Қаржылық дағдарыстар мен активтердің құнсыздануы

Кіріспе

Қаржы активтерінің номиналдық құнының үлкен бөлігін кенеттен жоғалту жағдайы

Қаржылық дағдарыс – белгілі бір қаржы активтерінің номиналдық құнының үлкен бөлігін кенеттен жоғалтуға алып келетін жағдайлардың кез келгені. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында көптеген қаржы дағдарыстары банктік паникамен байланысты болды, ал көптеген экономикалық төмендеулер осы паникалармен бірге келді. Қаржы дағдарысы деп аталатын басқа жағдайларға қор нарығының құлдырауы, басқа қаржылық көпіршіктердің жарылуы, валюта дағдарыстары және мемлекеттік дефолттар жатады. Қаржы дағдарысы қағаз байлықтың жоғалуына тікелей себеп болады, бірақ міндетті түрде нақты экономикада маңызды өзгерістерге әкелмейді (мысалы, 17-шы ғасырдағы әйгілі лаләгүл маниясы көпіршігінен туындаған дағдарыс). Көптеген экономистер қаржы дағдарыстарының қалай дамитынын және олардан қалай алдын алуға болатынын түсіндіретін теориялар ұсынды. Бірлескен пікір жоқ және қаржы дағдарыстары белгілі бір уақыт аралығында қайталанып тұрады. Дегенмен, экономикалық (және басқа қолданбалы қаржы салаларының) тұрақты ерекшелігі – қаржы дағдарыстарын болжау және болдырмау мүмкін еместігі. Бұл шындық экономика және қолданбалы қаржы саласында не белгілі және не білуге болады (яғни, эпистемология) деген сұрақ тудырады. Экономикалық ойлау, модельдер мен деректердегі бірегей, нақты анықталған себептік байланыстардың болуы, қаржы дағдарыстарының неліктен жиі туындайтынын және олардан қашып құтылудың қиындығын түсіндіруге көмектеседі деген пікір бар.

Банктік дағдарыс

Банк салымдарының кенеттен көптеп ұсталған жағдайы банкке шабуыл деп аталады. Банктер алған ақшаның басым бөлігін салымдар ретінде бере алады (бөлшек резервтік банктік жүйеге қараңыз), сондықтан салымдар кенеттен талап етілсе, барлық салымдарды жылдам қайтару қиын. Сондықтан, шабуыл банкты төлемсіз жағдайға түсіреді, нәтижесінде клиенттер салымдарын жоғалтады, егер олар салымдарды сақтандырумен қамтылмаса. Банк шабуылдары кеңінен таралған жағдай жүйелік банктік дағдарыс немесе банктік үрей деп аталады. Банк шабуылдарының мысалдары: 1931 жылы АҚШ банкіне жасалған шабуыл және 2007 жылы Northern Rock банкіне жасалған шабуыл. Банктік дағдарыстар көбінесе тәуекелді несие беру кезеңдерінен және одан туындаған несиелердің қайтарылмауынан кейін пайда болады.

Валюталық дағдарыс

Валюталық дағдарыс, сондай-ақ девальвациялық дағдарыс деп аталады, әдетте қаржылық дағдарыстың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Kaminsky және басқалар (1998) мысалы, валюталық дағдарысты валюта бағамының айлық проценттік құнсыздануы және валюталық резервтердің айлық проценттік төмендеуі орташа көрсеткіштен үш стандартты ауытқудан артық болған кезде туындайды деп анықтайды. Frankel және Rose (1996) валюталық дағдарысты кем дегенде 25% номиналды құнсыздану ретінде анықтайды, бірақ ол құнсыздану қарқынының кем дегенде 10% өсуі ретінде де қарастырылады. Жалпы алғанда, валюталық дағдарыс – бұл валюта нарығының қатысушылары белгіленген валюта бағамының құлауға жақын екенін сезінген кезде туындайтын жағдай, бұл құлауға қарсы спекуляцияларға алып келіп, құнсыздануды жеделдетеді және мәжбүрлейді. Көпіршік болған жағдайда, активтер бағасының құлау қаупі бар: нарық қатысушылары басқалар сатып ала беретініне сенгенше ғана сатып алуды жалғастырады, ал көптеген адамдар сатуды шешкенде баға төмендейді. Дегенмен, активтің бағасы оның нақты құнымен сәйкес келе ме екенін болжау қиын, сондықтан көпіршіктерді сенімді түрде анықтау өте қиын. Кейбір экономистер көпіршіктер мүлдем немесе сирек болатынын айтады. Акциялар және басқа да активтер бағасының көпіршіктерінің (немесе болжамдағы көпіршіктерінің) және құлауларының мәшһүр мысалдарына 17 ғасырдағы голландтық лала маниясы, 18 ғасырдағы Оңтүстік теңіз көпіршігі, 1929 жылғы Уолл-стрит құлдырауы, 1980-жылдардағы жапондық жылжымайтын мүлік көпіршігі және 2006–2008 жылдардағы АҚШ тұрғын үй рыногының құлдырауы жатады. 2000-жылдары жылжымайтын мүлік көпіршігі пайда болды, онда тұрғын үй бағасы актив ретінде айтарлықтай өсті.

