Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Музыкалық аспап
Musical instrument
Се немесе гусэ – қытай текті ежелгі қылды аспап. Ол мөлшері мен құрылысы жағынан әртүрлі болған, бірақ көбінесе жылжымалы тіректері бар 25–50 қылы болған және бес октаваға дейін диапазоны жеткен. Бұл аспап Қытайда гуциньмен бірге ең маңызды қылды аспаптардың бірі саналған. Се аспабы біртіндеп қолданыстан шығып, ұқсас зэн аспабына айналды. Қазіргі заманғы се нұсқалары көбінесе зэнге ұқсайды, және осы аспапты қайта жаңғыртуға әрекеттер жасалып жатыр.
The se or guse is an ancient plucked zither of Chinese origin. It varied in size and construction, but generally had 25–50 strings with moveable bridges and a range of up to five octaves. It was one of the most important stringed instruments in China, along with the guqin. The se gradually faded out of use, having evolved into the similar zheng. Modern versions of the se often resemble the zheng, and attempts have been made to revive the instrument.
Тарих
Аңыз бойынша, "се" аспабын Фуси құдайы жаратқан. Музыка сөзі, ю (樂), жібек (絲) пен ағаш (木) сөздерінен – "си" және "му" әріптерінен құралған, және бұл аспаптың бейнесі екені айтылады. "Се" аспабының тарихи жазбалары Батыс Чжоу дәуірінде (б.з.д. 1045–771) басталады, ал Көктем және Күз дәуірінде (б.з.д. 771–476) кеңінен танымал болды. "Цинь" аспабымен бірге, ол "Гуан-Джу" поэзия классикасының алғашқы өлеңінде (б.з.д. 11–7 ғасырлар) еске алынады. "Се" Конфуцийдің "Таңдамалы сөздері" (б.з.д. 5–3 ғасырлар) еңбегінде де кездеседі. Чжоу дәуірінде "се" элитаның аспабы саналды және құрбандық шалу рәсімдеріндегі музыканы орындау үшін қолданылды. Соғысқан мемлекеттер дәуірінде (б.з.д. 5 ғасыр) "се" аспабы "чжэн" аспабының алғашқы түрлеріне қарай дамуын бастады. Сондықтан, "чжэн" кейде "се" аспабының кішірек және қарапайымдатылған нұсқасы деп есептеледі, оның ішегіштері аз. "Се" аспабы Цинь және Хан әулеттерінде өте танымал болды.
According to legend, the se was created by the god Fuxi. It is said that the word for music, yue (樂), is composed of the characters si for silk (絲) and mu for wood (木), and that it is a representation of the instrument. Historical accounts of the se begin in the Western Zhou period (1045–771 BC), and was a popular instrument during the Spring and Autumn period (771–476 BC). Together with the qin, it is mentioned in the Guan Ju, the famous first poem from the Classic of Poetry (11th–7th centuries BC). The se is also mentioned in The Analects of Confucius (5th–3rd centuries BC). During the Zhou dynasty, the se was considered an instrument of elites, and was used to play ritualistic music for sacrificial offerings. By the Warring States period (5th century BC), the se began developing into early forms of the zheng, another type of plucked zither. Thus, the zheng is sometimes considered to be a smaller and more simplified version of the se, with fewer strings. Se was very popular in the pre Qin dynasty and the Han dynasty．
Археология
Қалған үлгілер Хубэй және Хунань провинцияларында, сондай-ақ Қытайдың Цзяннань аймағында қазылып алынған. Бұл аспап Цзянсу, Анхуй, Шандун және Ляонинде де табылған. Хубэйдегі Цзэн маркизі И қабірінде (б.з.д. V ғасырдың соңы) көптеген музыкалық аспаптар болған, олардың ішінде се, біанжонг (бронза қоңыраулар) толық жиынтығы, гуцинь (тартылатын цитра), тас қоңыраулар және барабан бар. Қытай өнер академиясының музыка институты ерте Цинь әулетіне жататын, 207 см ұзындығы және 43 см ені бар се аспабын сақтайды. Жапониядағы Шосоин қоймасында 8 ғасырдан бастап, көбінесе тарихи аспаптар тізімінде бір се аспабы бар.
