Кіріспе
Алтын немесе күміс, асыл тастар немесе піл сүйегінен жасалған металлдан жасалған сәнді кітап мұқабасы – қазыналық мұқаба немесе әшекейленген кітап мұқабасы. Бұл алтын немесе күміс, асыл тастар немесе піл сүйегінен жасалған металлдан жасалған, сонымен қатар былғары, барқыт немесе басқа мата сияқты дәстүрлі кітап мұқабасы материалдарынан жасалған сәнді кітап мұқабасы. Кітапты тігу техникасы ортағасырлық кітаптарға ұқсас: әдетте, пергамент парақтар тігіліп, ағаш қаптамаларға бекітіледі. Содан кейін қазыналық мұқабаның металл әшекейлері, әдетте, шегелер арқылы осы қаптамаларға бекітіледі. Қазыналық мұқабалар кем дегенде, кейінгі антикалық дәуірден бастап болған деп есептеледі, бірақ осы кезеңнен сақталған мысалдар жоқ, ал ерте ортағасырлық мысалдары өте сирек. Орта ғасырдың соңында олардың қолданылуы азайды, бірақ кейбіреулері Батыста тіпті қазіргі күнге дейін жасалып келеді, ал көбісі Шығыс православиесі басым аймақтарда жасалады. Мұндай мұқабалар негізінен кітапханада оқылудан гөрі, ғибадатханада қолданылатын әсем жарықтандырылған қолжазбаларға, әсіресе алтарь үшін арналған және діни қызметтерде пайдаланылатын Інжіл кітаптарына қолданылды. Осы кітап мұқабаларының көп бөлігі кейіннен жойылды, өйткені олардың құнды алтыны мен асыл тастары тонаушылармен немесе ақшаға мұқтаж болған иелерімен ұрланды. Басқалары әшекейлерінен айырылды, ал көптегендері кітапқа бекітілмеген немесе басқа кітапқа ауыстырылған. Кейбіреулері ірі кітапханаларда сақталады, мысалы, Нью-Йорктегі Морган кітапханасы, Манчестердегі Джон Райлендс кітапханасы, Лондондағы Британдық кітапхана, Мюнхендегі Бавария мемлекеттік кітапханасы және Париждегі Ұлттық кітапхана. Піл сүйегінен жасалған ою-өрнектерді қайта өңдеу мүмкін болмағандықтан, олар көптеп сақталған, бұл бір кезде болған қазыналық мұқабалардың санын анықтауға көмектеседі. Басқа мысалдар тарихи құжаттарда тіркелген, бірақ кітаптар сақталса да, мұқабалары жоқ. Келл кітабының мұқабасы тонау кезінде жоғалып кеткен, ал Линдисфарн кітабының жоғалған мұқабасының тағдыры белгісіз. Шығыс православие шіркеулерінде қазыналық мұқабалар, әсіресе литургиялық Інжіл кітаптары үшін, қазіргі күнге дейін жасалып келеді және әртүрлі көркем стильдерде кездеседі. Басқа стильдерде асыл тастар, әдетте, інжу-маржан, барқыт немесе басқа матамен жабылған, оған асыл тастар тігіледі немесе басқаша бекітіледі. Мұндай мұқабалар әдетте, жоғары мәртебелі тұлғалардың жеке кітаптарына, әсіресе әйел патшалардың дұға кітаптары мен сағат кітаптарына арналған, және кестелеуді де қамтиды.
A treasure binding or jewelled bookbinding is a luxurious book cover using metalwork in gold or silver, jewels, or ivory, perhaps in addition to more usual bookbinding material for book covers such as leather, velvet, or other cloth. The actual bookbinding technique is the same as for other medieval books, with the folios, normally of vellum, stitched together and bound to wooden cover boards. The metal furnishings of the treasure binding are then fixed, normally by tacks, onto these boards. Treasure bindings appear to have existed from at least Late Antiquity, though there are no surviving examples from so early, and Early Medieval examples are very rare. They were less used by the end of the Middle Ages, but a few continued to be produced in the West even up to the present day, and many more in areas where Eastern Orthodoxy predominated. The bindings were mainly used on grand illuminated manuscripts, especially gospel books designed for the altar and use in church services, rather than study in the library. The vast majority of these bookbindings were later destroyed as their valuable gold and jewels were removed by looters, or the owners when in need of cash. Others survive without their jewels, and many are either no longer attached to a book, or have been moved to a different book. Some survive in major libraries; for example, the Morgan Library in New York City, the John Rylands Library in Manchester, the British Library in London, the Bayerische Staatsbibliothek in Munich and the Bibliothèque Nationale in Paris. As the carved ivory reliefs often used could not usually be recycled, these survive in much larger numbers, giving a better idea of the numbers of treasure bindings that once existed. Other examples are recorded in documentary sources but though the books survive the covers do not. The Book of Kells lost its binding after a robbery, and the fate of the missing cover of the Book of Lindisfarne is not recorded. In the Eastern Orthodox churches treasure bindings have continued to be produced, mainly for liturgical gospel books, up to the present day, and exist in many artistic styles. Other styles of binding using gems, and typically pearls, have a covering of velvet or other textile, to which the gems are sewn or otherwise fixed. These were more likely to be for the private books of a grand person, especially the prayer books and books of hours of female royalty, and may also include embroidery.
