Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нью-Мексико штатында шоғырланған Пуэблоан халықтарының жергілікті тайпасы – Зия (/z/iː/ə/ немесе Tsʾíiyʾamʾé). Зия Америка Құрама Штаттарының Нью-Мексико штатындағы Зия Пуэблосында (Ци'я) орналасқан, үндістердің қорығы. Зиялар өздерінің қыш ыдыстарын жасауымен және күн символын пайдалануымен әйгілі. Олар Керес Пуэблосының халықтарының бірі және шығыс Керес тілінде сөйлейді.
Indigenous tribe of Puebloan peoples centered in New Mexico
The Zia '/z//iː//ə/ or Tsʾíiyʾamʾé are an indigenous nation centered at Zia Pueblo (Tsi'ya), a Native American reservation in the U. S. state of New Mexico. The Zia are known for their pottery and use of the sun symbol. They are one of the Keres Pueblo peoples and speak the Eastern Keres language.
Тарих
Археологтар Зыяның керес тілінде сөйлейтін тұрғындарының 13-шы ғасырда Төрт бұрышты аймақтағы Ежелгі Пуэбло халқының ұрпақтары екенін санайды, олар Джемез өзенінің аңғарына көшіп келген. Испан саяхатшысы Антонио де Эспехо Зыямен алғаш рет 1583 жылы кездесті, ол жергілікті тұрғындар Ция деп атаған ең ірі пуэбло екенін байқады, ал испандықтар кейін оны Зыя деп атады. Испан қоныс жайлаушылары мен олардың діни ордендері аймақты баяу-баяу басып алып, Зыяның дәстүрлі діни рәсімдерін тыйым салды. Бірінші миссионер 1598 жылы Дон Хуан Де Онате тарапынан Зыяға жіберілді, ал 1613 жылға қарай тайпа мүшелері шіркеу мен монастырь салды. Испандар мен Зыя арасындағы шиеленіс 1680 жылға дейін күшейді, содан кейін Тева дін қызметкері Попе басқарған аймақтық көтеріліс испан үкіметін құлатты. Көтеріліс сәтті аяқталды және испандықтар оңтүстікке қашуға мәжбүр болды. Пуэбло үндістері испандардан жылқы алды, бұл жылқының жазық тайпалары арасында одан әрі таралуына жағдай жасады. Испандықтар тағы 9 жылдан кейін қайтып келді, 1689 жылы Зыя пуэблосын қоршауға алды. Губернатор Доминго Жиронза Петриз де Крузате басқарған әскерлер пуэблоны тонады, 600 адамды өлтіріп, 70 Зыя үндісін тұтқынға алды. Үш жылдан кейін испандықтар Пуэблоның кез келген қарсылығын басып, Зыя халқын және олардың басшысы Антонио Малакатені үйлеріне оралуға көндірді, бірақ соғыс пен аурулар өздерінің салдарынан 1892 жылы Зыяда шамамен 120 адам ғана қалды.
Archaeologists believe that the Keresan speaking residents of Zia are descendants of the Ancestral Puebloan people of the Four Corners region, who migrated to the Jemez River Valley sometime in the 13th century. The Spanish explorer Antonio de Espejo first encountered the Zia in 1583, when he noted that the largest pueblo was the one the natives called Tsiya, which the Spanish later renamed to Zia. Spanish settlers and their religious orders slowly took control of the region and outlawed traditional Zia religious ceremonies. The first missionary was assigned to the Zia in 1598 by Don Juan De Oñate, and by 1613, a church and convent had been built by tribal members. Tensions between the Spanish and Zia continued to build until 1680, when a regional uprising led by Popé, a Tewa religious leader, overthrew the Spanish regime. The uprising was successful and the Spanish were forced to flee south. The Pueblo Indians acquired horses from the Spanish, thus allowing the further spread of horses to the Plains tribes. The Spanish did not return for another 9 years, laying siege to Zia Pueblo in 1689. Soldiers led by Governor Domingo Jironza Petriz de Cruzate sacked the pueblo, killing 600 people and taking 70 Zia Indians captive. Three years later, the Spanish had crushed any Pueblo resistance and convinced the Zia people and their leader, Antonio Malacate, to return to their homes, but fighting and disease had taken their toll, with only about 120 people left living in Zia in 1892.
Шаруашылық техникасы
Олар тұратын жердің шұақты климатына байланысты, зия тайпасы шөлге ең лайықты өмір салтына бейімделуге мәжбүр болды. Көшпелі емес, үйлерде тұратындықтан, олардың тамақпен қамтамасыз етілуі үшін егіншілік маңызды рөл атқарды. Ұн дайындалғаннан кейін, сумен араластырылып қамыр жасалды. Қамыр жұқалатылып, дөңгелек, жалпақ пішінді жапырақтарға айналдырылып, от үстіндегі ыстық тастарға қойылды. Піскеннен кейін тортилья дайындалды, ол олар үшін ең маңызды тағам болды. Бұрыш, пияз, чили және темекі сияқты басқа да шағын егістер жеке бақшаларда өсірілді. Нью-Мексико осы тайпалардың арасында пайда болған өте дәмді чили өнімдерімен әйгілі.
Because of the arid climate of the land where they live, the Zia had to adapt to the way of life in a way best suited for the desert. Since they were home dwellers instead of nomads, farming was essential to their supply of food. Once the flour was done, it was mixed with water to make dough. The dough was widened to round, flat sheets and placed on hot rocks over a fire. When done baking, a tortilla was produced; it was the most important staple available to them. Other minor crops were grown in personal, individual gardens, such as peppers, onions, chiles, and tobacco. New Mexico is well known for its spicy chiles that originated among tribes like this.
Ет көзі
Зиялар негізінен вегетариандық тағаммен қоректенген, бірақ етке қол жеткізілген кезде жеген. Кішкентай аң аулауға еркектер мен жасөспірімдерден құралған топтар жіберілді, олар қоян, суыр және үйіршік сияқты ұсақ жануарларды аулаған. Сонымен қатар, бұғы, антилопа және тау арыстандары сияқты ірі жануарларды да аулаған. Көктем маусымы келгенде, арнайы топтар Ұлы жазыққа бизон аулауға баратын. Басқа баспалдақтар жоғары қабаттарға алып шықты. Түнде баспалдақтарды ішке алып кіретін, сырттан рұқсатсыз ешкім кірмеуі үшін. Зия тоқымдарының ерекшелігі – олар базальтпен, яғни қатты вулканиялық таспен араластырылған. Көптеген тоқымдарды әйелдер жасайды.
The Zia were primarily vegetarians, but they ate meat when it was available. Small hunting parties of men and teenaged boys were sent to hunt for small game such as rabbits, gophers, and squirrels. They also hunted large game such as deer, antelope, and mountain lions. When the spring season came, special groups would go close to the Great Plains to hunt for bison. Other ladders led to higher floors. At night, ladders would be taken inside for protection, so no outsider could come in without permission. Zia pottery is unique in that it is tempered with basalt, a hard volcanic rock. Most pottery is made by women.