Кіріспе
Мифологиялық жануар
Қанатты мысық – құс, жарғанат немесе басқа ұшатын жаратылыстар сияқты қанаттары бар мысық – тарихқа дейінгі дәуірден бері сурет өнері мен аңыздарда кездесетін тақырып, әсіресе Еуразия мен Солтүстік Африкадағы бүркіт қанаты бар ірі мысықтардың мифологиялық бейнелерінде. Қанатты үй мысықтарына сенім бүгінге дейін қалалық аңыз ретінде сақталып келеді. Көрінген қанатты мысықтардың себебін түсіндіруге болады: мысықтың шашы түйіліп, терісі босаңсып, немесе иықтарының маңында қосымша аяқтары пайда болып, жүргенде қанаттай қозғалуы мүмкін.
Мифологиядағы үлкен мысықтар
Қанатты пантерилер, әсіресе қанатты арыстан, ежелгі діни және мифологиялық өнерде жиі кездесетін тақырып. Шумерлер, басқа да Месопотамиялықтар, аккадтар, парсылар, скифтер және олармен байланысқа түсіп, идея бөліскен Таяу Шығыс, Жақын Шығыс және Еуропа халықтары үшін бұл кең таралған. Кейде құс басы бар қанатты мысық (мысалы, гриффон) немесе адам беті бар (мысалы, ламассу мен сфинкс) бейнелері де кездеседі. Бұл классикалық антикалық өнерде бірегей емес, биологиялық тұрғыдан мүмкін емес, көркемдік қиял ғана емес; грек-римдік, египеттік және басқа да туындылар жиі Пегас сияқты қанатты жылқыларды (Птерипп), жануар басы бар адамдарды (Минотавр, мысық басы бар Бастет және Сехмет сияқты көптеген египет құдайлары), жартылай адам, жартылай жылқы (кентавр) және Химера сияқты мифологиялық мысық жануарларын бейнелейді. Осы сияқты фелидтерді бейнелейтін өнер Жоғарғы Палеолит дәуіріне, б.з.б. 40 000 жылға дейін жетеді, бірақ қанатты мысықтар алғаш рет қашан бейнеленгені белгісіз. Ақ Барс – көне түркі және болгар тегінің символы, жазба тарихына дейінгі белгісіз кезеңге дейін баратын аңызға толы қанатты қар барысы. Қанатты қар барысының символы бүгінгі Татарстан (Ресей Федерациясы), Самарқанд (Өзбекстан) және Нұр-Сұлтан (Қазақстан) елдерінің елтаңбаларында қолданылады. Мұндай фантастикалық жаратылыстар еврей-христиандық Киелі кітапта екі рет кездеседі. Еврей Киелі кітабының Даниял кітабында және Христиандық Ескі өсиетте теңізден шыққан аңдардың көрінісінде (б.з.б. 2-ғасыр шамасында) бірінші аң қанатты арыстанға ұқсас болған. (Бәлкім, байланысы жоқ) Әулие Марк арыстаны – Жаңа өсиеттегі Марк Евангелистінің қанатты геральдикалық символы (б.з.б. 1-ғасыр) және ерте шіркеуден бастап бүгінгі күнге дейін христиан өнерінде маңызды орын алады. Кейінгі ортағасырлық христиандықта мысықтар (үй жануарлары) және жартастар шайтанмен байланысты болды, ал демонды кейде жартас қанатты мысықтар ретінде бейнеледі. Мысалы, 1667 жылғы Афанасий Кирхердің гравюрасында мысық басы, жартас қанаты және адам денесі бар демон бейнеленген.
