Кіріспе

Панама каналы туралы идея 1513 жылы Васко Нуньес де Бальбоа Панама тасқындысын алғашқы рет кесіп өткен кезде туды. Солтүстік және Оңтүстік Американы байланыстыратын бұл тар жер көпірі Атлант және Тынық мұхиттары арасында су жолын қазуға қолайлы орын болды. Еуропалық отарлаушылардың алғашқылары мұны мойындап, канал салуға бірнеше ұсыныс жасады. XIX ғасырдың соңында технологиялық жетістіктер мен коммерциялық қысым құрылыс жұмыстарын бастауға мүмкіндік берді. Белгілі инженер Фердинанд де Лессепс теңіз деңгейіндегі канал салуға Францияның алғашқы әрекетін басқарды. Құрылыс бағасының күрт өсуі, қиын жерді қазудың қиындықтарын нашар бағалау, тропикалық ауруларға байланысты адам шығындарының көп болуы және Франциядағы қаржыландырумен байланысты саяси жемқорлық салдарынан канал толық аяқталмады. Франция жобадан бас тартқан соң АҚШ басшылығымен канал салуға деген қызығушылық күшейді. Бастапқыда Панамадағы жер телімі АҚШ үшін саяси жағынан қолайсыз болды, себебі Францияның сәтсіз әрекетінің әсері және Колумбия үкіметінің (сол кезде жердің иесі) АҚШ-тың жобаны жалғастыруына деген жағымсыз көзқарасы болды. АҚШ алдымен Никарагуа арқылы канал салуды жоспарлады. Француз инженері және қаржыгері Филипп Жан Бунау Варилла американдықтардың көзқарасын өзгертуде маңызды рөл атқарды. Бунау Варилла сәтсіз француздық канал компаниясының үлкен үлесіне ие болды және Панама каналы аяқталған жағдайда ғана инвестициясынан пайда көре алатын еді. Оның американдық заң шығарушыларға жасаған ықпалы, панамалықтар арасындағы тәуелсіздік қозғалысын қолдауы Панамада төңкеріске және Хей-Бунау Варилла шартына келіссөздер жүргізуге әкелді, осылайша Панаманың тәуелсіздігін қамтамасыз етті және АҚШ-қа каналды салуға жаңа мүмкіндік берді. Колумбияның Панаманың тәуелсіздік қозғалысына жауабы американдық әскери күштердің болуымен жұмсалды; бұл канонерлік дипломатия дәуірінің классикалық мысалы ретінде жиі келтіріледі. Панаманың жаңа үкімет басшылары канал туралы келісімді қабылдаудан басқа амалдары қалмады деп санады. Егер АҚШ әскери кемелерін кері тартса, Колумбия әскері Панамаға қайта оралып, жаңа үкімет мүшелерін жазалар еді. "Рузвельт осы сәтте Панаманы тастап кетеді деген ой, ол хунтаны Колумбияның кек алуына қалдырады, ол кенеттен бұрылып Боготамен келісімге келеді деген ой негізсіз ғана емес, адамды танымайтын адам үшін де күлкілі болар еді. Мұндай нәрсе Ақ үй мен Мемлекеттік департаментте ешқашан ойылған жоқ". Американдықтардың табысы екі факторға байланысты болды. Біріншісі - француздықтардың бастапқы теңіз деңгейі жоспарын (өте үлкен қазбаларды қажет ететін) шлюздермен басқарылатын нақты каналға айналдыру. Екіншісі - француздықтардың алғашқы әрекеттері кезінде жұмысшылар мен басшыларды құртқан ауруларды бақылау. Американдықтардың бас инженері Джон Фрэнк Стивенс (1905 жылы бюрократияға ашуланып отставкаға кеткен Джон Финлей Уоллес бас инженерлігінен кейін АҚШ басшылығындағы жобаның екінші бас инженері) кейінгі құрылыс үшін қажетті инфрақұрылымның көп бөлігін салды; каналдың баяу ілгерілеуі оның орнын Джордж Вашингтон Гоеталзға беруіне әкелді. Гоеталз