Техника және өндіріс
Тарих барысында кітап жасау технологиялары мен әдістерімен бірге зергерлік кітап мұқабаларын жасау техникасы дамыды. IV ғасырда папирус немесе парқмен жазылған қолжазбалар алдымен жазықталды да, шеттерінен тесілген ойықтар арқылы байланыстырылып кітаптарға айналды. V ғасырдан бастап кітаптар былғары белділерді пайдаланып осылай тігіле бастады, бұл байланысты мықтырақ және ұзаққа созу үшін, ал беттерді тегіс ұстау үшін жоғары және төмен жағына ағаш тақтайшалар қойылды. Кейін белділер тақтайшаларға байланып, терімен жабылды. Тақтайшалар декоративтік безендіруге мүмкіндік берді, ағашқа құнды тастар, асыл тастар мен әшекейлер орнату үшін металл қаптар орнатылды. Содан кейін қаптама қолмен қаптардың үстіне жайылып, қаптардың жиегінен кесіліп, әшекейлер көрінетіндей етілді. Мұндай кітаптар көбінесе шіркеуде қолданылатын Інжілдер және басқа да діни кітаптар болды. Орта ғасырларда безендірілген кітаптар жасау жауапкершілігі кітап мұқабаларын жасаушыларға емес, алтын, күміс немесе мыспен жұмыс істейтін, ағаш тақтайшаларға бөлек қадаланатын зергерлік және эмальді панельдер құрайтын металл өңдеушілерге және алтын қаптаушыларға жүктелді.
Басқа нысандар
Металлдан жасалған кітап жиһаздарына кітапты пайдаланбаған кезде жабық ұстайтын металл құлыптар, сондай-ақ былғары немесе мата қапты безендіретін жеке металл элементтер кіретін еді. Орта ғасырдың соңында мұндай заттар ірі кітапханаларда кең таралған. 12-шы ғасырдан бастап, әсіресе Голландия мен Германияда, асыл тастармен немесе қалыптау техникасымен жасалған әшекейлі кітап құлыптары немесе белдіктері жасалды. 9-шы ғасырдан бастап немесе одан ертерек Шотландия мен Ирландияда монастырь басшыларының қасиетті реликвиялары саналған кітаптар "комдах" деп аталатын әшекейлі металл қорапшаға салынды, және одан кейін кітап ретінде қолданылмады. Оларды тіпті соғысқа алып шығып, солдаттар мойындарына амулет сияқты іліп, ту ретінде пайдаланды. Осы кезеңде Құранның кішкентай нұсқаларын сақтау үшін де зергерлік жәшікшелер немесе қораптар қолданылды.
Тарих
Қазыналық мұқабалар – тек бай элиталардың ғана қол жеткізе алатын сәнділік болды және бай жеке коллекционерлер, шіркеулер, жоғары дін қызметкерлері мен патшалардың тапсырысымен жасалған. Көбінесе олар патшалық немесе ақсүйек тұлғаларға сыйлық ретінде тапсырылған. Кем дегенде VI ғасырдан бастап оларды мозаикаларда және басқа бейнелерде кездестіруге болады, мысалы, VI ғасырға жататын Әулие Екатерина монастырындағы Христос Пантократор иконасы және Равеннадағы Сан-Витале базиликасындағы Юстиниан I-нің әйгілі мозаикасы. Мұқабалардың орталық бөлігіне орналастырылған піл сүйегінен жасалған панельдер консулдық диптихтер стилінде жасалған, және осы диптихтердің көптеген сақталған үлгілері орта ғасырларда кітап мұқабаларында қайта пайдаланылған. Әсіресе Ирландия мен Ұлыбританиядағы кельт христиандығында, монахтарға тиесілі қарапайым кітаптар қасиетті реликвиялар саналды және қазыналық мұқабамен қайта байланыстырылуы немесе кумдакқа салынуы мүмкін. Қымбат тастар мен алтын тек байлықтың көрінісін ғана емес, сонымен қатар діни контексте Аспан қаласының әсемдігін алдын ала сезінуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, әртүрлі қымбат тастардың белгілі бір "ғылыми", медициналық және магиялық қасиеттері бар деп сендірілді, бұл туралы танымал лапидарий кітаптарында жазылған. Мәтіндік талдау көрсеткендей, бай мұқабалармен безендірілген кейбір литургиялық кітаптарда мәтіннің "жұмыс істейтін" нұсқасының қалыпты мәтіндік құрамының маңызды бөліктері жоқ, мысалы, Келл кітабы мен Эхтернах кодексі. Олар ғибадатханада оқу үшін қолданылған болуы мүмкін, бірақ монастырда кітапхана емес, шіркеудің мүлігінің