Медициналық түсіндірмелер
Қанат тәрізді қосымшалардың үш түрлі себебі бар. Ең көп кездесетіні – ұзын түкті мысықтардың түктерінің торығып, дұрыс күтім болмаса қалыптасатын түйіндері. Сирек жағдайларда, қысқа түкті мысықтарда да түктерін қырып тастамағанда, түктер біріне-бірі жабысып түйіндемелер пайда болуы мүмкін. Мысық жүгіргенде, осы түйіндер жоғары-төмен қозғалып, қанаттың әсерін береді. Бұл түйіндер мысыққа қолайсыздық тудырып, кір, зәр және паразиттің ошағы болуы мүмкін. Ірі түйіндерді ветеринар шауып немесе қырып тастауы керек. Алайда, бұл түсінік қанатты мысық құбылысының жалғыз себебі ретінде толыққанды қабылдауға келмейді, себебі бірнеше мәселе бар. Көптеген белгілі қанатты мысықтардың мысалдары қысқа түкті мысықтардан кездеседі. Тәжірибелі мысық иелері мен селекционерлер ұзын түкті мысықтардағы түйіндерді оңай таниды, ал жаңадан бастағандар үшін оларды анықтау қиын. Түйінделген түктер ерекше жағдай деп есептелмейді және көбінесе осы жағдаймен таныс емес адамдар ғана оны хабарлайды. Түйіндер ұзын түкті мысықтың денесінің кез келген жерінде пайда болуы мүмкін, бірақ жаңадан бастағандар үшін мысық қозғалғанда олардың ең көп көрінетіні – қабырғалары. Қанатты мысықтар туралы хабарлардың екінші түсіндірмесі – мысықтардың тері астениясы, ол адамдардағы Элерс-Данлос синдромымен (эластикалық тері) байланысты тері ауруы. "Қанатты" мысықтарда тері астениясымен пайда болатын жалған қанаттар тек иық, жамбас немесе арқада ғана болады. Мұндай мысықтар осы өскіндерді белсенді түрде қозғалта алады, бұл олардың құрамында нейромыскулярлық тіндер бар екенін көрсетеді, ал қарапайым түйінделген түктерде мұндай тіндер жоқ. Үшінші түсінік – бұл біріккен немесе қосымша мүшелердің болуы. Бұл функционалды емес немесе нашар функционалды өскіндер түкпен жабылған және қанатқа ұқсауы мүмкін. Мысалы, Карл Шукер жақында жазған бір қанатты мысық жағдайында "қанаттардың" артық мүшелер екені анықталды. Қанатты мысықтар деп айтылған 138-ден астам жануарды көру туралы хабарлар бар, бірақ олардың көпшілігі түйінделген түктер, тері астениясы немесе артық мүшелердің болуынан туындаған жағдайлар, ал кейбіреулері таксидермиялық алаяқтықтар немесе сенсациялық таблоидтық журналистиканың өнімдері. 30-дан астам құжатталған жағдай (физикалық дәлелдермен), кем дегенде 20 фотосурет және бір видео бар. Кем дегенде бір қанатты мысық сақталған, бірақ бұл 19 ғасырдың алаяқтығы болуы мүмкін. Құс немесе жарғақ сияқты нақты қанаттардың бар екеніне ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ мұндай нәрсе мүмкін деп сенуге ғылыми негіз де жоқ. Жалғыз қанатты сүтқоректілер – жарғақтар, құстар сияқты қолының орнына қанаты бар, ал ұшқыш тілсіздер сияқты желкенді сүтқоректілердің түрлерінде алдыңғы және артқы аяқтарының арасында созылатын тері мембраналары бар. Мұндай ешқандай белгі мысықтарда кездеспейді. Классикалық және заманауи өнерде бейнеленген мысықтар, сондай-ақ қанатты мысықтар туралы хабарлар, қанаттарды немесе қанатқа ұқсас қосымшаларды төрт аяқты мысықтардың арқасына орналастырады.
