Кіріспе

Costumbrismo (каталонша: costumisme; кейде ағылшын тілінде costumbrism деп аударылады, сын есім түрі costumbrist) – жергілікті күнделікті өмір, мінез-құлық және әдет-ғұрыптарды әдеби немесе бейнелеу өнері арқылы түсіндіру, негізінен испан тіліндегі елдерде, әсіресе 19 ғасырда. Costumbrismo көркем реализммен де, романтизммен де байланысты, романтизмге тән экспрессияға деген қызығушылықты бөліседі, қарапайым бейнелеуден гөрі, сондай-ақ нақты уақыт пен орынды, абстрактілі түрде емес, адамзатты дәл бейнелеуге романтиктер мен реалистердің назар аударуын бөліседі. Ол көбінесе сатиралық және тіпті нұсқаулық болады, бірақ негізгі реализмнен айырмашылығы, бейнелеген қоғамын ешқандай нақты талдауын ұсынбайды немесе тіпті меңземейді. Сатиралық болмаған жағдайда, әсем фольклорлық егжей-тегжейлі көріністері көбінесе романтикалық сипатқа ие. Costumbrismo кез келген көркем немесе әдеби өнер түрінде кездесуі мүмкін; сонымен қатар, бұл термин фольклорлық заттарды жинаудың белгілі бір тәсілдеріне де қолданылуы мүмкін. Бастапқыда қысқа эсселерде, кейін романдарда кездесетін costumbrismo 19 ғасырдағы сарсуэлаларда, әсіресе género chico-да жиі кездеседі. Costumbrista мұражайлары фольклор мен жергілікті өнермен айналысады, ал costumbrista фестивальдері жергілікті әдет-ғұрыптарды, қолөнершілерді және олардың еңбектерін тойлайды. Бастапқыда 18-19 ғасырлардың соңында Испаниямен байланысты болса да, costumbrismo Америкаға тарап, Американың испан тілінде сөйлейтін аймақтарында тамыр жайды, жергілікті элементтерді қамтыды. Хуан Лопес Мориллас Латын Америкасы қоғамы туралы жазу үшін costumbrismo-ның тартымдылығын былай түйіндеді: costumbrista-лардың "шағын бөлшектерге, жергілікті түстерге, көркемдік ерекшеліктерге және стиль мәселелеріне деген қызығушылығы көбінесе алдаудан артық емес. Айналасындағы қайшылықтарға таңғалып, қазіргі заманның қылыбұрылысын анық түсіне алмаған бұл жазушылар ерекше, қарапайым немесе уақытша нәрселерде тыныс алды".