каналдың қазу жұмыстарының көп бөлігін бақылады, соның ішінде майор Дэвид ду Бозе Гейлардты маршруттың ең қиын бөлігі - Кулебра кескінін қадағалауға тағайындады. Инженерлік жетістіктермен қатар денсаулық сақтау саласындағы жетістіктер де маңызды болды, оны желті қызылша және безгек сияқты тропикалық ауруларды бақылау жөніндегі сарапшы Уильям С. Горгас басқарды. Горгас бұл аурулардың таралуында масалардың рөлін бірінші болып мойындады және масаларды бақылауға назар аударды, бұл жұмысшылардың жағдайын жақсартты. 1914 жылдың 7 қаңтарында француздық кран қайығы "Александр Ла Вэлли" каналдың бүкіл ұзындығын алғашқы рет кесіп өтті, ал 1914 жылдың 1 сәуірінде құрылыс компаниясынан Панама каналы аймағының үкіметіне жобаны тапсырумен құрылыс ресми түрде аяқталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ресми "үлкен ашылу" тойлануы болған жоқ, бірақ канал 1914 жылдың 15 тамызында "SS Ancon" кемесінің өтуімен коммерциялық көліктерге ресми түрде ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде канал американдық әскери стратегия үшін маңызды болды, ол кемелерге Атлант және Тынық мұхиттары арасында оңай тасымалдануға мүмкіндік берді. Саяси тұрғыдан алғанда, канал 1977 жылға дейін АҚШ-тың аумағы болып қала берді, осы жылы Торрихос-Картер келісімдері Панама каналы аймағының аумақтық бақылауын Панамаға беру процесін бастады, бұл процесс 1999 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. Панама каналы әлі де тиімді коммерциялық кәсіпорын және әлемдік тасымалдаудың маңызды буыны болып табылады және оны үнемі жаңарту жұмыстары жүргізіліп тұрады. Панама каналын кеңейту жобасы 2007 жылы басталды және 2016 жылдың 26 маусымында коммерциялық пайдалануға берілді. Жаңа шлюздер Post Panamax және New Panamax кемелерінің өтуіне мүмкіндік береді, олардың жүк көлемі бастапқы шлюздерге қарағанда жоғары. Шамамен 40 000 адамдық үлкен жұмыс күші жиналды, олардың 1888 жылы тоғыз бөлігі Батыс Үндістаннан келген афро-карибтік жұмысшылар болды. Жоба жақсы жалақы алатын француз инженерлерін тартса да, ауруларға байланысты оларды ұстап тұру қиын болды. 1881 жылдан 1889 жылға дейінгі аралықтағы қаза болғандардың саны 22 000-нан асып, олардың 5 000-ға жуығы француз азаматтары болды. 1885 жылға қарай теңіз деңгейіндегі каналдың мүмкін еместігі көпке белгілі болды және шлюздері бар биік канал артық көрінді; де Лессепс қарсылық көрсетті және шлюздік канал жоспары 1887 жылдың қазанына дейін қабылданбады. Осы уақытқа қарай өлім-жүртімнің жоғарылауы, сондай-ақ қаржылық және инженерлік проблемалармен қатар жиі су тасқындары мен көшкіндер жобаның қиын жағдайда екенін көрсетті. Жұмыс 1889 жылдың 15 мамырына дейін жаңа жоспар бойынша жалғасты, одан кейін компания банкротқа ұшырады және жоба тоқтатылды. Сегіз жылдан кейін каналдың шамамен бес бөлігі аяқталды және 234,8 миллион доллар жұмсалды. Компанияның құлауы Франциядағы сенделімсіздік тудырды және Эдуард Дрюмон екі еврей спекулянттарының рөлін пайдаланды. 104 заң шығарушының жемқорлыққа қатысқандығы анықталды, ал Жан Жорес француз парламентімен сауал жүргізуге шақырылды, ол 1893 жылы аяқталды.