Байқау туралы хабарламалар
Қазіргі кезде қанатты мысық туралы ең алғашқы мәлімдеме Генри Дэвид Тородан: "Мен орманға кірмес бұрын бірнеше жыл бұрын Линкольн қаласындағы тоғанға жақын фермалардың бірінде "қанатты мысық" деп аталатын нәрсе болған, ол мистер Джиллиан Бейкердің үйі. Мен маусымда оны көруге шақырдым, 1842 жылы, ол орманға аңшылыққа кетті, оның әдеті сондай, бірақ оның қожайыны ол көршілікке бір жылдан астам бұрын, сәуірде келді деді, және ақыры олардың үйіне алынып, ол қара қоңыр сұр түсті, мойнында ақ дағы бар, ақ аяқтары және үлкен, түлкіге ұқсас бұталы құйрығы болған. Қыста жұны қалыңдап, бүйірінде он немесе он екі дюйм ұзын, екі жарым дюйм енді жолақтар құрады, ал жамбасының астында – мұңға ұқсас, жоғарғы жағы бос, астыңғы жағы жұпталған сияқты сезілді, және көктемде осы қосымшалар түсіп қалды. Олар маған оның бір жұбы "қанатын" берді, мен оны әлі де сақтап жүрмін. Олардың арасында мембрана жоқ. Кейбіреулер оны ұшқыр бүркіт немесе басқа да жабайы жануар деп ойлады, бұл мүмкін, өйткені, табиғат зерттеушілерінің айтуынша, мартен мен үй мысығының қосылуынан көптеген будандар пайда болған". 19 ғасырда қанатты мысыққа қатысты сот дауы болған. Бір тарап оны өзінің мысығы Томас деп, екіншісі – Бесси деп мәлімдеген. Animal Fakes and Frauds (1976) еңбегінде С. Питер Дэнс 19 ғасырдағы қанатты мысықты сипаттаған, ол 1960 жылдардың басында сақталып, сатылымға шығарылған. Оның қанаттары мысық өте жас кезінде өскен. Оны 19 ғасырда цирк иесі көрмеге шығарған, бірақ оның иесі оны қайтаруды талап еткенде, мысық құпия түрде қайтыс болды. Ол салынған, бірақ дұрыс тексерілмеген. 1868 жылы Үндістанда "ұшатын мысық" туралы хабарланған. Оны Александр Гибсон атып өлтірген, ал терісі Бомбей Азия қоғамының кездесуінде көрсетілген. Гибсон оны мысық деп ойлаған, бірақ басқалары оның жарғақ немесе ұшқан түлкі екенін айтқан. 1894 жылдың тамызында Дэвид Бадкок (Кембриджшир, Англия) Рич қаласында қанатқа ұқсас қанаттары бар мысықты көрмеге шығарды. Кейін ол Ливерпульде табылды, бірақ қанаттарынан айырылып қалды. 1897 жылы Дербиширдің Матлок қаласында төртінші қабырғасының екі жағынан шығатын фазан тәрізді қанаттары бар тортуда қабықшасы бар мысықты атып өлтіргені хабарланды. Бұл оқиға 1897 жылдың 26 маусымында "High Peak News" газетінде жарияланды. Куәгерлердің айтуынша, мысық жылдам жүгіру үшін қанаттарын жайып жіберген. 1899 жылы Лондонның "Странд" журналында Англияның Сомерсет штатының Вивелискомб қаласында тұратын әйелдің қанатты мысығы немесе кішкентай мысығы туралы жазылған. Мысық шоуының төрешісі Х.С. Брук оны 1927 жылы апталық Cat Gossip журналында былай деп сипаттады: "Бұл мысықтың арқасынан екі қосымша өсіп, ол байқаушыға ересектер қауырсыны пайда болғанға дейін тауықтың қанаттарын еске түсіреді. Бұл қосымшалар, бірақ, көрінеді, gristly, ұзындығы алты немесе сегіз дюйм, және ұшып алу актісінде құстың қанаттары қабылдаған позициясында орналасады. Олар кішкентай сәби бірнеше апталық болғанша пайда болмайды". Біреу қанаттарын кесіп тастауға тырысты, бұл мысыққа өлім әкелді. 1933 немесе 1934 жылы Англияның Оксфорд қаласында миссис Хьюз Гриффитс қанатты қара және ақ мысықты ұстады деп мәлімделген. Оның айтуынша, ол ұзын қашықтыққа секіру үшін алты дюймдік қанаттарын пайдаланған. Ол бір уақыт Оксфорд зоопаркында көрініс тапты. 