Кіріспе

Американдық антрополог Энн МакКай Чэпман (27 қаңтар 1922 - 12 маусым 2010) – франко-американдық этнограф, Мезоамерика халықтарын зерттеген, бірнеше кітап жазған, фильмдерге бірлесіп түскен және Орталық Американың Солтүстік Үшбұрышынан Оңтүстік Америкадағы Хорн мүйісіне дейінгі аймақтағы сирек тілдердің дыбыс жазбаларын жасаған.

Өмір және мансап

Энн МакКей Чэпман 1922 жылы Лос-Анджелесте дүниеге келді. 1940 жылы Мексикаға кетіп, Мехикодағы Escuela Nacional de Antropología e Historia (ENAH) -ға оқуға түсті. ENAH-да Чапман Пол Кирхофф, Вигберто Хименес Морено және Мигель Коваррубиаспен бірге оқыды. Коваррубиастың еңбегінен шабыт алған Чапман және оның әріптестері антропология мен саясат туралы мақалалармен өнерді біріктіретін "Антропос" журналын шығарды. Тек екі басылым ғана жарық көрді, екеуі де 1947 жылы, ресурстардың шектеулі болуына байланысты. Чапман өзінің алғашқы этнографиялық далалық жұмысын студенттік шағында Мексиканың Чиапас штатындағы майя қауымдастықтарында – алдымен Сол Такстың басқаруындағы Цельтальдер арасында, кейіннен Альфонсо Вилла Рохастың басқаруындағы Цозильдер арасында жүргізді. Ақырында ол 1951 жылы ENAH-дан антропология бойынша магистрлік дәрежесін алды; оның "La Guerra de los Aztecas contra los Tepanecas" атты магистрлік диссертациясы Клаузевицтің соғысқа қатысты теорияларын тепанекалардың XV ғасырдың басында өз тәуелсіздігін алу үшін ацтектерге жеңілуін талдау үшін пайдаланды. Чапман 1950-ші жылдары АҚШ-қа оралып, 1958 жылы Нью-Йорктегі Колумбия университетінде антропология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Оның диссертациясы "Тропикалық орман тайпаларының Мезоамериканың оңтүстік шекарасындағы тарихи талдауы" деп аталды. Колумбияда жүргенде ол Конрад Аренсбергпен бірге оқыды және 1953 жылдан 1955 жылға дейін Карл Поланьидің көмекшісі болып жұмыс істеді. Тағы бір профессор Уильям Дункан Стронг Гондурастағы толупан (джикаке) халқымен таныстырды. Фулбрайт қоры мен Адамды зерттеу жөніндегі ғылыми-зерттеу институты (RISM) қаржылай қолдау көрсеткеннен кейін, Чэпман 1955 жылы Гондурастағы Монтаня-де-ла-Флордағы толупандар арасында далалық жұмысын бастады. 1960 жылға дейін ол жыл сайын бірнеше айға зерттеулер үшін қайтып келетін, бірақ өмірінің қалған бөлігінде қоғамдастықпен қарым-қатынасын сақтады. Далалық жұмыста Чапман негізінен Альфонсо Мартинеспен жұмыс істеді. Оның көмегімен Чапман толупан ауызекі дәстүрі мен әлеуметтік ұйымдастырылуын зерттей алды, сондай-ақ қауымдастықтың егжей-тегжейлі шежірелерін жасады. Оның зерттеулері ақырында 1978 жылы жарық көрген "Les Enfants de la Mort: Univers Mythique des Indiens Tolupan (Jicaque)" атты кітапқа әкелді; 1992 жылы "Жануарлардың шебері: Гондурас толпаны үндістерінің ауызша дәстүрі" деген атпен қайта қаралған ағылшынша мәтін жарық көрді. Альфонсо Мартинес 1969 жылы қызылшадан қайтыс болды. Чэпмен 1965-1966 жылдардан бастап және 1980-жылдары жалғасқан Гондурастағы Ленкалар арасында этнографиялық зерттеулер жүргізді. Оның жұмысы Кирхоффтың "мәдени аумақтар", әсіресе Мезоамерика туралы талдауларын жалғастырды. Ол Кирхоффтың ленкаларды мезоамерикалық топ деп санауға болатынына қатысты күмәнын шешуге тырысты, ақыр соңында бұл мәселені 1978 жылы жарияланған "Los Lencas de Honduras en el siglo XVI" атты мақаласында оң шешімін тапты. Сонымен қатар, 1985-86 жылдары ол Ленканың ритуалдары мен дәстүрлерін зерттеудің екі томдық кітабын жариялады. Чэпмен көптеген маңызды антропологиялық мәселелер бойынша жазды; мүмкін оның отындықтарға қатысты ең маңызды жұмысы "Drama and Power in a Hunting Society: The Selk'nam of Tierra del Fuego" (1981). Сондай-ақ, ол "La Isla de los Estados en la prehistoria: Primeros datos arqueológicos" (1987, Буэнос-Айрес), "El Fin de Un Mundo: Los Selk'nam de Tierra del Fuego" (1990, Буэнос-Айрес) және "Cap Horn 1882 1883: Rencontre avec les Indiens Yahgan" (1995, Париж) атты кітаптың үш тарауын жазды. Бұл кітапта француз экспедициясының мүшелері түсірген көптеген суреттер бар. Ол сондай-ақ Яхган тайпасының мүшелерінің өмірі туралы "Яхгандарға тағзым: Отын жері мен Хорн түбегінің соңғы үндістері" (1990) атты фильм түсірді, ол Нью-Йорктегі Халықаралық кино және телефестивальдің финалисі болды. Кейіннен ол "Хайн: Селькнамның бастамашылық рәсімі" және "Әлемнің соңы: От елі Селькнам" атты кітаптарды жазды. 2004 жылы Чэпман "El fenómeno de la canoa yagán" (Universidad Marítima de Chile, Viña del Mar) және 2006 жылы "Darwin in Tierra del Fuego" мен "Lom: amor y venganza, mitos de los yámana" атты кітаптарын жариялады. Оның соңғы кітабы "Еуропалық кездесулер Ямана халқымен, Дарвинге дейін және одан кейін" (2010, Нью-Йорк, Кембридж университетінің баспасы) деп аталады. Ол Чилидің Кейп-Хорн аймағында 1578 жылдан 2000 жылға дейін жергілікті халық, кемешілер, миссионерлер және басқа да еуропалықтар ойнаған драмалардың баяндамасы. Өмірінің соңына қарай Чэпман негізінен Буэнос-Айресте тұрып, сол жерде жұмыс істеді және жазды. Чапман 2010 жылы 12 маусымда Париж ауруханасында 88 жасында қайтыс болды.

Марапаттар

Құрметті доктор. Магеллан университеті, Пунта-Аренас, Чили (2003)
Жозе Сесилио дель Валле ордені, Кабальеро дәрежесі. Гондурас Сыртқы істер министрлігі, Тегусигальпа, сондай-ақ Гондурас Антропология және тарих институты мен Гондурас университетінің басқа да наградалары, негізінен Монтаня-де-ла-Флор Толупа халқы және Интибука Ленка халқымен жұмысы үшін (2005)
Габриэла Мистраль оқу-мәдени ордені, Комендадор дәрежесі. Чили Білім министрлігімен берілген (2005)