Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирандағы Буйид әулетінің негізін қалаушы Әли ибн Буйя (علی بن بویه, علي بن بویه), көбінесе Имад әл-Даула (عمادالدوله; шамамен 891/2 – 949 жылғы желтоқсан) лақабымен белгілі, Фарс Буйид әмірлігінің негізін қалаушы және 934 жылдан 949 жылға дейін әмір (билеуші) ретінде билік етті. Оның кіші екі інісі Рұқн әл-Даула мен Мүғизз әл-Дауламен бірге Рей, Шираз және Бағдадты орталық етіп триумвират құрды.
Founder of the Buyid dynasty in Iran
Ali ibn Buya (علی بن بویه, علي بن بویه), commonly known by his laqab (honorific epithet) Imad al Dawla (عمادالدوله; c. 891/2 – December 949), was the founder of the Buyid amirate of Fars, ruling as its amir (ruler) from 934 to 949. Together with his two younger brothers, Rukn al Dawla and Mu'izz al Dawla, he established a triumvirate, centered on Ray, Shiraz and Baghdad.
Ерте мансап
Әли – Әбу Шужа Буяның үлкен ұлы, ол Солтүстік Ирандағы Дайлам аймағынан шыққан қарапайым балықшы еді. Әбу Шужа Буяның ислам дініне жақында келгені болжамдалады, осы себепті оның ұлдарының арабша есімдері, дінін жаңадан қабылдағандардың балаларына тән есімдер болды. Әли алғаш рет Наср II билігінде Саманидтер қызметіне кірді, онда ол билеушінің жанындағы адамдардың бірі болды. Содан кейін шамамен 928 жылы Саманидтердің губернаторы ретінде Горган мен Рейді басқарған Макан ибн Какиге қосылды. Бұл Насрдың ұсынысымен болған болуы мүмкін; дегенмен, ол Маканның қызметінде жоғары лауазымға ие болды және екі кіші інісі Хасан мен Ахмадқа әскери тапсырыстар алды. 930 жылы Макан Хурасанды басып алып, Саманидтерге қарсы көтерілді; кейіннен Зиярид князі Мардавиж оған шабуыл жасап, Табаристанды беруге мәжбүр етті. Әли мен оның інілері Зиярид Альборз тауларының оңтүстігін Казвинге дейін жаулап алуға дайындалып жатқанда Мардавиж жағына өтті. Көп ұзамай Мардавиж Әлиге қазіргі Бахрамабад маңында орналасқан стратегиялық маңызды қала – Қараждың әкімшілік билігін берді. Алайда, Қаражға жол тартқанда, Мардавиждің уәзірі әл-Амид оған Зиярид оны жоюды жоспарлап отырғанын ескертті. Рейден дереу шығып, Әли Қаражға жетіп, оны басып алды. Ол өзінің беделін кеңейтуге тырысты. Айналасындағы тауларды бақылап отырған хурамдықтарға қарсы күш қолданып, аймақты өз билігіне алды және жорықтарынан көп байлыққа ие болды. Сонымен қатар, Мардавижтің олардың бастығына қарсы қою әрекеттеріне қарамастан, ол әскерлерінің адалдығын сақтап қалуға ұмтылды.