1936 жылы Шотландияның Вигтауншир ауданындағы Портпатрик маңындағы фермада қанатты мысық табылған. Бұл ақ түсті, ұзын түкті мысық, оның қанаттары ұзындығы 15 см, ал ені 7,5 см. Олар мысық қашқанда жоғары-төмен сілкініп тұрды. Бұл шаштың қатты шағылысқанына сәйкес келеді. 1939 жылы Англияның Шеффилд қаласындағы Аттерклифтен шыққан, қанаттары 24 дюймге созылатын, қара және ақ түсті "Салли" атты мысық Блэкпулдағы ерекшелер мұражайына сатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ашфордтағы (Мидлсекс) артық салмақтағы қара және ақ мысық иығынан шыққан қанаттары үшін жергілікті жердің қызығушылығына айналды. Бұл да маталанған жүнге ұқсайды. 1949 жылдың маусым айында Швецияның солтүстігінде қанат жауы 23 см болатын 20 фунт мысық атып өлтірілген. Табиғи тарих мемлекеттік мұражайының профессоры Рендалл қанаттар терісінің деформациясы екенін және қанат пішінін алғандығын айтты. 1950 жылы Сэнди есімді "өлшеуі" бар қанатты тортушалы мысық Саттондағы (Ноттингемшир) карнавалда көрініс тапты. Сэнди бұрыннан қанаты өспеген, сондықтан бұл маталанған жүннің жағдайы сияқты. 1950 немесе 1959 жылдары Мадрид газеттерінде Хуан Приегоның сұр Анггора мысығы, Анголина, үлкен, жұмсақ қанаттар өсіргені туралы хабарланды. 1959 жылдың мамырында, Батыс Вирджиния штатының Пайнвилл қаласының жанында "қанатты" парсы мысығы ұсталды. Оны тапқан Дуглас Шелтон оны Томас деп атады, бірақ мысық жаңалықтарға шыққаннан кейін, Чарльз Хикс әйелі оның жоғалған мысығы Митци екенін мәлімдеді. Мысық сотқа ұсынылғанда, оның қанаттары түсіп, шаштан жасалған үлкен түйін екені анықталды. 1966 жылы Канаданың Онтарио штатының Альфред қаласынан шыққан қанатты мысық өлтірілді және Кемптвилл шаруашылық мектебінің ғалымдары зерттеді. Қанаттар маталанған жүннен басқа ештеңе емес. Мысық сонымен қатар қызыл ауруға шалдыққан. 1967 жылғы қазан/қараша айында Cats Protection League журналында Сесили Ваддон маталанған парсы мысықтың жұны қанатқа ұқсас және мысық қозғалғанда сілкінетіні туралы хабарлады. 1970 жылы Коннектикут штатының Уоллингфорд қаласынан Ж.А. Сэнфорд көршісінің бағында "қанатты" мысықты көрді. Қызғылт және ақ ұзын түкті мысық денесінен төмен салбырап тұрған үлкен қанаттарға байланысты "нағыз шаңқалайтын" болды. Иесі оның жазда жұнын осылай төгетінін айтты. Жұн бес дюйм ұзын, төрт дюйм енді тікбұрышты төсемдерге маталанған. Кейбіреулер оны мысық терісінің астениясының жағдайы деп санайды, бірақ бұл маталанған жүннің классикалық жағдайы. 1975 жылы Манчестер Evening News газеті 1960 жылдардағы Манчестердің Траффорд Паркіндегі Банистер Уолтон & Co құрылысшыларының ауласында өмір сүрген қанатты мысықтың суретін жариялады. Оның арқасынан шығатын 11 дюйм ұзын, жұмсақ қанаттары болған. Оның құйрығының терісі кең жапсырмаға айналған. Жұмысшылардың айтуынша, мысық қанаттарын денесінен жоғары көтере алатын, деформация тері мен бұлшық еттерден тұратындығын көрсетеді. Бұл кейде тері астениясымен болады. 1986 жылы Уэльстің Англси аралында қанатты мысық туралы хабарланды, кейін қанаттары түсіп қалды, олар маталанған жүн екенін көрсетеді. 