Кіріспе

Сомали кланы Хабр Гархаджилер (, هبرغرحجس , толық Насаб: Al Qādhī Ismā'īl ibn ash Shaykh Isḥāq ibn Aḥmad) – Исаак кланының ірі кланы. Олар 18 ғасырдан бері Исақ сұлтандығы мен Хабр Юнис сұлтандығының дәстүрлі иелері болып табылады. Исмаил бин Шейх Исақтың ұрпақтары ретінде, олардың мүшелері Хабар Мағаддл конфедерациясының құрамына кіреді және Исаактың ең ірі тармақ кланы болып есептеледі. Гархаджилер екі негізгі тармаққа бөлінеді: Хабр Юнис (Саид Исмаил) және Эйдагале (Дауд Исмаил). Олар дәстүрлі түрде көшпелі мал өсірушілер, саудагерлер және шебер ақындар болып келген.

Тарату

Гархаджилер Сомалилендтің батыс Тогдиер, оңтүстік Маруди Джех, оңтүстік Сахил, солтүстік Суль және орталық Санаг аймақтарында қоныстанған. Олар Эфиопияның Хауд аймағындағы Дегехбур, Вардиер және Авере аймақтарында да таралған. Кенияда олардың ірі қоныстары бар, онда олар Исахакия қауымының бір бөлігі ретінде танылады. Хабр Юнис тайпасының кіші руы – Дамал Мусе де Сомалидің Мудуг аймағында тұрады.

Орта ғасырлар

Тарихи тұрғыдан алғанда, Гархаджилер Абиссинияны жаулауға қатысып, Адал сұлтандығының құрамына кірген. Олар «Футух аль-Хабаш» (Абиссинияны жаулау) кітабында Хабар Мағадле тайпасы ретінде еске алынады. Хабар Мағадле тайпасы Хабар Юнис, Эйдагале, Хабар Авал, Арап және Әйюб руларынан тұрады. Хабар Мағадле Ахмад ибн Ибрахим әл-Газидің оң қолы болған Ахмад Гурей бин Хусейн сияқты тарихи тұлғаны дүниеге әкелгенімен белгілі. И.М. Льюис тағы бір Ахмад Гурей деген басшы болғанын айтады және екі басшының бір тарихи тұлғаға біріктірілгенін ұсынады: мәтінде «Сол жақ қолды» деген лақап атымен екі Ахмад туралы сөз болады. Біреуі «Ахмад Гурай, сомали» ( ) деп белгілі, ол Хабар Мағадле руының басшысы Ахмад Гурэй Хусейн болып табылады. Дегенмен, тағы бір дерек Хабар Мағадле мен Эйдагал тайпаларының байланысын көрсетеді. Екінші Ахмадты жай ғана «Имам Ахмад» немесе «Имам» деп атайды. Бұл Ахмадқа «сомали» ( ) деген сипаттама қосылмайды. Екі Ахмадтың бейнесі біріктіріліп, батыр Ахмет Гурай кейпінде танылды. Ульрих Браукампер «Оңтүстік Эфиопиядағы Хадия тарихы» еңбегінде былай деп жазады: Африка мүйізінің шығыс бөлігінен жихадқа тартылған әскерлердің арасында сомали тегінен шыққан жауынгерлер кейде жаулап алынған батыс аймақтарында қалып, Хадия, Сарха және Бале биліктеріне қоныстанды. Бүгінгі Арси аймағында осы Огаден халқының іздері әлі де сақталып қалған. Кейде оларды Хабр Юнис және Гарджида сияқты этникалық тегі бойынша тануға болады. Сомали халқы мекендейтін аймақтармен тайпалық байланыстарын сақтап, Хирна маңындағы Каркардағы Хабр Юнис тайпасы Әмір Нұр тұсында батысқа қарай көшіп, Зай көлінің шығысында мал өсіруге қолайлы жерді иеленді.

