápmi to a family of nomadic Sámi reindeer herders. His father, Johannes J. Valkeapää, was Finnish Sámi from the Kaaresuvanto area, while his mother, Ellen Susanna Aslaksdatter Bals, was Norwegian Sámi from Uløya in Troms. Valkeapää lived in Finnish Sápmi until his father's death, when his family moved to Skibotn in Norwegian Sápmi.
Музыка
Валкеапьи алғаш рет саамдық дәстүрлі джойкты орындаушы ретінде танылды және осы жанрды жаңартуға зор үлес қосты. Оның тұңғыш альбомы «Joikuja» 1968 жылы шықты. 1973 жылы халық және джаз музыканттары Сеппо Пааккунайнен, Ильпо Саастамойнен және Эско Роснелл Валкеапьиді музыканттардың демалыс орнына шақырды. Сол демалыс кезінде Валкеапьи Дворжактың 9-шы симфониясынан және афроамерикалық рухани музыканың ықпалынан шабыт алып, жаңаша джойк стилін дамытты. Пааккунайненмен бірлесіп, ол «Juoigansinfonija» – джаз-жойк симфониясын жасады. 1978 жылы Валкеапьи «Sámiid eatnan duoddariid» атты джаз-жойк альбомын шығарды. Валкеапьи джаз-жойк орындауды жалғастырды және дәстүрлі форманы «сақтау» әрекеттеріне қарсы тұрды. «Terveisiä Lapista» кітабында ол былай деді: «Мәдениетті сақтау туралы әңгіме қозғалғанда, мен көзім алдыма фольклор зерттеушісін елестетемін және олардың іс-әрекетін тура мағынасында түсінемін: өлі мәдениетті тізімдеу». Валкеапьи 1987 жылы Оскарға ұсынылған «Офелаш» фильміне де музыка жазды және онда актерлік роль орындады. Валкеапьидің «Офелаш» фильміне арналған тақырыпты орындаған үні британдық музыкант Майк Олдфилдтің 1994 жылғы «The Songs of Distant Earth» альбомындағы «Prayer for the Earth» әнінде қолданылды. 1994 жылы Лиллехаммерде (Норвегия) өткен қысқы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында өнер көрсеткеннен кейін Валкеапьи музыкант ретінде халықаралық деңгейде танымал болды. Валкеапьидің тұңғыш поэзия кітабы «Giđa ijat čuovgadat» («Көктемгі түндер жарқын») 1974 жылы жарық көрді. 1978 жылы Валкеапьи WCIP-тің мәдени үйлестірушісі болды. Осы лауазымда ол 1979 жылы Каресувантода әлемдегі алғашқы саам мәдени фестивалін – «Davvi Šuvva» фестивалін ұйымдастырды. 2001 жылы ол Норвегия азаматы атанды.
Valkeapää first came into the public eye as a performer of traditional Sámi joik and was central to the revitalisation of the genre. His debut record, Joikuja, was released in 1968. In 1973, folk and jazz musicians Seppo Paakkunainen, Ilpo Saastamoinen and Esko Rosnell invited Valkeapää on a musicians' retreat. During the retreat, Valkeapää was inspired by Dvořák's Symphony No. 9 and its African American spiritual influences to develop fusion joik. In collaboration with Paakkunainen, he developed Juoigansinfonija, a jazz joik symphony. In 1978, Valkeapää released his jazz joik record Sámiid eatnan duoddariid. Valkeapää continued to perform jazz joik and resisted efforts to "preserve" the traditional form, stating in his book Terveisiä Lapista: "When I hear talk of conserving the culture, I see an investigator of folklore in my mind’s eye, and interpret their activities quite literally: cataloguing a dead culture." Valkeapää also composed the music for and acted in the Oscar nominated 1987 film Ofelaš. A recording of Valkeapää performing the theme for the film Ofelaš was sampled by British musician Mike Oldfield in "Prayer for the Earth," a track on his 1994 album The Songs of Distant Earth. Valkeapää received further international recognition as a musician when he performed at the opening ceremony of the 1994 Winter Olympic Games in Lillehammer, Norway. Valkeapää's debut book of poetry, Giđa ijat čuovgadat (Spring Nights So Bright), was published in 1974. Valkeapää became the cultural coordinator of the WCIP in 1978. In this role, he organised Davvi Šuvva, the world's first Sámi cultural festival, in Karesuvanto in 1979. He became a Norwegian citizen in 2001.
Жеке өмір
Валкеапа бисексуал болған, бірақ өмірі бойы өз жыныстық бағдарынан жасырып келген.
Valkeapää was bisexual, but hid his sexuality throughout his life.