Surviving specimens have been excavated from Hubei and Hunan provinces, as well as the Jiangnan region of China. The instrument has also been found at Jiangsu, Anhui, Shandong, and Liaoning. The Tomb of Marquis Yi of Zeng (late 5th century BC) in Hubei contained a wealth of musical instruments, including a se, a complete set of bianzhong (bronze bells), a guqin (plucked zither), stone chimes, and a drum. The Institute of music of the Chinese Academy of Arts collects the se of the early Qing dynasty, 207 cm long and 43 cm wide. The Shōsōin storehouse in Japan has one se in its inventory of historical instruments, mostly from the 8th century.
Құрылыс
Ежелгі се-лер ортасында сәл иілген ағаш дыбыс тақтасымен салынған, соңында үш көпір, ал басында бір көпір болған. Әдетте, сымдарды бекіту үшін бір ұшына төрт тірек орнатылады, бірақ кейбір аспаптарда екі немесе үш тірек болған. Дыбыс тақтасы мен тіректер көбінесе лакталған және сәндік ою-өрнектермен безендірілген. Се-дің төменгі жағында сымдардың өтуі үшін арка тәрізді ұзын саңылау бар. Сымдар әр түрлі қалыңдықтағы иірілген жібектен жасалған. Люши Чунцю (б.з.д. 3 ғ.) кітабында былай делінген: «Бес сымды се, кейін он бес сымды се-ге айналды. Шун билікке келген кезде, ол сегіз сым қосты, сонда жиырма үш сымды се пайда болды». Тағы бір пікір бойынша, се бастапқыда 50 сымнан тұрған. Кейін Шибан оны 25-ке дейін азайтты. «Үлкен се-де 50 сым, ал орта се-де 25 сым болады». Сондай-ақ, Фукси 50 сымды се-ді жасаған, оған «ша» деген ат берген, ал Сары император оны 25 сымға дейін қысқартқан. «Кіші се» деген аспапта сымдардың саны екі есе азайтылып, 14 сым болған. Археологиялық қазбалар нәтижесінде 25, 24, 23 немесе 19 сымды се-лер табылған. Аспапты тарту үшін, сымның басына батырма түйін байланып, бамбук таяқшадан өткізіп, басындағы көпірден, аспаптың негізгі бөлігінен және құйрық бөлігіндегі көпірден аспапқа, төменгі жағындағы дыбыс саңылауынан шығарып, құйрығынан айналдырып, төрт немесе үш топқа бөліп тіректерге орау керек. Қазіргі заманғы се-лерде көбінесе тіректер болмайды, олар zheng аспабына ұқсас етіп тартылады.
Ancient se were built with a wooden sound board that curved slightly in the center, and had three bridges at the end, and one bridge at the head. Usually, four posts are built into one end to anchor the strings, although some instruments only had two or three posts. The board and posts are often lacquered, and carved with decorative motifs. The lower end of a se has a long, arch shaped opening for the strings to pass through. The strings were made of twisted silk in varying thicknesses. The Lüshi Chunqiu (3rd century BC) states that: "A five stringed se, then became a fifteen stringed se. When Shun came to power, he added eight strings, so it became twenty three." Another view suggests that the se started out with 50 strings. The Shiban later changes it to 25. "A big se has 50 strings, a middle se has 25." It also says that Fuxi created the 50 stringed se, called a sha, whilst the Yellow Emperor reduced it to 25. There was also a "small se" that had half the strings (14). The number of strings and length of the instrument differs from place to place, with archaeological finds of examples with 25, 24, 23, or 19 strings. To string the instrument, one needs to tie a butterfly knot at the head of the string, strung through a bamboo rod, over the bridge at the head and over the main body of the instrument and over into the tail end bridge into the instrument, out of the sound hole at the bottom of the instrument, over the tail end, and wrapped around the posts in four or three groups. Modern forms of the se generally do not have posts, and are instead strung a bit like the zheng, to which it resembles.
Өнер көрсету
Қазіргі кезде се аспабын ойнайтын музыканттар өте аз, ол ежелгі заманда дерлік жойылып кеткен, бірақ оның идеясы зенг аспабында сақталған. Жапонияда бұл аспап шицу деп аталады және бұрын гагаку музыкасында қолданылған, бірақ қазіргі қойылымдарда қолданылмайды. Мингаку музыкасында он төрт ішекті шицу қолданылады. Вьетнамда бұл аспап sắt деп аталады және ежелгі қытай музыкасында шектеулі түрде қолданылады.
There are very few modern players of the se, which largely became extinct in ancient times, although it is conceptually survived by the zheng. In Japan, the instrument is called shitsu, and was once used in gagaku music, but not in modern performances. A fourteen stringed shitsu is used in mingaku music. In Vietnam, the instrument is called sắt and is used in a limited context in ancient Chinese music.