Шығу тегі

Костюмбризмнің бастаулары 17 ғасырдың басында (мысалы, драматург Хуан де Забалетаның шығармаларында) кездеседі, ал осы ағым 18 ғасырда айқын болады (Диего де Торрес Вилларроэль, Хосе Клавихо и Фахардо, Хосе Кадальсо, Рамон де ла Круз, Хуан Игнасио Гонсалес дель Кастильо). Бұл авторлардың барлығы өздерінің кейбір туындыларында нақты жергілікті егжей-тегжейге назар аударады, «типикалықты» жоғарылатады, бұл костюмбризм мен романтизмді дамытуға ықпал етеді. 19 ғасырда костюмбризм жеке жанр ретінде кең аудиторияға танылады: әңгімелер мен иллюстрациялар көбінесе жалпыхалықтық арзан мерзімді басылымдарда алғаш рет немесе ең маңыздысы ретінде жарияланады. Жанрдың шекараларын анықтау қиын: Эваристо Корреа Кальдерон оның «көңілді серпімділігі мен алуантүрлілігі» туралы айтады. Олардың кейбіреулері жазбаша хабарламалар мен құжаттамаға жақын, ал кейбіреулері – фольклорлық; олардың ортақ ерекшелігі – белгілі бір уақытта белгілі бір орынды (ауылдық немесе қалалық) бейнелеуге тырысу. Оның әріптесі Сантос Лопес Пелегрин (1801–46), «Абенамар»; Мадридтің Semanario Pintoresco Español (1836–57) журналына алғашқы үлес қосушылардың көптегені, Испанияның алғашқы суреттелген журналы; Антонио Нейра де Москера (1818–53), «El Doctor Malatesta» (Las ferias de Madrid, 1845); Клементе Диас, костюмбризмнің ауылдық өмірге қарай бұрылуына себепкер болған; Висенте де ла Фуэнте (1817–89), кітап оқушыларының өмірін бейнелейтін (қатаң тарихтар жазумен қатар); Хосе Хименес Серрано, романтикалық Андалусияны бейнелейтін; Александр фон Гумбольдттың досы, Виллафранка дель Биерзодан Энрике Хил и Карраско және Semanario Pintoresco Español журналына үлес қосқан көптеген басқа да Испания аймақтық жазушылары. «Испан типі» антологиясы ұжымдық және, демек, әртүрлі, біркелкі емес жиынтық болды, өлең мен прозаны, әртүрлі ұрпақ жазушылары мен суретшілерінің туындыларын қамтыды. Иллюстраторларға Леонардо Аленса (1807–45), Фернандо Миранда и Каселлас, Франсиско Ламейер (1825–1877), Висенте Уррабиэта и Ортис және Калисто Ортега кірді. Жазушылар арасында Месонеро мен Эстебанес, сондай-ақ костюмбризмге жақын жазушылардың аз саны және жанрмен байланысы жоқ көптеген авторлар, мысалы Габриэль Гарсия Тассара (1817–75) немесе консервативті саясаткер Франсиско Наварро Виллослада (1818–95) болды. Андрес Сорияның айтуынша, андалусиялық «типтерді» есептемегенде, барлығы Мадридтен қарастырылған. Кейінгі костюмбризмнен айырмашылығы, назар қазіргі күнге толыққанды аударылды. Кейбір жағдайларда, енгізілмегендер енгізілгендердей қызықты: аристократияның, танымал бизнесмендердің, жоғары дін қызметкерлерінің немесе әскердің тікелей бейнесі жоқ, ал «халықтық» топтардан басқа, жазу біршама сақтықпен және ұқыптылықпен жасалған. Дегенмен, материал этнографиялық, фольклорлық және тілдік егжей-тегжейлі. Сондай-ақ, «Хосе и Хуан» (Хосе де Мажаррес және Хуан Кортада и Сала) авторларының «Барселонаның жасыл кітабы» (1848) және «Los valencianos pintados por sí mismos» (Валенсия, 1859) атты туындылары бұрынғы жұмыстарға ишара жасады. Осы кезеңде Мануэль дель Паласионың (1831–1906) сатирикалық «Мадрид іштен және сырттан» (1873) шығармасы да жарық көрді. Карлос Фронтаура Мадридте костюмбризмді «Las tiendas» («Дүкендер», 1886) және «Tipos madrileños» («Мадрид типтері», 1888) туындыларымен жалғастырды. Рамон де Наваррете (1822–1897), «Асмодео» (аждаһалардың патшасы Асмодейдің атымен) псевдонимімен жазған, Реставрация кезінде Мадридтегі жоғарғы таптар туралы жазу арқылы жанр тарихымен үзілді, мысалы, «Sueños y realidades» («Арман мен шындықтар», 1878). Энрике Сепульведа Галисия туралы «El álbum de Galicia. Tipos, costumbres y leyendas» («Галисия альбомы. Типтер, әдет-ғұрыптар және аңыздар», 1897) ұжымдық еңбегінде жазды. «Өздерін бейнелей алмайтын, кең қылқаламмен он екі испан, мені, Антонио Флоресті, олардың портреттерін салуға тапсырды», – деп аталатын туынды «халықтық әдет-ғұрыптар романы» болып сипатталды. 1846 жылы жарық көрген және бірнеше рет қайта басылған бұл кітап романның элементтерін (әсіресе тығыз сюжеті жоқ романды) бұрынғы эсселік костюмбрист формасымен біріктірді. Оның «Fe, Esperanza y Caridad» («Сенім, үміт және қайырымдылық») романы 1850–1851 жылдары «La Nación» журналында жарияланды және көп рет қайта басылды. Флорес Эужен Сьюдің испан тіліне аудармашысы болды, және Сьюдің ықпалы осы туындыда күшті. Флорес 1853 жылы «Кеше, бүгін және ертең немесе сенім, бу және электр энергиясы» (1800, 1850 және 1899 жылдардағы әлеуметтік суреттер) тақырыбында тағы да костюмбризмге бет бұрды. Ол Месонероның «жоғалған типтері» мен «табылған типтерінен» гөрі, Эмиль Сувестрдің еңбегінің ықпалымен болашаққа бағытталған көзқарас ұсынды. Оның «El Laberinto» газеті тіпті өлімінен кейін де оның костюмбрист туындыларын жариялауды жалғастырды, мысалы «Tipos y costumbres españolas» (1877). Испания мен Франция арасында жиі саяхаттайтын ол 1860 жылы «Museum of families. Paris, London, Madrid» («Отбасы мұражайы. Париж, Лондон, Мадрид») атты кітабын шығарды, ол космополиттік костюмбризмді құрды. Педро Антонио де Аларкон (1833–1891) «Cosas que fueron» атты жинақты шығарды, онда 16 костюмбрист мақаласы біріктірілді. Гранаданың көріністерін бейнеледі. Әдеби костюмбризмдегідей, Мадрид пен Андалусия (әсіресе Севилья) Испанияның екі маңызды орталығы болды. Андалусиялық костюмбрист суреттері көбінесе романтикалық және фольклорлық болды, әлеуметтік сыннан мүлдем құрғады. Олардың нарығының көп бөлігі шетелдіктерге тиесілі болды, олар үшін Андалусия Испанияның Еуропаның қалған бөлігінен ерекшеленетін бейнесін білдірді. Мадридтің костюмбрист суретшілері төменгі таптың өмірін бейнелеуде көбінесе өткір, тіпті жаман талғамды болды. Олардың нарығының көп бөлігі отандық болды, соның ішінде жиі мақтаншыл (және еуропалық және либералды) елорда элитасы. Басқа нәрселермен қатар, Мадрид мектебі көбінесе үлкен мөлшерде біртүсті түстерді қолданды және кең қылқаламмен суреттеді, ал Севилья мектебі көбінесе нәзіктеп суреттеді. Мадрид суреттерінде белгілі бір жеделдік бар, ал Севилья суреттері көбінесе тыныш, тіпті тұманды. Мадрид суретшілері бірегей тұлғаларға көбірек назар аударады, ал севильялықтар – типтің өкілдері ретіндегі тұлғаларға. Мексикаға келген көптеген шетелдік саяхатшылар костюмбрист дәстүрінде суреттер жасады, олардың ішінде Клаудио Линати және Эдуард Пингрэт болды. Ең маңызды мексикалық костюмбрист суретшісі – Хосе Агустин Арриета, оның базар көрінісі («La Sorpresa»), ас үй көрінісі («La Cocina Poblana») және таверна көрінісі («Tertulia de pulquería») суреттері белгілі. Арриетадан кем танымал Мануэль Серрано (шамамен 1830 – шамамен 1870 жж.), оның туралы көп мәлімет жоқ. Оның қалалық түнгі көріністе фритюр сатушыны бейнелейтін «Vendador de buñuelos» суреті мексикалық үкіметтің коллекциясында сақталады. Тағы да аз танымал мексикалық суретші – :es:Felipe Santiago Gutiérrez (1824–1904), ол сонымен қатар жазушы, педагог, өнер сыншысы, интеллектуал және мәдени дипломат болды.