1995 жылдың сәуір айында Мартин Миллнер Камбрия штатының Бэкбарроу қаласында жұмсақ қанатты табби мысықты көргенін мәлімдеді. 1998 жылы Мидлсекстің Нортвуд қаласында иық қабырғаларынан 2-3 дюйм қашықтықта, 8 дюйм ұзын, 4 дюйм енді, 1 дюйм қалың және мысық қашқанда сілкінетін қанаттары бар қара мысық табылды. 2004 жылы Букреевкада (Курск маңында), Орталық Ресейде, жергілікті Komsomolskaya Pravda газетінің хабарлауынша, тыйым салынған ауыл тұрғындары тарапынан құрметсіздікке ұшыраған, қызыл, бауырсақ мысық Васка суға батырылды. 2007 жылы Қытайдың Шэньси провинциясының Сианьян қаласында бір жасар бауырсақ мысықтың бір ай ішінде, бірінші кезде дөңгелектер түрінде пайда болған он сантиметрлік қанаттар өскені туралы хабарланды. Иесі, Фенг, мысық басқа мысықтармен сексуалдық зорлыққа ұшырағандықтан осылай болды деп сенді. Бұл оқиға Huashang газетінде жарияланды. 2009 жылдың мамырында Қытайда тағы бір қанатты мысық туралы хабарланды, бұл оқиға MSNBC-де жарияланды. 2011 жылы Татарстанның Ресейінде "қанатты" мысық туралы хабарланды, ол YouTube бейнесіне байланысты танымал болды. Ол ресми түрде Татарстанның гербіндегі қанатты қар барысының атымен – Ақ Барс деп аталды.
Қазіргі заманғы танымал мәдениетте
Жоғарыда айтылғандай, Генри Дэвид Тороның «Уолден» кітабындағы «Брут көршілері» тарауында қанатты мысық кездеседі. Үй мысықтары, кейде ірі түрлері (пантералар және т.б.), қанаттарымен бірге қазіргі кезде фантастикалық өнер мен әдебиетте жиі кездеседі: Майкл Муркоктың «Көп әлемді» туындыларындағы қайта оралатын кейіпкер – қанатты мысық, ол көбінесе 1967 жылдан 1974 жылға дейін жарық көрген романдарда Джарри Коннелмен бірге болады. Борис Вальехоның тамаша өнері (1980) – ең танымал және ықпалды фантастикалық және ғылыми-фантастикалық өнер кітаптарының бірі. Урсула К. Ле Гуиннің 1988–1999 жылдар аралығындағы «Catwings» балалар сурет кітаптары сериясында бірнеше қанатты мысықтар бейнеленген. 1980 және 1990 жылдары «Ұмытылған әлемдер» рөлдік ойыны мен оған байланысты фантастикалық романдарда, әдетте ұялшақ мінезді қанатты мысық-құс гибридтері, «трессимдер» сиырқұрлылардың серіктері ретінде бейнеленген. «Phantasy Star» (1987) видео ойынының Мяу кейіпкері қанаттар сыйлайтын арнайы жаңғақ жейді. Тор құдайымен байланысты жарық эльфтерінің бір түрінде олардың аттары ретінде қанатты мысықтар қызмет етеді. Бұл мысық эльфтері алғаш рет «Alpha Flight» #81 (1990 жылдың ақпаны) комиксінде пайда болды және Джеймс Хадналл мен Джон Калими жасаған. «Қанатты пантера» – «Моңайған құрт» сериясының #40 нөмірі (1989). «Final Fantasy V» (1992) видео ойынында қанатты мысықтармен кездейсоқ кездесулер жиі болады. «Lunar» видео ойындары сериясында (1992 жылдан бастап) екі көмекші кейіпкер, Нэлл мен Руби, ойынның көп бөлігінде ұшатын мысықтарға ұқсайды және тіпті балықты сүйікті тағам ретінде таңдау сияқты мысыққа тән мінез-құлықтарды көрсетеді. «Cardcaptor Sakura» (1996–2000) манга сериясы және оның жалғасы (2016–2024) Спинель Санды ұсынады, ол кішкентай көбелек қанатты қара мысық немесе үлкен көбелек қанатты қара пантера түрінде көріне алады. «Beyblade» (1999–2004) манга сериясында қанатты мысық, Bit Beast Venus