Жаңа Панама каналы компаниясы

Көп ұзамай акционерлердің шығындарын өтеудің жалғыз жолы жобаны жалғастыру екендігі анық болды. Колумбиядан жаңа концессия алынды, ал 1894 жылы каналды аяқтау үшін Compagnie Nouvelle du Canal de Panama құрылды. Келісімшарт талаптарын орындау үшін Кулебра қазба жұмыстары дереу басталды, ал инженерлер тобы жобаны жан-жақты зерттеуге кірісті. Олар екі деңгейлі, шлюздік канал салу жоспарына тоқталысты. Бірақ жаңа тырабыс күш алған жоқ, себебі АҚШ Никарагуа арқылы канал салынса, Панама арқылығы каналдың қажетсіз болады деп күдіктенді. Жаңа жобада жұмыс істеген адамдардың ең көп саны 3600 болды (1896 жылы), негізінен концессия шарттарын сақтау және қолданыстағы қазба және жабдықты сатуға жарамды күйде ұстау үшін. Компания бұдан бұрын сатып алушы іздеуді бастаған еді, сұраныс бағасы 109 миллион доллар болатын. АҚШ-та 1899 жылы Орталық Америка каналының мүмкіндіктерін зерттеп, бағытын ұсыну үшін Конгресс Истмиан каналы комиссиясы құрылды. 1901 жылдың қараша айында комиссия Никарагуа арқылы АҚШ каналын салуды ұсынды, егер француздар өздерінің иеліктерін 40 миллион долларға сатуға келіссе. Бұл ұсыныс 1902 жылдың 28 маусымында заңға айналды, және Жаңа Панама каналы компаниясы сол бағаға сатуға міндеттелді.

Нәтижелер

Француздардың бұл әрекеті бастапқыда аурулар мен инженерлік қиындықтарды түсінбеуге байланысты сәтсіздікке ұшырағанымен, ол толығымен бекер болған жоқ. Ескі және жаңа компаниялар материалдарды қазып шығарды, оның ішінде Кулебра кесуінен алынды. Ескі компания Панама шығанағынан Балбоа портына дейін арна қазды, ал Атлантика жағында қазылған арна (француз каналы деп аталады) Гатундағы шлюздер мен төгілме бетон үшін құм мен тас әкелуге пайдалы болды. Мұқият зерттеулер мен сараптамалар (әсіресе жаңа канал компаниясы жүргізгендері) және машиналар, соның ішінде теміржол жабдықтары мен көлік құралдары, кейінгі американдық күш-жігерге көмектесті. Француздар Кулебра кесіндісінің биіктігін канал бағытында төмендетті. Шамамен 25,4 миллион долларлық қазба жұмыстарының нәтижесінде, ал 17,4 миллион долларлық жабдықтар мен зерттеулер американдықтар тарапынан пайдаланылды.

Никарагуа каналы

1848 жылы Калифорнияда алтынның табылуы және кеншілердің көптеп ағылуы АҚШ-ты мұхиттар арасында канал салуға ынталандырды. 1887 жылы АҚШ Әскери инженерлік корпусы Никарагуада канал салу мүмкіндіктерін зерттеді. Екі жыл өткен соң, Теңіз каналы компаниясы аймақта канал салуды бастауға шақырылды және Никарагуаны таңдады. Компания 1893 жылғы экономикалық дағдарыста қаржысын жоғалтты, соның салдарынан Никарагуадағы жұмыстары тоқтатылды. 1897 және 1899 жылдары АҚШ Конгресі канал салу мүмкіндігін зерттеу үшін комиссия құрды; екі рет те Никарагуа орын ретінде таңдалды. Никарагуа каналының жобасы американдықтардың француздық Панама каналын иеленуімен мәнсіз болғанымен, тасымалдау көлемінің және кемелердің өлшемдерінің артуы жобаға деген қызығушылықты қайта жандандырды. Никарагуа арқылы «Пост-Панамакс» кемелерін қабылдайтын канал салу немесе екі жағалаудағы порттар арасында контейнерлерді тасымалдауға арналған теміржол құрылысын салу ұсынылған.

Америка Құрама Штаттары

Теодор Рузвельт Орталық Америка арқылы АҚШ-тың бақылауында болатын канал елдің өте маңызды стратегиялық мүддесі екеніне сенді. Бұл идея 1898 жылдың 15 ақпанында Кубада USS Maine кемесінің қирауынан кейін кеңінен таралды. Уолкер комиссиясының Никарагуа каналына қатысты шешімін кері қайтара отырып, Рузвельт француз Панама каналын сатып алуға ынталандырды. Джордж С. Морисон Панама орналасуын қолдаған комиссияның жалғыз мүшесі болды. Француздарға тиесілі жерді 40 миллион долларға сатып алуға 1902 жылдың 28 маусымындағы Спунер заңымен рұқсат берілді. Панама сол кезде Колумбияның бір бөлігі болғандықтан, Рузвельт қажетті құқықтарды алу үшін осы елмен келіссөздер жүргізе бастады. 1903 жылдың басында екі ел де Хай-Херран шартына қол қойды, бірақ Колумбия Сенаты шартты ратификацияламады. Рузвельт Панамалық көтерілісшілерге егер олар көтерілсе, АҚШ Әскери-теңіз күштері тәуелсіздік үшін күреске көмектесетінін жеткізді. 1903 жылдың 3 қарашасында Панама тәуелсіздігін жариялады, ал USS Nashville Колумбияның араласуына кедергі келтірді. Жеңіске жеткен панамалықтар 1903 жылдың 18 қарашадағы Хай-Бунау Варилла шартына сәйкес, 1904 жылдың 23 ақпанында 10 миллион долларға Панама каналы аймағының бақылауын АҚШ-қа берді.