Аргентина

Аргентинаның ең көрнекті жазушыларының кейбірі өздерінің шығармаларының бір бөлігінде костюмбриста жанрында жұмыс істеді, бірақ олардың көбі жанр шеңберінде ғана еңбек еткен жоқ. Эстебан Эчеверрия (1805–51) – саяси құштар романтик жазушы, оның туындыларында костюмбристтік ерекшеліктер бар; оның «El Matadero» («Қырғын») атты шығармасы бүгінгі күнге дейін кеңінен оқылады. Хуан Баутиста Альберди (1810–84) және Доминго Фаустино Сармиенто (1811–1888) кейде осы жанрда жазды, сондай-ақ Хосе Антонио Уайльд (1813–83) «Буэнос-Айрес desde setenta años atrás» («Жеті жыл бұрынғы Буэнос-Айрес») еңбегінде, Висенте Г. Квесада (1830–1913) «Recuerdos de un viejo» («Ескі адамның естеліктері») кітабында, Лусио В. Лопес (1848–94) «La gran aldea» («Үлкен ауыл») романында, Мартин Коронадо (1850–1919) пьеса жазушы, Мартиниано Легуисамон (1858–1935) «Montaraz» романында, Хосе С. Альварес (1858–1903, «Fray Mocho») «Viaje al país de los matreros» («Жаугершілікке толы елге саяхат») әңгімесінде, Эмма де ла Барра (1861–1947), «César Duayen» псевдонимдерімен «Stella» шығармасын жазған, Хоакин В. Гонсалес (1863–1923) «Mis montañas» («Менің тауларым») еңбегінде, Хулио Санчес Гардель (1879–1937) көптеген комедияларда және Мануэль Гальвес (1882–1962) «La maestra normal» («Мұғалім») және «La sombra del convento» («Конвенттің көлеңкесі») сияқты романдарда жұмыс істеді.

