Кіріспе

Том Стоппардтың пьесасы. "Жумперс" – Том Стоппардтың 1972 жылы алғаш сахналанған пьесасы. Ол академиялық философия саласын зерттеп, оны шеберліксіз жарыс гимнастикасына теңеу арқылы сатиралайды. Пьеса "Біз не білеміз?" және "Құндылықтар қайдан пайда болады?" сияқты сұрақтарды көтеріп, британдық астронавттардың Айға қонған және "радикалды либералдардың" (прагматиктер мен релятивистер) британ үкіметін басып алған балама шындыққа оқиға орналастырылған. (Пьеса прагматиктер мен релятивистердің аморальды екенін көрсетеді, себебі Арчи кісі өлтірудің жаман емес, тек "қоғамға қарсы" екенін айтады). Бұл пьесаға адамның Айға қонуы айды поэзиялық бейне ретінде жояды және моральдық құндылықтардың құлауына әкелуі мүмкін деген ой шабыттандырды. Кейбір сыншылар "Жумперс" пьесасын "көп жағдайда тым ақылды" деп есептесе де, көптеген жазушылар оны Стоппардтың ең үлкен жетістіктерінің бірі деп санайды.

Сюжет

Пьесаның маңызды бір бөлігі – Джорджтың "Жақсылық" және басқа да философиялық абстракцияларды анықтауға жасаған сәтсіз тырастары, оның арқылы ол өзінің ақымақтығын және нақты әлеммен байланыс жоқтығын көрсетеді. Батетикалық шыңы – Джордж Зеноның парадоксын көрсету үшін жебе атып, "Қоян мен Тасбақа" мысалын бейнелеу үшін пайдаланған үй қоянын қазалы түрде өлтіріп қояды. Қайғыға батып, ол тасбақаның үстіне басып, оны қағып өлтіреді, бұл көрсетілімнің екінші бөлігін құрайды. Британдық Айға қондыру Роберт Фалькон Скотт басқарған 1910-1913 жылдарғы Оңтүстік полюске жасалған "Терра-Нова" экспедициясын пародиалайды, себебі астронавттар бірге өлмей, қиын жағдайда бір-біріне қарсы шығады.

Өндірістер

Бұл пьеса алғаш рет 1972 жылдың 2 ақпанында Лондонның Олд Вик театрында National Theatre Company компаниясы тарапынан Майкл Хордерн мен Диана Риггтің Джордж және Доротидің басты рөлдерінде ойнауымен қойылды. Режиссерлігін қайтадан Питер Вуд жүзеге асырды, хореографиясы мен сахналық безендіруі Деннис Нахатқа, ал түпнұсқа музыкасы Клаус Огерманға тиесілі болды. Брайан Бедфорд пен Джилл Клейбург те қатысты. Бедфорд «Драмалық үстел» сыйлығының лауреаты атанды. 1984 жылы Николас Хитнер Манчестердегі Корольдік биржа театрында Том Куртенэйді Джордж, Джули Уолтерсті Доти, ал Джон Беннетті Арчи рөлінде қойылымға режиссерлік етті. Дэвид Левоның Корольдік ұлттық театры үшін режиссерлік еткен қайта қойылған нұсқасы 2003 жылдың 19 маусымында Лондондағы Литтлтон театрында ашылды. Шоу 2004 жылдың 25 сәуірінде Бродвейге көшіріліп, Брукс Аткинсон театрында ойналды және 89 қойылым мен 23 алдын ала көрсетілімнен кейін 2004 жылдың 11 шілдесінде жабылды. Бродвейдегі қойылымда Джордж рөлін Саймон Расселл Бил, ал Доти рөлін Эсси Дэвис сомдады. Пьеса «Ең үздік қайта қойылған пьеса» номинациясы бойынша Тони сыйлығына ие болды.