Қалпына алу

Америка Құрама Штаттары 1904 жылдың 4 мамырында каналға қатысты француз мүлігін өз бақылауына алды, осы кезде АҚШ армиясының лейтенанты Марк Брук шағын салтанат кезінде кілттерді алды. Жаңа Панама каналы аймағын басқару құрылыс кезінде Истмия каналы комиссиясы (ICC) жүзеге асырды. АҚШ үкіметі алғашқы қадам ретінде барлық канал жұмысшыларын жаңа басқаруға қарастырды. Операция канал желісіне сәйкес және жабдықты жұмыс жағдайында ұстау үшін ең төменгі деңгейде сақталды. АҚШ-қа аз ғана жұмыс күші, ғимараттар, инфрақұрылым және жабдықтар мұрагерлік етті, олардың көп бөлігі ылғалды орманда он бес жыл бойы ескере алмады. Көптеген жұмысшыларға арналған жағдайлар болған жоқ, ал инфрақұрылым құлап бара жатты. Мүліктің тізімін жасау үлкен жұмыс болды; қолда бар жабдықтың тізімін жасауға апталар кетті. 2150-ге жуық ғимарат сатып алынды, олардың көпшілігі тұруға жарамсыз болды; тұрғын үй мәселесі ерте пайда болды, ал Панама темір жолы тозуға ұшырады. Дегенмен, көптеген жабдықтар (локомотивтер, дренаждар және басқа да жүзбелі жабдықтар сияқты) әлі де қолданысқа жарамды болды. Бас инженер Джон Финдли Уоллеске құрылысты қайта бастауға қысым көрсетілгенімен, Вашингтоннан келген бюрократиялық кедергілер оның ауыр жабдық алуға жасаған әрекеттерін тоқтатты және Уоллес пен ICC арасында шиеленіс тудырды. Ол және бас санитарлық офицер Уильям С. Горгас кешігуден мазасыздық білдірді, ал Уоллес 1905 жылы отставкаға кетті. Оның орнына 1905 жылдың 26 шілдесінде келген Джон Фрэнк Стивенс келді. Стивенс инфрақұрылымға маңызды инвестициялар қажеттігін тез түсінді және темір жолды жаңартуға, Панама қаласы мен Колон қалаларындағы санитарлық жағдайды жақсартуға, ескі француз ғимараттарын жөндеуге және жүздеген жаңа тұрғын үйлер салуға бел буды. Содан кейін ол құрылысқа қажетті үлкен жұмыс күшін тартудың қиын міндетіне кірісті. Стивенстің тәсілі – алдымен іске кірісіп, кейін мақұлдау алу болды. Ол Кулебра кесуіндегі бұрғылау және топырақ қазу жабдықтарын тиімділігін арттырды, топырақ тастауға қатысты жеткіліксіз ережелерді қайта қарады. Каналдың шлюздік немесе теңіз деңгейінде болуы туралы шешім қабылданбаған; жалғасып жатқан қазба екі жағдайда да пайдалы болар еді. 1905 жылдың соңында президент Рузвельт екі типтің де құны мен уақытының салыстырмалы артықшылықтарын зерттеу үшін Панамаға инженерлер тобын жіберді. Инженерлер теңіз деңгейіндегі каналға 8-5 дауыспен қолдау көрсеткенімен, Стивенс пен ICC бұл жоспарға қарсы болды; Стивенстің Рузвельтке жолдаған есебі президентті шлюздік каналдың артықшылықтарына көндіруде маңызды рөл атқарды және Конгресс келісім білдірді. 1906 жылдың қараша айында Рузвельт Панамаға каналдың барысын тексеру үшін барды, бұл отырып үкімді президенттің АҚШ-тан тыс елге жасаған алғашқы сапары болды. Каналды келісімшарт бойынша жұмысшылар немесе мемлекеттік қызметкерлер салуы мәселесі даулы болды. Канал құрылысына арналған ұсыныстар 1907 жылдың қаңтар айында ашылды, ал Ноксвилл, Теннесси штатындағы мердігер Уильям Дж. Оливер ең төмен бағаны ұсынды. Стивенс Оливерді ұнатпады және оның таңдалуына қарсы шықты. Рузвельт бастапқыда мердігерді пайдалануды жақтағанмен, ақырында армия инженерлері жұмысты атқаруға тиіс деп шешті және 1907 жылдың ақпанында майор Джордж Вашингтон Гоеталсты бас инженер (Стивенстің басшылығымен) етіп тағайындады. Стивенс үкіметтің әрекетсіздігінен және армияның араласуынан көңілі толып, отставкаға кетті және оның орнына Гоеталс тағайындалды.