Ali was the eldest son of Abu Shuja Buya, a fisherman of modest origin from Daylam, a region in northern Iran. Abu Shuja Buya was most likely a recent convert to Islam, which explains the Arabic names of his sons, typical of the children of a convert. Ali first entered the services of the Samanids under Nasr II, where he became a member of the ruler's entourage. From there he eventually joined Makan ibn Kaki, who ruled Gorgan and Ray as a governor of the Samanids, in around 928. He may have done so at Nasr's suggestion; in any case, he managed to occupy a high position under Makan and gained army commissions for his two younger brothers, Hasan and Ahmad. In 930, however, Makan rebelled against the Samanids by seizing Khurasan; he was subsequently attacked by the Ziyarid prince Mardavij and forced to give up Tabaristan. Ali and his brothers managed to defect to Mardavij's side just as the Ziyarid was preparing to undertake the conquest to the south of the Alborz mountains as far as Qazvin. Not long afterwards Mardavij granted Ali administrative rule over Karaj, a strategically important town probably situated near modern Bahramabad. While making a stop in Ray on his way to Karaj, however, Ali was warned by Mardavij's vizier al 'Amid that the Ziyarid was planning to eliminate him. Hurriedly leaving Ray, he arrived at and took over Karaj. With a small number of Daylamite troops to support him, Ali sought to expand his position. Moving against the heretical Khurramites, who controlled the surrounding mountains, he gained control of the region and was heavily enriched by the expeditions. At the same time, he managed to maintain his troops' loyalty, despite Mardavij's attempts to incite them against their master.
Буйид мемлекетінің құрылуы
Өзінің билігін нығайту мақсатында Әли Аббасидтердің губернаторы Якут бақылауындағы жақын орналасқан Исфахан қаласын жаулауға шешім қабылдады. Дұшпан әскері Әлидің әскерінен көп болғанымен, олардың көп бөлігі қалаға жеткенде оның жағына өтті. Бірақ Якут онымен келіссөздер жүргізуден бас тартты, ал Мардавиждің жорығы оны Зияридтерге Исфаханды беруге мәжбүр етті. Қарайдан қашқан Әли енді Фарс пен Хузистанның арасындағы Арражанды басып алды. Арражанда қыс айларын өткізген соң, 933 жылдың көктемінде Фарсқа жорыққа шығуға бекінді. Мұнда ол Фарс губернаторы Якуттың қарсылығына тап болды, одан Әли Арражанды тартып алған еді. Ол сондай-ақ Аббасидтерді ұнатпайтын бай жер иесі Зейд ибн Әли әл-Набубандаганимен де одақтасты. Бірнеше шайқастан кейін Әли жеңіске жеткенін көрсетті. 934 жылдың мамырында немесе маусымында ол Фарс астанасы Ширазға кірді. Мардавиждің өзінің аумағына талап етуіне жол бермеу үшін Әли Аббасид халифасының мойындауын іздеді, ол оны 934 жылдың қыркүйегінде немесе қазанында вице-патша ретінде бекітті. Халифаның елшісі лауазымына қатысты белгілермен келгенімен, Әли талап етілген салықты төлеуді кешіктірді. Елші екі жылдан кейін Ширазда қайтыс болғанда, салық әлі төленбеген еді. Мардавиж әлі де қауіпті болып қала берді. Ол әлі де халифалықтың бақылауындағы Хузистанға шабуыл жасап, Буидтерді Халифаттан бөліп тастауға шешім қабылдады. Бұл шабуыл халифаны Зияридтермен келісімге келуге итермеледі, бұл Әлиді Мардавиждің билігін мойындауға мәжбүр етті. Алайда бұл мойындау ұзаққа созылмады, өйткені Мардавиж 935 жылдың қаңтарында өлтірілді. Содан кейін Әли Хузистанға талап қоюға шешім қабылдады және Асқар Мукрамды басып алды. Буидтер мен халифа бір-бірімен келісімге келді. Халифа Әлидің Фарсқа иелігін растады және Хузистанды Якутқа берді.