Боливия

Боливиялық тұрмысты суреттеушілерге Хулио Лукас Джеймес (1845–1914), Линдаура Анзоатеги де Камперо (1846–1898), Хайме Мендоса (1874–1938), Алкидес Аргедас (1879–1946) және Армандо Чирвечес (1881–1926) жатады. Родригестің еңбегі Жаңа Гранаданы жаулап алу хроникасы ретінде басталады, бірақ ол өзінің заманына жақындаған сайын одан да толық және күнделікті өмірге толы болып кетеді, ал екінші жартысы Стивен М. Харттың айтуынша, формалды моральға "әдепкі қызмет" көрсетіп, "құпия істерге, ұрлық-қарлыққа, кісі өлтіруге, әйел сатуға, заңнан тыс өмірге, дін қызметкерлері мен судьялардың түрлі қиындықтарын қызығушылықпен баяндайды". Колумбияда 19 ғасырда және 20 ғасырдың басында костюмбризмнің өте бай дәстүрі бар: Хосе Мануэль Грот (1800–1878); романшылар Эухенио Диас (1803–1865), Хосе Мануэль Маррокин (1827–1908) және Хосе Мария Вергара и Вергара (1831–1872), олардың барлығы El Mosaico журналында, bogotana del costumbrismo журналында (1858–1871) ынтымақтастықпен жұмыс істеді; Луис Секундо Сильвестр (1838–1887); және Хорхе Исаакс (1837–1895), оның жалғыз романы «Мария» Альфонсо М. Эскудеро тарапынан испан тіліндегі ең ұлы романтикалық роман деп мақталды.

Доминикан Республикасы

Доминикан Республикасында Франсиско Грегорио Биллини (1844–94) өзінің «Бани или Энграсия и Антоньита» (1892) романымен көзге түседі.

Эквадор

Эквадорлықтардың арасында кем дегенде уақыттың бір бөлігін костюмбрист үлгісінде жазғандар: Педро Фермин Севаллос (1812–93), Хуан Леон Мера (1832–94), Хосе Модесто Эспиноса (1833–1915), Карлос Р. Тобар (1854–1920), Хонорато Васкес (1855–1933), Виктор М. Рендон (1859–1940), Ж. Траяно Мера (1862–1919) және Луис А. Мартинес (1868–1909).

Мексика

Мексикалық костюмбризм Америкадағы ең ұзақ тарихы бар жанрлардың бірі болып табылады. Жанр Испанияда өзінің ерекшелігін қалыптастырып жатқан дәуірде, Мексиканың алғашқы романисі (немесе Латын Америкасының алғашқы романисі) Хосе Хоакин Фернандес де Лизарди (1776–1827) көптеген ортақ белгілері бар туындылар жазды, соның ішінде «Перикильо Сарниенто» (1816) романы, ол жақында ағылшын тіліне «The Mangy Parrot» деп аударылды. Басқа мексикалық костюмбристтер – Гильермо Прието (1818–1897) және Хосе Томас де Куэльар (1830–1894). Сонымен қатар, Хосе Лопес Портильо и Рохас (1850–1923), Рафаэль Дельгадо (1853–1914), Анхель дель Кампо (1868–1908) және Эмилио Рабаса (1856–1930) да костюмбристтер ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ олардың шығармалары реализмнің де үлгісін көрсетеді. Перулық костюмбристтердің арасында сатирик және өлеңші Педро Паз Солдан и Унану (1839–1895), Абелардо М. Гамара (1850–1924) және ностальгиялық Хосе Гальвес (1885–1957) бар.

Уругвай

Уругвайлық танымал салт-дәстүрді бейнелейтін жазушылардың қатарында Сантьяго Масиел (1862–1931), Мануэль Бернардес (1867–1942), Хавьер де Виана (1868–1926), Адольфо Монтиэль Балестерос (1888–1971) және Фернан Сильва Вальдес (1887–1975) бар. Осы жазушылардың көпшілігі одан тыс жанрларда да маңызды еңбектер атқарды. Даниэль Мендоса (1823–67), Франсиско де Сейлс Перес (1836–1926), Никанор Болет Пераза (1838–1906), Франсиско Тоста Гарсия (1845–1921), Хосе Мария Ривас (1850–1920), Рафаэль Боливар Альварес (1860–1900) және Педро Эмилио Колл (1872–1947).