Жұмыс күші

АҚШ каналды салу үшін қабатталған еңбек күшін пайдаланды. Жоғары деңгейдегі инженерлік қызметтер, кеңсе жұмыстары, білікті еңбек және қолдаушы өнеркәсіптердегі жұмыс орындары көбінесе американдықтарға берілді, ал ауыр еңбек негізінен арзан иммигранттардың еңбегімен атқарылды. Бұл жұмыстарға бастапқыда еуропалықтар, әсіресе Испания, Италия және Грециядан келгендер, тартылды, олардың көпшілігі Еуропадағы саяси жағдайдың тұрақсыздығына байланысты радикалды және белсенді көзқарастарға ие болды. Кейін АҚШ негізінен Ұлыбритания мен Францияның Батыс Индиясынан жұмысшыларды тартуға бекінді, және осы жұмысшылар канал құрылысындағы ауыр еңбектің басым бөлігін жасады.

Тұрғын үй жағдайы

Канал аймағында бастапқыда канал жұмыскерлері үшін ойын-сауық және демалыс құралдары салоннан басқа көбінесе болған жоқ; нәтижесінде, алкогольге тәуелділік үлкен мәселеге айналды. Ауыр жағдайлардың салдарынан көптеген американдық жұмысшылар жыл сайын үйлеріне қайтатын. Жағдайды жақсарту бағдарламасы іске қосылды. YMCA басқаратын клуб үйлері салынды, онда бильярд, жиналыстар және оқу залдары, боулинг алаңдары, фотоклубтар үшін қараңғы бөлмелер, гимнастика құралдары, мұзжұмсақ сататын орындар, газдалған сулер және айналымды кітапхана болды. Жылдық мүшелік жарнасы он долларға тең болды, ал қалған шығындар (ірі клубтарда шамамен 7000 доллар) ICC төледі. Комиссия бейсбол алаңдарын салып, ойындарға пойызбен баруды ұйымдастырды; жақын арада бәсекелестік лигасы құрылды. Тиволи қонақ үйінде, кең би залдары бар, ай сайынғы сенбілік кештерде би кештері өткізілді. Бұл шаралар Канал аймағындағы өмірге әсер етті; алкогольге тәуелділік азайды, салон бизнесі 60 пайызға төмендеді. Жыл сайын жобаны тастап кеткен жұмысшылардың саны айтарлықтай азайды.

АҚШ құрылыстары

Осы уақытқа дейін атқарылған жұмыс құрылыс емес, дайындық сипатында болды. Гетельс басқаруды қолға алған кезде, құрылыс инфрақұрылымы француздардың күш-жігерімен құрылған немесе жаңартылып, кеңейтілген еді, және ол тез арада нағыз құрылыс жұмыстарын бастауға мүмкіндік алды. Гоеталс жобаны үш бөлімге бөлді: Атлантикалық, Орталық және Тынық мұхиты. Майор Уильям Л. Сиберт басқарған Атлантикалық бөлім Лимон шығанағына кіреберістегі толқын қорғағышын, Гатун шлюздерін және оларға жататын кіру арнасын, сондай-ақ Гатун тоғанын салуға жауапты болды. Тынық мұхиты бөлімі (сидней Б. Уильямсон басшылығымен, жалғыз азаматтық бөлім басшысы) каналдың Тынық мұхитынан кіреберісіне жауапты болды, оның ішінде Панама шығанағындағы толқын қорғағышы, кіру арнасы және Мирафлорес және Педро Мигель шлюздері мен оларға байланысты тоғандар. Майор Дэвид дю Боз Гейлард басқарған Орталық бөлім осы екі бөлім арасындағы барлық жұмыстарға жауапты болды. Бұл бөлім жобаның ең үлкен қиындығына тап болды: Кулебра кесімін қазу (1915 жылдан 2000 жылға дейін Гейлард кесімі деп аталды), ол континенттік бөліністі теңіз деңгейінен жоғары 8 мильге (13 км) дейін кесуді білдірді. 1907 жылдың тамызына қарай ай сайын қазылып жатты, бұл жаңбырлы маусым үшін рекордты көрсеткіш болды; жақын арада бұл көрсеткіш еселеді, содан кейін тағы да артты. Өндірістің ең жоғары нүктесінде айына қазылып жатты (бұл 3,5 ай сайын Channel Tunnel-ден алынатын топырақ көлемімен тең).