In order to further secure his position, Ali decided to seize the nearby city of Isfahan, then under control of the Abbasid governor Yaqut. The enemy army outnumbered Ali's, but a large portion of it defected to him upon his appearance before the city. Yaqut, however, refused to negotiate with him, and Mardavij's approach forced him to abandon Isfahan in favor of the Ziyarids. Having fled Karaj as well, Ali now took Arrajan, a city between Fars and Khuzistan. Having stayed for the winter in Arrajan, Ali decided to campaign in Fars in the spring of 933. There he encountered the resistance of Yaqut, who was also the governor of Fars and from whom Ali had stripped Arrajan. He also found an ally, Zayd ibn Ali al Naubandagani, a wealthy landowner who disliked the Abbasids. After a series of battles, Ali managed to prove the victor. By May or June 934, he entered Shiraz, the capital of Fars. In order to prevent Mardavij from pressing claims on his territory, Ali sought the recognition of the Abbasid Caliph, who confirmed him as his viceroy in September or October 934. Although the caliph's emissary arrived with the insignia for his office, however, Ali delayed giving the requisite tribute; by the time the emissary died in Shiraz two years later, the tribute was still unpaid. Mardavij continued to pose a threat; he decided to invade Khuzistan, which was still under caliphal control, in order to sever the Buyids from the Caliphate. This invasion prompted the caliph to reach an agreement with the Ziyarid, which forced Ali to recognize Mardavij's authority. This recognition proved short lived, as Mardavij was assassinated in January of 935. Ali then decided to press claims on Khuzistan, and occupied 'Askar Mukram. The Buyid and the caliph then came to terms with one another; the latter confirmed Ali in his possession of Fars and gave Khuzistan to Yaqut.
Буйид империясы қалыптасады
Мардавиждің өзіне қосылған көптеген түрік жалдамалыларының көмегімен, сондай-ақ Зияридтердің Иранның орталық бөлігіндегі билігінің әлсіреуімен, Әли Исфаханды басып алуды жөн көрді. Ол осы мақсатқа ағасы Хасанды жіберді. Хасан бастапқыда Исфаханды алды, бірақ кейін қиындықтарға тап болды (Орталық Ирандағы жорықтары туралы толық мәліметтер үшін Рукн әл-Даулаға жүгініңіз). Хасан Исфаханды басып алғаннан кейін, Әли екінші ағасы Ахмады (Мұғизз әл-Даулаға қараңыз) Кирманды басып алуға жіберді. Провинцияның көп бөлігі Буийд билігін мойындағанмен, толық бақылау орнатылмады, сондықтан Әли оны кері шақырды. Әли Ахмады Хузистанға жіберді, онда Басралық Бариди тайпасы провинцияның де-факто билеушілері болған, бірақ халифалық үкіметтен босануға тырысып жатқан еді. Олар Әлиден Аббасилерге қарсы күресте көмек сұрады, бұл Ахмадтың Хузистанға кіруіне себеп болды. Баридилер провинцияны уақытша қайтарып алып, тіпті бірнеше рет Бағдатты басып алғанмен, Ахмад ақырында Хузистанды өз бақылауына алды. Хузистанды басып алғаннан кейін, Ахмад 945 жылы Бағдатқа кірді. Халифа оған «Муизз әл-Даула» атағын берді, ал Әли мен Хасанға тиісінше «Имад әл-Даула» және «Рукн әл-Даула» атақтары берілді. 948 жылға қарай Рукн әл-Даула Иранның орталық бөлігіндегі өзінің билігін бекітіп, Буийд мемлекетінің шекарасын анықтады. Имад әл-Даула Буийд империясының толық билеушісі болған жоқ. Рукн әл-Даула, Имад әл-Дауланың әскери көмегінсіз Иранның орталық бөлігінде өзінің мемлекетін құрғандықтан, одан салыстырмалы түрде тәуелсіз болды. Ал Муизз әл-Даула Хузистанды басып алуда інісінен қолдау алғандықтан, Имад әл-Дауланың бағыныштысы болды. Ол замандас дереккөздерде тәуелсіз билеуші ретінде көрсетілмеген, ал оның есімі өзі шығарған монеталарда өзінен бұрын жазылған. Муизз әл-Дауланың Бағдатты басып алуы оған «әмір әл-умәрә» (аға әмір) атағын әкелді, бұл теориялық тұрғыдан