Хажи Шармарке Али Салех, Бербера, Зейла және Таджураның губернаторы

Хабр Юнис Зейла және оған жақын аймақтарда нақты билік жүргізді және өзін жағалаудағы күш ретінде орнықтырды. Шармарке Али Салех (Муса Арре) Зейла, Бербера және Таджураны басқарудағы билігін нығайтты. 1841 жылы Шармарке елу мылтық ұстаған адам, екі зеңбірек және атты найзагерлерден тұратын әскермен Зейлаға шабуыл жасап, оның араб губернаторы Мұхаммед Әл Баррды тақтан түсірді. Шармарке қала қабырғаларын зеңбіректермен атқылап, Әл Баррдың ізбасарларын қорқытып, қашуға мәжбүр етті. Шармарке Әл Баррдан кейін Зейла мен оның қарасты аймақтарының билеушісі болды. Шармаркенің губернаторлық қызметі қалаға бірден әсер етті, себебі ол аймақтық сауданың барынша көп бөлігін монополиялауға тырысты, көзі Харар мен Огаденге жетті. Зейланы басып алғаннан кейін, 1845 жылы Шармарке Бербераға көшті, ол кезде Бербера сауданы бақылау үшін Хабр Авал Реер Юнис Нур және Реер Ахмед Нур тайпалары арасындағы соғыс салдарынан тұрақсыздыққа ұшырады. Шармарке осы бәсекелестікті пайдаланып, Берберадан қуылған Реер Ахмед Нухты қолдады. Шармарке Бербераны басып алып, қала маңында төрт Мартелло мұнарасын салып, оларды 30 мылтық ұстаған әскермен гарнизондық қызметке қойды. Реер Юнис Нух Берберада бекініп алуға тырысқанда қалада соғыс басталды. Реер Юнис Нух Шармарке мен оның заманауи қаруларына қарсы тұра алмады, сондықтан сәтсіз аяқталды. Реер Юнис Нухті қуып шығып, Бульхарға көшірді. Шармаркенің ықпалы жағалаумен ғана шектелмеді, оның Сомалидің ішкі аймағында және тіпті Әбіссинияда да көптеген одақтастары болды. Оның одақтастарының арасында Шева патшалары да бар еді. Харар әмірі Әбу Бакр ибн Абд әл Мүнан мен Шармарке арасында шиеленіс туындаған кезде, әмірдің Харарда оның агенттерінің біреуін қамауы салдарынан, Шармарке Шева патшасы Сахле Селассидің ұлын Шавада тұратын 300-ге жуық Харар азаматын екі жылға қамауға алуға көндірді. 1855 жылы, шетелдік державаларға қарсылық ретінде қарастырылған әрекеті ретінде, Шармарке Джеддадағы француз агенті М. Ришеге Зейладағы үйді сатудан бас тартты, "Агенттік қалай оңай қамалға айналуы мүмкін" екенін айтып, "қауіпті достардың болуына қарағанда маңызды шығынға ұшырауды" жөн көрді.