Кулебраның кесіндісі

Каналдың ең үлкен кедергілерінің бірі – континенттік бөліну болды, ол бастапқыда теңіз деңгейінен ең биік нүктеде жоғары көтерілді. Осы тас бөгетін кесіп өту жоба алдында тұрған ең үлкен қиындықтардың бірі еді. Гетелс АҚШ Армиясының инженерлік корпусының майоры Дэвид дю Боз Гейлардпен бірге каналға келді. Гейлард Педро-Мигель шлюздерінен Гатун бөгетіне дейін созылған каналдың Орталық бөлімін басқарды және Кулебра кесіндісін (сол кездегі атауы) қазуға белсенді түрде кірісті. Жұмыстың масштабы зор болды. 6 мың адам кесікте жұмыс істеді, тау жыныстарында тесіктер ашты, оларға жалпысымен динамит орналастырылды, осы арқылы тау жыныстарын қиратты (содан кейін күніне 160 пойызбен шығарылды). Тау жыныстарының негізіндегі темір қабаттарының тотығуы мен әлсіреуіне байланысты көшкін жиі болды. Жұмыстың ауқымы және жиі, болжаусыз көшкін жағдайды ушықтырса да, Гейлард тыныш, нақты көре білетін басшылық танытты. 1913 жылдың 26 мамырында Буцирус ағылшын жұмылдырғыштары Кулебра кесігі арқылы канал түбінің деңгейінде өтті. Француздар шыңды салыстырмалы түрде тар енде төмендетті; американдықтар оны теңіз деңгейінен жоғары кеңірек етіп түсірді және материалдың үстінен қазып алды. Бұл материалдың шамамен бөлігі жоспарланған қазба жұмыстарына қосымша, көшкін салдарынан алынды. Құрғақ қазба жұмысы 1913 жылдың 10 қыркүйегінде аяқталды; қаңтардағы көшкін қосымша топырақ әкелді, бірақ бұл еріген материалды кесік су басқан кезде кедіргімен алып тастауға шешім қабылданды.

Плотиналар

Екі жасанды көл – Гатун және Мирафлорес көлдері – каналдың маңызды бөліктері болып табылады. Оларды құру үшін төрт бөгет салынды. Мирафлорес көлі екі кішкентай бөгетпен жасалған, ал Педро-Мигель бөгеті Кулебра кесігінің оңтүстік жағын жауып тұрады (іс жүзінде Гатун көлінің бір тармағы). Гатун бөгеті – Шагрес өзенінің бастапқы бағытын тоқтатқан және Гатун көлін құрған негізгі бөгет. Мирафлорес бөгеттері – батыстағы Мирафлорес шлюздерін және шығыстағы шлюздердің жанындағы бетонды су төгу бөгетін байланыстыратын топырақ бөгеттер. Бетон бөгетте Гатун су төгу жолындағы сияқты сегіз шлюз бар. Топырақтан жасалған Педро-Мигель бөгеті батыстағы төбеден шлюзге дейін созылады. Оның беті су деңгейінде тас үйінділерімен қорғалған. Гатун бөгеті – бөгеттердің ең ірісі және ең қиыны. Бұл топырақ бөгет, негізінде қалың және үстінде ұзын, канал ашылған кезде әлемдегі ең үлкен бөгет болып саналды.