оны үш Буийдтің ішіндегі ең жоғары дәрежелі тұлға етті, бірақ ол Имад әл-Дауланың билігінде провинциялық билеушіден көп емес еді. Имад әл-Даула өмір бойы «әмір әл-умәрә» атағын иеленгісі келді, бірақ ол оны ресми түрде ешқашан алған жоқ, сонымен қатар оны иеленуге құқығы болмады, бірақ ол осы лауазымның де-факто иесі ретінде танылды. Имад әл-Дауланың мұрагерінің болмауы оның өлімінен аз уақыт бұрын мәселе тудырды. Ол бірнеше ай бұрын Рукн әл-Дауланың үлкен ұлы Фана Хусравты өзінің мұрагері етіп тағайындады. Ол 949 жылдың желтоқсанында қайтыс болды, ал оның бауырлары Фана Хусравты (кейін «Адуд әл-Даула» атағын алды) Ширазда орнатуға көмектесті. Буийдтердің ең қуаттысы болған Рукн әл-Даула өзіне «әмір әл-умәрә» атағын алды және Муизз әл-Даула мен Адуд әл-Дауланың да оны мойындауын алды. Имад әл-Даула Истахрда жерленді.
Bolstered by many of Mardavij's Turkish mercenaries that had joined him, as well as the collapse of Ziyarid control over central Iran, Ali decided that Isfahan should be taken. He sent his brother Hasan to accomplish this. Hasan initially managed to take Isfahan but later encountered difficulties (for details about his campaigns in central Iran, see Rukn al Dawla). After Hasan took Isfahan, Ali sent his other brother Ahmad (see Mu'izz al Dawla) to take Kirman. Although the bulk of that province was compelled to recognize Buyid authority, direct control was not established, and Ali eventually recalled him. Ali next sent Ahmad to Khuzistan, where the Basrian clan of the Baridis had become the de facto rulers of the province but were trying to throw off caliphal rule. They asked Ali for their struggle against the Abbasids, providing the pretext for Ahmad to enter Khuzistan. Although the Baridis temporarily recovered the province and even managed to take Baghdad a few times, Ahmad eventually took control of Khuzistan himself. From Khuzistan Ahmad waged a series of campaigns in Iraq, until in 945 he entered Baghdad. The caliph then gave him the title of "Mu'izz al Dawla", while Ali and Hasan were given the titles of "Imad al Dawla" and "Rukn al Dawla", respectively. By 948 Rukn al Dawla had also secured his position in central Iran, causing a clear definition of the borders of the Buyid state. Imad al Dawla was not the master of the entire Buyid empire. Rukn al Dawla, who had carved up his own kingdom without in central Iran without military support from Imad al Dawla, was relatively independent of the latter. Mu'izz al Dawla, on the other hand, had been given support by his brother in his efforts to take Khuzistan, and was a subordinate of Imad al Dawla. He was not listed as an independent ruler on contemporary sources, and the name of his brother appeared before his own on coins struck by him. Despite the fact that Mu'izz al Dawla's capture of Baghdad resulted in him gaining the title of senior amir (amir al umara), which in theory made him the highest ranking individual out of all three Buyids, he remained little more than a provincial ruler under Imad al Dawla's authority. Imad al Dawla himself claimed the title of senior amir during his lifetime, and although he never officially held it, nor was entitled to do so, he was recognized as the de facto holder of that position. Imad al Dawla's lack of an heir posed a problem until shortly before his death. A few months beforehand, he settled on Rukn al Dawla's eldest son Fana Khusraw as his successor. He died in December 949, and his brothers helped to install Fana Khusraw (who took the title of "'Adud al Dawla") in Shiraz. Rukn al Dawla, who was the most powerful of the Buyids, claimed the title of senior amir for himself and received both Mu'izz al Dawla's and 'Adud al Dawla's recognition as such. Imad al Dawla was buried in Istakhr.