Қабылдау

Лондондық "Жумперлердің" премьерасы мақтауға ие болды, ал 1976 жылы спектакль екінші рет (Ұлттық театрда) қойылды, бірақ Пол Деланидің айтуынша, "Жумперлер" "Америка Құрама Штаттарында бей-жай қабылдауға ие болды; және 1975 жылы ол Чикаго аймағындағы апатты премьераға ұшырады Эванстон театрында (кейін Нортлайт театры болды)". Алғашында сыншылар "спектакльді "сахнадағы пиротехниканың үстірт көрсетілімі" деп айыптады, ал құрметтілер оны "көрнекті виртуоздықтың жарқын көрсетілімі" деп мақтады". Делани Мурдың кейіпкері Стоппардтың шедеврі де, фарстың күлкілі тұмсығы да емес екенін және бұл пьесаның "Бізді күрделі көрініске әкеледі, бұл Жордждың жағына Стоппард түседі ме деген сұраққа қарапайым "иә" немесе "жоқ" деген жауапқа жол бермейді" деп келісті. Майкл Хинден 1981 жылы "Жумперс" романын "Стопардтың ең амбициялық жұмысы" деп атады, басқа әдебиет қайраткерлері мен философтарға көптеген сілтемелерді атап өтті және оны өте сауатты пьеса деп атады: "Бұл әдебиет пен ойдың ашылу дәстүріне көптеген желілермен байланысты. Қазіргі кездегі драмалардың көбісі солай шабытты, ақылды жазылған". Ричард Кристиансен мәтіннің "жарылдап тұрған ақыл-ойы мен қараңғы үмітсіздігін" мақтады. Сот театрының өзі қатысқан қойылымын аздап қатыспайтын деп сипаттағанына қарамастан, Кристиансен "Стопард [пьесаның] бір-біріне ұқсамайтын күштерін сөздік ойынмен және комедиямен бірге ұстайды" деп мәлімдеді. Билл Александрдың 1999 жылғы қойылымын сыншылар мазақтады, бірақ пьесаның өзі "The Independent" газетінде "серге ақыл-ой гимнастикасы" ретінде мақталды. Тереза Монтана Сабо "пьесаның әрекеті Джордж өзінің монологтары мен аргументтерінде дамытатын философиялық мәселелерді көптеген бай және күлкілі жолдармен драмаға айналдырады" деді, және "Джордждің жағдайының пафосын" мақтады. Степпардтың философиясы ескірген: "Стоппардтың өрескел, позитивистік көзқарасы ұзақ уақыттан бері модадан шығып кетті". Алайда Ханкс "Жумперс" фильмін "Стопардтың сөйлеу қабілетін керемет түрде танытатынын, оның кейбір керемет мақсаттар мен әдепті анекдоттары бар екенін" айтты. 2003 жылы The Guardian журналының Майкл Биллингтон саясаттың ескіргенін және "оның пьесасы дисфункционалды некелердің құлдырауы мен оның кейіпкерінің бірте-бірте қорлануын іздеуде ең жақсы" деп айтты. 2004 жылы "USA Today" журналының Элиза Гарднер бұл жұмысты "жанды, ар-ұжданын күйрететін ерікті тамаша" деп сипаттады. Ол Мур "бір мезгілде ізденіс, қоздырғыштық және өте күлкілі баяндамалар жасайды. [ ] Стоппард діни және рухани сенімдер интеллектуализмге қарсылық білдіреді деген пікірді жоққа шығарады". The New York Times басылымының Бен Брантли "Жумперс" атты кітабы "ақыл-ойының шектерін мойындаудың әсерлі көрінісі" деп атады. Бірақ ол сондай-ақ Джордж сияқты, оның көңіл көтеретін бетінің астында жатқан маңыздылық". Брантлидің айтуынша, бұл "Мистер Стоппардтың білгенін паш ету емес, оның өзі де, бүкіл адамзат та ешқашан білмейтін нәрселерді кішіпейілділікпен қарастыру" болып табылады. Габриэль Клоперс (Bwog) "адам кейіпкерлерінің сенімді суреттері мен жыныстық қатынасқа қатысты шексіз ықыластары" туралы мақтады. Variety журналының Чарльз Ишервуд 2004 жылғы қойылымды мақтаған, бірақ пьесаның өзіне қатысты аралас пікірлер білдірген. Ол Джорджтың сюжеттің басты бөлігі болып табылатын зорлық-зомбылық актісін білмеуін "өте күлкілі жүгіру әзілі" деп мақтады. Алайда, Ишервуд былай деп жазды: "Стоппардтың жазуы мұнда жиі қажетсіз түрде көп сөзді, ал "Сүкілер" ойы кейінірек "Аркадия" және "Сүйіспеншіліктің өнертабысы" сияқты пьесалардағыдай әдепті түрде іс-әрекетте біріктірілмейді". Кейбір сыншылар пьесаны сынға алды. Джонатан Беннетт: "Розенкранц өзінің философиялық мазмұнын парадтамайды; бірақ философия бәрібір бар, және ол берік, маңызды және функционалды. Осыған қарағанда, "Жумпер" пьесасында өрнектелетін философия жұқа және қызықты емес, ол ойынға тек сәндік және шеткі түрде қызмет етеді". Дэвид Финкл Стоппардтың "сұмбақпен ойнаған қалтасын кенеттен жапқанына" шағымданады. Ол бұл жұмыстың хабарлары болуы мүмкін деп тұжырымдады, бірақ "Стоппардтың өзіне азғырушы жағдай жасады және оны мүмкіндігінше алды [ ] Оның бірінші актіден өту үшін жеткілікті буы бар, бірақ екінші актіде не істеу керектігін білмейді". Фикл түс тізбесін "өте ауыр және жазылмаған; ол сонымен қатар Джорджтан назар аударады" деп атады. Стоппардтың оңға бейімделген саясатын сынға алған Малкольм Джонсон "Жумперлерді" "көпшіл, тіпті бүктелген мәтін" деп атады, және "Стоппардтың шамадан тыс ақылдылығының арқасында, "Жумперлер" кейде мазасыз болуы мүмкін. Ал кейде ол сенімді түрде біріктірілмейді". Лизи Ловерридж былай деп жазды: "Жумперлер әдеттегі Стоппардтың ақылдылықтары мен байыстырушылықтары бар комедия болғанымен, оны біртұтас ретінде түсіну өте қиын. [ ] Пьесаны мәтін ретінде оқу кейде көптеген және есімдері қиын түсінілетін сахналық нұсқаулардың араласуынан қиын, оларды көрмегенде елестету қиын және көргенде түсіндіру қиын". Брайан Кловер басқа сыншының Стоппардтың жазуына қатысты "жалықпайтын әжуалық" пікірін "Жумперлерге" қолдануға болатынын айтты. Кловердің айтуынша, бірінші актіде драматур кейде "өзінің жазбашалықтарын пьеса жазудың орнына босатуға тырысып жатқандай көрінеді. Екінші актіде жақсы қарқынмен жұмыс істейді және драма емес, театр ретінде жақсырақ болады, өйткені бірінші жартылайдағы адам және абстрактілі мәселелер шешілмейді".