Қалқалар

Бастапқы шлюздік канал жоспары Соса төбесінде екі қадамды шлюздерді және Педро-Мигельге дейін созылатын ұзақ Соса көлін көздеген. 1907 жылдың соңында Соса төбесіндегі шлюздерді Miraflores-ке көшіру туралы шешім қабылданды, себебі жаңа орын құрылыс үшін тұрақты негізді қамтамасыз етті. Соның нәтижесінде пайда болған Мирафлорес көлі Панама қаласын тәтті сумен қамтамасыз ететін болды. Шлюздерді салу 1909 жылдың 24 тамызында Гатунда бірінші бетон құюмен басталды. Гатун шлюздері көлдің жанындағы төбеге ойыс жасау арқылы салынды, бұл көп мөлшерде материалды (көбінесе тас) қазуды қажет етті. Шлюздер бетоннан жасалды, кең электр теміржолдары жүйесі және бетонды шлюздер құрылысына тасымалдау үшін әуе лифттері қолданылды. Тыныш мұхиты жағындағы шлюздер бірінші болып аяқталды: 1911 жылы Педро-Мигельдегі бір қабатты және 1913 жылдың мамырында Мирафлорес. 1913 жылдың 26 қыркүйегінде "Гатун" теңіз сүйрегіші, Атлантикаға кіретін және баржаларды сүйрейтін сүйрегіш, Гатун шлюзінен өтті. Сапар сәтті аяқталды, бірақ клапандар қолмен басқарылды; орталық басқару пульті әлі дайын болған жоқ.

Ашылу

1913 жылы 10 қазанда Гамбоадағы Кулебра кесімін Гатун көлінен бөліп тұрған бөгет қиратылды; жарылысты Вашингтондағы президент Вудро Вильсон телеграф арқылы жасады. 1914 жылдың 7 қаңтарында «Александр Ла Валли» есімді ескі француз кран кемесі Панама каналын өз күшімен толықтай басып өтетін алғашқы кеме болды, бұл құрылыстың соңғы кезеңдерінде орындалды. Құрылыс аяқталысымен канал құрылысшылары тарап кетті. Мыңдаған жұмысшылар жұмыстан босатылды, ал толық қалалар бөлшектелді немесе бұзылды. Оңтүстік Африкадағы алтын кендерінде пневмониямен күресуге кеткен бас санитарлық офицер Уильям С. Горгас армияның бас дәрігері болды. 1914 жылдың 1 сәуірінде Истмия каналы комиссиясы таратылды, ал аймаққа канал аймағының губернаторы басшылық етті; алғашқы губернатор Джордж Вашингтон Гоеталс болды. Каналды ашуға үлкен той жоспарланған болса да, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, негізгі мерекелер күшін жойды және бұл шағын жергілікті шараға айналды. Капитан Джон А. Константин (каналдың алғашқы лоциясы) басқарған Панама теміржолының бу кемесі 1914 жылдың 15 тамызында алғашқы ресми өтуді жасады. Халықаралық шенеуніктердің қатысуы болмағандықтан, Гоеталс Анконның жолын теміржолмен бақылады.