Едагале

Эидагале (‎, "армияны біріктіруші") – 18 ғасырдан бері Исаак сұлтандығының дәстүрлі иелері. Исаак сұлтандығын 18 ғасырдың ортасында Эидагал кланынан шыққан сұлтан Гүлед Абди Иса құрды. Оның таққа отыруы аңызға айналған жауынгер Абди Исаның Исаактарды Лафаруг шайқасында жеңіске жеткізгенінен және Абсаме тайпаларын жеңіп, оларды қазіргі Маруди Джекс аймағынан біржола ығыстырғаннан кейін болды. Оның басшылық қабілеттерін, асыл мінезін және ерлігін көрген Исаак басшылары оны Ұлы сұлтан деп мойындады, бірақ Әбді оның орнына ұлы Гүледті ұсынды. Гүледтің сұлтандығы Хабр Юнис сұлтандығынан бұрын құрылды, ол Гүлед билікке келгеннен кейін бірнеше онжылдықтан соң Эидагалдан тәуелсіздік алды. Сұлтан Гүлед 1750 жылдардан бастап 19 ғасырдың басында қайтыс болғанға дейін Исаакты басқарды, содан кейін оның үлкен ұлы Фарах билікке келді. Сұлтан Фарах Перс шығанағындағы түрлі мұсылман мемлекеттерімен, әсіресе британдық теңіз флотына қарсы әскери шаралар туралы хат алмасқан Әл Касими әулетімен байланыс орнату арқылы сұлтандықтың ықпалын кеңейтті. Бербера мен Харгейса арасында орналасқан Әу Бархадлдің қабірі Исаак тайпалары үшін ғасырлар бойы дауларды шешу және Білал ибн Раббаға қатысты қасиетті реликтің астында одаққа ант беру орны болды. Исаак тайпаларының дәстүрлі басшылары ретінде Эидагалдар даулар кезінде делдалдыққа белсенді түрде қатысты. Исаак тайпасының мүддесіне қатысты маңызды мәселе туындағанда, қабірде сақталған қағазға Белаттың (Білалдың) қолымен қойылған мөрмен жазылған жаңа достық және одақ серті жазылар еді. 1846 жылы бұл реликті Хабер Герхаджилер Бербераға әкелді, және оның алдында Аял Ахмед пен Аял Юнус тайпаларының өкілдері өзара араздықты ұмытып, бауырластықпен өмір сүруге ант берді. Эидагалдар атқа міну шеберлігімен және жағалау мен ішкі аймақтардағы шабуылдарымен танымал болды. 19 ғасырдың соңында Сомалиленд арқылы саяхат еткен Суэйннің айтуынша, Эидагалдар шабуыл жасауға ең құмар тайпалардың бірі болды: Солтүстік жағалауға жақын тайпалардың арасында шабуыл жасауға ең құмарлар – Хабр Авалдың Джибрил Абокор тайпасы, Махамуд Герад Долбаханта және Эидагалла, Хабр Герхаджилер. Атқа міну шеберлігінен басқа, Эидагалдар дәстүрлі сомали поэзиясында (габай) шешендігімен де танымал, олар Абди Гахайр, Хасан Тараби және Элми Будхари сияқты көптеген белгілі ақындарды өндірді. Тарихи тұрғыдан алғанда, замандастары Эидагалдарды "поэзия құрастырудағы танылған сарапшылар" деп есептеген: Тайпалардың арасында Эидагалдар поэзия құрастырудағы танылған сарапшылар. Эидагалдың бір ақыны басқа тайпаның жақсы ақынынан нашар болмауы мүмкін, бірақ Эидагалдың басқа тайпалардан көбірек ақындары бар. "Егер сіздер жүз Эидагал адамын жинасаңыз, - деді бір кезде Херси Джама, - және олардың қайсысы өз габайын айта алатынын сұрасаңыз, тоқсан бесі айта алады. Қалғандары әлі үйреніп жатыр". Ғасырлар бойы Эидагалдар (олардың Хабар Юнис туыстарымен бірге) Сомали керуен саудасында маңызды рөл атқарды. Эидагал саудагерлері қазіргі Эфиопиядағы Сомали аймағынан мал, акация, мирра және гхи сияқты түрлі тауарларды сатып алып, оларды Оңтүстік Арабияға экспорттады. Эидагал керуен саудагерлері ішкі аймақта бірнеше сауда орталықтарын құрды, соның ішінде 19 ғасырда Бербера мен Сомали ішкі аймағы арасындағы керуен торабы ретінде құрылған Харгейса қаласы да бар. Хабр Герхаджис тайпасының сомалилері Огадейннен қауырсын, мирра, дымқыл, қой, ірі қара және гхи әкеліп, олардың орнына мата-кешкілер алып кетеді; олар маусымда төрт рет сапар жасайды; олар бір айдан кем уақытқа қалады және олардың тұруы кезінде басқа тайпа мүшелерімен бірге тұрып, мохбазада немесе тамақтану үйінде тамақтанады.