Кіріспе

Олар шыбынды өлтірмейді – 2004 жылы жарық көрген тарихи деректік роман, онда Славенка Дракулич Гаагадағы сотта (бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналды қараңыз) сотталған, бұрынғы Югославияны қиратқан соғыс қылмыскерлерінің жеке басы туралы әңгімелейді. Дракулич олардың жасаған қылмыстарының себептерін тереңірек зерттеу және түсіну үшін, төменгі дәрежедегі өкілеттікке ие болған күдікті қылмыскерлердің кейбір сот процестерін пайдаланады. Кітапта талқыланғандардың көпшілігі сотталған. Дракулич өзінің кітабында Радован Караджич туралы айтпайды, бірақ Слободан Милошевич пен оның әйелі жеке-жеке тарауларға ие, ал Ратко Младич грек трагедиясының кейіпкері ретінде бейнеленеді. Суреттер жоқ, бірақ кейіпкерлердің сыртқы түрі туралы үнемі айтылып өтеді.

Қысқаша мазмұны

«They Would Never Hurt a Fly» кітабының кіріспе бөлімінде Дракулич кітаптағы мақсатын, сондай-ақ кейіпкерлерді таңдау себебін түсіндіреді. Ол Югославия соғысының қалай туындағанын түсіну үшін олардың тұлғалық ерекшеліктерін жақсырақ білуді қалайтынын айтады. Дракулич соғысты Югославия шегінде, әсіресе Боснияда бейкүнә азаматтарды қырған күтпеген трагедия ретінде сипаттайды. Кітап түрлі соғыс қылмыскерлерінің егжей-тегжейлі суреттемелерін ұсына бастағанда, Дракулич олардың толығымен монстр емес, керісінше, жағдайлардың салдарынан қылмыс жасаған қарапайым адамдар екенін нақтылайды. Ол бұл позицияны оларға деген ықыласпен қабылдамайды, бірақ «соғыс өзі оппортунизм, қорқыныш, және ең бастысы – нанымдарының нәтижесінде қарапайым адамдарды қылмыскерге айналдырды» деген пікірде. Оның ойынша, осындай адамдардың шығу тегі мен жағдайларын түсінбестен, оларды қылмыскерлер ретінде қарастыру оларды ешқашан қосыла алмайтын жаңа топқа бөледі. Осының салдарынан, олар өздерінің, көршілерінің немесе әріптестерінің мұндай әрекеттерге баруы мүмкін емесіне сенуден бас тартады. Көптеген қылмыскерлер өздерін қылмыскер емес, батыр деп есептейді және тек «қолға түсіп қалғанына немесе алданып тапсырғанына» өкінеді. Бұл аргумент саяси теоретик Ханна Арендттің «Зұлымдықтың тривиальдығы» туралы тезисімен үйлеседі. Кітап Гаагадағы Схевенинген түрмесінде айыпталған соғыс қылмыскерлерінің ерекше қатар өмір сүруі туралы айта отырып аяқталады. Барлық деңгейдегі қатыгездік жасаған адамдарды ұстағанмен, Слободан Милошевичті алғаш рет «ұстау бөліміне» әкелген кезде тек бір ғана оқиға тіркелді. Оған қарамастан, сотталғандардың көпшілігі ұлттық және этникалық қарамастан, бауырластық пен достыққа негізделген одақтар құрды. «Бөлімнің» ирландтық директоры Тимоти МакФадден айыпталғандардың кінәлі деп танылғанша күнәсіз саналатынын, сондықтан олар Еуропадағы және мүмкін, әлемдегі басқа түрмелерге қарағанда жақсы жағдайларда ұсталатынын мәлімдейді.

Халықтың пікірлері

The Guardian газетінің Мелисса Бенн Дракуличті, "соғыстың қасіреттері" аяқталғаннан кейін осы тарихи оқиғаларды осыншалықты ерте қайта қарастырғаны үшін "ерекше моральдық батылдық көрсеткенімен" жоғары бағалайды. Бенн Дракуличтің егжей-тегжейлілігінің жоғары деңгейі мен моральдық беймәлімдікті шешудегі шеберлігін жақсы бағалайды.

Академиялық шолулар

Дженс Беккер, Шығыс Еуропадағы еңбек және әлеуметтік мәселелер журналындағы шолуында, Дракуличтің югославиялық ретіндегі жеке тарихының оның кітабындағы талқылауларға қажетті контексті қосатынын атап өтеді. Бекер әсіресе Дракуличтің соғыстың қалай басталғанын, ұлтшылдықтың қалай дамығанын, біртұтас ортада өскендей сезінген буынның қалай өзгергенін және соғыс қылмыскерлері деп айыпталған адамдардың өз елдерінде неліктен батырлар ретінде қарастырылатынын зерттей білуін жоғары бағалайды. Дракулич егжей-тегжейлі аяқталған тарихтар мен соғыс кезеңіндегі оқиғаларды зерттеу арқылы қылмыскерлерді адамдық тұрғыдан жақсырақ түсінуге мүмкіндік алады. Атап айтқанда, Милошевичті зерттеуде Дракулич "ақылға қонымды бейне жасап, оның қасіретті бейнесінен айырады", осылайша оның саяси немесе соғыс кезеңіндегі өмірімен ғана шектелмейтін толыққанды суреттейді.