бар. Лаура фон Стетинаның балалар кітабы «Mewingham Manor: Қызықты жаңа түрлерге қатысты байқаулар» (Greenwich Workshop Press, 2002) көбелек қанатты мысықтарды немесе «флиттендерді» бейнелейді. Баспагер сонымен қатар «флиттендер» фигураларын шығарады. «Fairy Tail» (2006 жылдан бастап) жапон манга сериясының кейіпкері Хаппи – көк мысық, ол қанаттарына ие (тек қалағанда ғана). «Ni no Kuni: Wrath of the White Witch» (2011) видео ойынында Ауроралинкс серігі – қанатты мысық. «Bradford Editions» «Almost Purr fect Angels» қанатты мысықтардың қиял-ғажайып мүсіндерінен тұратын серияны шығарады. «Elena of Avalor» мультсериалының жакиндері – ягуар мен араның буданы. Қанаттарынан басқа, олардың артқы аяқтарында және құйрықтарының ұштарында қауырсындар бар.
Whiskers, a recurring character in Michael Moorcock's Multiverse is a winged cat usually in the company of Jhary a Conel in novels published from 1967 to 1974. The Fantastic Art of Boris Vallejo (1980), one of the most popular and influential single artist fantasy and science fiction art books, prominently features a painting of a winged lion and a warrior woman. Catwings, a 1988–1999 series of children's picture books by Ursula K. Le Guin, features several winged cats. In the 1980s and 1990s, the Forgotten Realms role playing game and related fantasy novels depicted shy winged cat owl hybrids, called tressym, as the familiars of wizards. The character Myau of the first Phantasy Star video game (1987) eats a special nut that gives him wings. In associated with the character Thor, a subspecies of the Light Elves have winged cats that serve as their steeds. These Cat Elves first appeared in Alpha Flight #81 (Feb. 1990) and were created by James Hudnall and John Calimee. Winged Panther is #40 in the Monster in My Pocket series (1989). The Final Fantasy V video game (1992) generates many random enemy encounters with winged felines. In the Lunar video game series (1992 onward), two supporting characters, Nall and Ruby, resemble flying cats for most of the game and even have stereotypical feline tendencies, like fish being a favorite dish. The Cardcaptor Sakura manga series (1996–2000) and its sequel (2016–2024) feature Spinel Sun, a character who can present himself as a small butterfly winged black cat or a large butterfly winged black panther. The Beyblade manga series (1999–2004) includes a winged cat, the Bit Beast Venus. A children's book by Laura Von Stetina, Mewingham Manor: Observations on a Curious New Species (Greenwich Workshop Press, 2002), features butterfly winged kittens or "flittens". A line of flitten figurines is also produced by the publisher. Happy, a character in the Japanese manga series Fairy Tail (2006 onward), is a blue cat who has wings (only when he wants.) In the Ni no Kuni: Wrath of the White Witch video game (2011), the Auroralynx familiar is a winged cat. The Bradford Editions produces a series, "Almost Purr fect Angels", of winged cat fantasy figurines. The Jaquins from Elena of Avalor are a cross between a jaguar and a macaw. Aside from their wings, they have feathers on the back of their legs and on the end of their tails.