Үшінші жолақты жоспарлар

Даниялық Батыс Үндістан туралы шарт бойынша, АҚШ 1917 жылы Виргин аралдарын сатып алды, ішінара Панама каналын қорғау мақсатында. 1930 жылдардың соңында Еуропа мен Азиядағы жағдай нашарлағанда, АҚШ қайтадан мұхиттар арасындағы әскери кемелерді тасымалдау мүмкіндігіне қатысты алаңдады. АҚШ-тың ең ірі соғыс кемелері канал шлюздерімен байланысты қиындықтарға тап болды, сондай-ақ шлюздердің бомбалау салдарынан істен шығуы мүмкін деген опасыл болды. АҚШ-тың бірнеше теңіз жаттығулары осы алаңдаушылықты растады, каналдың қорғанысының жеткіліксіз екенін көрсетті. Осы мәселелерді талқылау барысында Конгресс 1936 жылдың 1 мамырында каналдың қорғанысын жақсарту және үлкен кемелерді қабылдау қабілетін кеңейту жөніндегі зерттеу жүргізуге рұқсат беретін қаулы қабылдады. 1937 жылдың 3 шілдесінде зерттеуді жүргізу үшін арнайы инженерлік бөлім құрылды. Бұл бөлім 1939 жылдың 24 ақпанында Конгресске есеп берді, онда қолданыстағы шлюздерді қорғау және қазіргі шлюздерге қарағанда үлкен кемелерді қабылдай алатын жаңа шлюздер салу ұсынылды. 11 тамызда Конгресс жұмысты мақұлдады. Gatún, Pedro Miguel және Miraflores қалаларында жаңа шлюздер салу жоспарланды, олар қолданыстағы шлюздерге параллель орналасады және жаңа кіру арналары салынады. Жаңа шлюздер каналға қосымша трафик жолағын қосады, әр камерасы 366 метр (1200 фут) ұзын, 43 метр (140 фут) енді және 14 метр (45 фут) тереңдікке ие болады. Олар қолданыстағы Gatún шлюздерінің шығысында және Pedro Miguel және Miraflores шлюздерінің батысында орналасады. Мирафлореске жаңа кіру арналарын қазу жұмыстары 1940 жылдың 1 шілдесінде басталды, Конгресс 1940 жылдың 24 маусымында қаржы бөлу туралы заң қабылдағаннан кейін. Gatún-дағы алғашқы құрғақ қазба жұмыстары 1941 жылдың 19 ақпанында басталды. Жоба тоқтатылғанға дейін көп мөлшерде материал қазылып алынды, ал пайдаланылмаған кіру арналарын Gatún және Miraflores қалаларындағы бастапқы арналармен қатар орналасқан күйінде көруге болады. 2006 жылы Панама каналының басқармасы (ACP) 1940 жылдарда тасталған кіру арналарының бір бөлігін пайдалана отырып, үшінші шлюздер құру жоспарын ұсынды. Референдумнен кейін 2007 жылы жұмыс басталды және кеңейтілген канал 2016 жылдың 26 маусымында коммерциялық жұмысын бастады. Екі жылдық кешігуден кейін жаңа шлюздер Neopanamax кемелерінің өтуіне мүмкіндік берді (олардың жүк көлемі бастапқы шлюздерге қарағанда жоғары). Үшінші шлюздер арқылы каналдан өткен алғашқы кеме – қытайлық Cosco Shipping Panama иеленген Panamax контейнерлік кемесі болды. Бұл кеңейтудің құны 5,25 миллиард долларға бағаланды.

Панамаға көшіру

Құрылыстан кейін канал мен оны қоршаған канал аймағын АҚШ басқаратын. 1977 жылдың 7 қыркүйегінде АҚШ президенті Джимми Картер Торрихос-Картер келісіміне қол қойып, каналдың бақылауын Панамаға 1 долларлық номиналды төлеммен беру процесін бастады. Келісім 1979 жылдың 2 қазанында күшіне енді, бұл келісім Панаманың каналды басқаруға жауапкершілігін арттырып, 1999 жылдың 31 желтоқсанында АҚШ толықтай шығуына дейін жалғасты. Содан бері каналды Панама каналы басқармасы (Autoridad de Canal de Panama, немесе ACP) басқарады. Каналды беруге консерваторлар, әсіресе Америка консервативтік одағы, Консервативтік кокусы, Еркін Конгресс сақтау комитеті, Республика үшін азаматтар, Америка қауіпсіздік кеңесі, Жас республикашылар, Ұлттық консервативтік саяси әрекет комитеті, Ұлттық қорғаныс кеңесі, Жастардың еркіндігі үшін американдықтар, Америкааралық қауіпсіздік кеңесі және Кампус республикалық әрекет ұйымы қарсы шықты. Келісім Сенатта қажетті 2/3 дауыспен шамалы артықшылықпен қабылданды. Панамалықтар Панама каналына билікті қайтаруды қуанышпен қарсы алғанмен, сол кезде көптеген адамдар экономикалық жағынан жағымсыз салдарлар болуы мүмкін деген қорқыныш білдірді. АҚШ және тасымал саласында каналға қатысты алаңдаушылықтар болғанымен, Панама тиімді басқаруды жүзеге асырды. 2006 жылдың 22 қазанында Панама азаматтары каналды кеңейту туралы референдумды мақұлдады. 2002 жылдан 2005 жылға дейін Панамадағы АҚШ-тың бұрынғы елшісі болған Линда Эллен Уотт, каналды Панама басқаруы "тамаша" деді. Уотт: "Халықаралық тасымал қауымдастығы өте қуанышты", - деп қосты.

Қазіргі заманғы журналдар

1905 жылғы құрылыс суреттерін қамтиды.