бір бөлігі болды. Келл аббаттығының жазбаларында көрсетілгендей, Келл кітабы сакристияда сақталған. Византиялық және батыс ортағасырлық қазыналық мұқабалардың стилі көбінесе біртілді болмайды. Олар әртүрлі уақытта және кейде әртүрлі елдерде жасалған, сонымен қатар элементтері алынып тасталған және уақыт өте келе басқа томдарға қайта бейімделген немесе жаңа бөліктермен ауыстырылған. Мысалы, Линдау Ізгі хабарының мұқабалары Оңтүстік Германияның әртүрлі аймақтарынан алынған, төменгі немесе артқы мұқаба 8 ғасырда (кітаптан ертерек) жасалған, ал жоғарғы немесе алдыңғы мұқаба 9 ғасырда аяқталған. Екеуі де қымбат тастармен әшекейленген алтынмен жалатылған металлдан жасалған. Бұл қолжазбаға алғаш рет қашан қолданылғаны белгісіз. Монастырлардан тыс, орта ғасырларда пайда болған кітап бастырушылардың гильдиялары заңмен әшекейлерді қолдануға сандық шектеулер қойды. Бұл кітаптарды безендіру өнеріне елеулі әсер етпесе де, тапсырыс берушінің лауазымына немесе дәрежесіне байланысты рұқсат етілген қымбат тастардың санын регламенттеді. Англиядағы шіркеу кітапханалары таратылған және қазыналық мұқабалар алынып тасталған кезде, "Папийлік құлшылық кітаптарында табылған барлық алтын мен күміс патшаның қазынасына төлену үшін" заңмен, ерте ортағасырлық ағылшын қазыналық мұқабаларының көп бөлігі жойылды. Континенттік протестанттық реформациядағы тонаулар мұндай ауқымды болған жоқ, бірақ католиктік аймақтардан сақталған көптеген мұқабалар кейінгі соғыстар мен төңкерістерден аман қалды. Кітап өндірісінің баспаханаға байланысты тауарға айналуына қарамастан, Англияда кітапты безендірудің көркемдік дәстүрі жалғасты, бірақ сирек және көбінесе қарапайым дизайндарда. Англия королі әлі де сәнді мұқабаларды ұнатты, бұл Елизавета I-нің жеке кітапханасы туралы жазбалардан көрінеді, ол барқыт мұқабаларды ұнататын. 1598 жылы Корольдік кітапханаға барған Пол Хентцнер кітаптар туралы: "көптегендері қызыл болса да, түрлі түсті барқытпен қапталған, алтын және күміспен әшекейленген; кейбіреулерінде жемшөптер мен асыл тастар бар" деп жазды. 16-17 ғасырларда кітапты безендіруде барқыт, атлас, жібек және матадан жасалған әшекейлер, металл жіптер, інжу-маржан және тігістер қолданылды.
Жаңғыру
Кітапты зергерлікпен безету өнері қайта жанданғаннан кейін, бұл практика ХХ ғасырдың басында Англияда қайта жаңғырғанға дейін әлсіреп кетті. Бұл стильді қайта жаңғыртуға Франсис Сангорски мен Джордж Сатклифтің ықпалы зор болды, олар Сангорски мен Сатклифтің кітап байлау шеберханасының иелері еді. Олардың кітап байлаулары орта ғасырлардағыдей үлкен, кесілмеген асыл тастар емес, әдемі дизайндалған, көп түсті былғарыдан жасалған инкрустациялармен және күміспен қапталған әшекейлермен безенілген, en cabochon түрінде орнатылған жартылай асыл тастардан тұрды. Осындай кітап байлаудың шеберлігі теңдесі жоқ еді; тек олардың бәсекелестері Ривьер ғана осындай сапалы жұмыс жасады. Осы кітап байлаулардың ең танымал мысалы – Фицджеральдтың Омар Хайямның Рубаиятының үлкен көшірмесіне жасалған "Ұлы Омар" (1909), оған сапалы әшекейлер, түрлі түсті былғарыдан жасалған инкрустациялар және 1050 асыл тас кірді, олар таусылмайтын құс дизайнымен орналастырылған. Ол 1912 жылы "Титаник" кемесімен бірге суға батып кетті. Бүгінде осы кітап байлаудың үшінші көшірмесі ғана сақталған, ал екіншісі, Сатклифтің жүрегіндегісіндей етіп, оның інісі Стэнли Брей жасағаннан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалау кезінде зақымдалған. Брейдің дизайнды қайта жасауға жасаған екінші әрекеті, аман қалған үшінші нұсқасы, 1989 жылы Ұлыбритания кітапханасына қойылды. Бүгінде сақталған кітап байлаулары жеке коллекцияларда немесе әлемнің кітапханалары мен мұражайларында кездеседі.