Халықаралық қаржы дағдарысы

Белгілі бір валюта бағамын сақтап тұратын ел, төлем балансының тұрақты емес дефицитіне байланысты валютасын кенеттен құнсыздатуға мәжбүр болса, бұл валюталық дағдарыс немесе төлемдер балансы дағдарысы деп аталады. Егер мемлекет өзінің мемлекеттік қарызын төлей алмаса, бұл мемлекеттік дефолт деп аталады. Құнсыздандыру мен дефолт үкіметтің қалауынша қабылданатын шешімдері болуы мүмкін, бірақ көбінесе бұл инвесторлардың көңіл-күйінің өзгеруі салдарынан туындайтын, капитал ағынының кенеттен тоқтауына немесе капиталдың кенеттен қашуына әкелетін жағдай ретінде қарастырылады. Еуропалық валюталық механизмге қатысқан бірнеше валюта 1992-1993 жылдары дағдарысқа ұшырап, олардан шығуға немесе құнын төмендетуге мәжбүр болды. 1997-1998 жылдары Азияда тағы бір валюталық дағдарыс болды. Латын Америкасының көптеген елдері 1980 жылдардың басында өздерінің қарыздары бойынша дефолт жасайды. 1998 жылғы Ресейдегі қаржы дағдарысы рубльдің құнсыздануына және ресейлік мемлекеттік облигациялардың дефолтына әкеп соқты.

Кең экономикалық дағдарыс

Екі немесе одан көп тоқсанға созылатын ЖІӨ-нің теріс өсуі рецессия деп аталады. Ерекше ұзаққа созылған немесе ауыр рецессия депрессия деп аталуы мүмкін, ал ұзақ уақыт бойы баяу, бірақ міндетті түрде теріс емес өсімді кейде экономикалық тұрақтап қалу деп атайды. Кейбір экономистер көптеген рецессиялардың басым бөлігі қаржы дағдарыстарынан туындағанын айтады. Маңызды мысал – көптеген елдерде банктерге шабуылдар мен қор нарығының құлауынан бастау алған Ұлы депрессия. Субпрайм ипотекалық дағдарысы және әлемдегі басқа да жылжымайтын мүлік көпіршіктерінің жарылуы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылы АҚШ-та және бірқатар басқа елдерде рецессияға әкелді. Кейбір экономистер қаржы дағдарыстары рецессияның салдарынан туындайды деп санайды, тіпті қаржы дағдарысы рецессияны бастайтын бастапқы соққы болса да, рецессияны ұзартуда басқа факторлар маңыздырақ болуы мүмкін. Атап айтқанда, Милтон Фридман мен Анна Шварц 1929 жылғы құлаумен және 1930 жылдардағы банктердегі үреймен байланысты бастапқы экономикалық төмендеу, егер Федералдық резервтің ақша-кредит саясатындағы қателіктермен күшейтілмегенде, ұзаққа созылған депрессияға айналмас еді деген пікірді айтты, бұл позицияны Бен Бернанке де қолдайды.

Қаржы нарықтарындағы стратегиялық өзара толықтыру

Көп жағдайда сәтті инвестиция үшін әрбір инвестор қаржы нарығында басқа инвесторлардың не істейтінін болжауға тиіс екені байқалады. Рефлексивтілік – себеп пен салдар арасындағы әлеуметтік жүйелерде жиі кездесетін айналма байланыстарды және қаржы нарықтарындағы өзін-өзі сілтемелеу қасиетін білдіреді. Джордж Сорос қаржы дағдарыстарына қатысты рефлексивтілік парадигмасын қолдаушы болды. Сол сияқты, Джон Мейнард Кейнс қаржы нарығын сұлулық байқауы сияқты ойынмен салыстырды, онда әрбір қатысушы басқа қатысушылардың қай модельді ең әдемі деп есептейтінін болжауға тырысады. Сонымен қатар, көптеген жағдайларда инвесторлар өз таңдауларын үйлестіруге мүдделі. Мысалы, егер біреу басқа инвесторлар жапон иенасын белсенді түрде сатып алуға ниеттенетінін ойласа, иенаның құны өседі деп күтуі мүмкін, демек, иена сатып алуға ынталанады. Сол сияқты, IndyMac Bank-тегі салымшылардың басқалары ақшаларын шығарып алады деп күтетін салымшы банк төңкерілуі мүмкін деп күтуі мүмкін, сондықтан ол да ақшасын шығаруға мүдделі. Экономистер басқалардың стратегиясын қайталауға деген ынтаны стратегиялық толықтыру деп атайды. Егер адамдар немесе компаниялар басқалардан күткен нәрсені жасауға жеткілікті ынталы болса, өзін-өзі орындалатын болжамдар пайда болуы мүмкін деп айтылады. Мысалы, егер инвесторлар иенаның құны өседі деп күтсе, бұл оның құнының өсуіне себеп болуы мүмкін; егер салымшылар банк төңкерілуін күтсе, бұл банк төңкерілуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан қаржы дағдарыстары кейде инвесторлардың қандай да бір институттан немесе активтен бас тартуымен сипатталады, себебі олар басқалардың да солай ететінін күтеді. Рефлексивтілік қаржы экономикасы мен эмпирикалық қаржының барлық салаларында қалыпты қабылданатын эпистемиялық нормаларға қарсы тұрады.

Белгісіздік пен үйір жүріс-тұрысы

Көптеген қаржы дағдарыстарын талдаулар білімнің жетіспеуі немесе адам ойлауының кемшіліктерінен туындайтын инвестициялық қателіктердің маңызды рөлін көрсетеді. Мінез-қаржы экономикалық және сандық қорытындылар жасаудағы қателерді зерттейді. Психолог Торбьорн К.А. Элиязон да өзінің "экопатия" тұжырымында экономикалық ойлаудың сәтсіздіктерін талдады. Тарихшылар, әсіресе Чарльз П. Киндлбергер, дағдарыстардың көбінесе инвесторлардың күтулерін "ығыстыру" деп атаған, жаңа қаржылық мүмкіндіктер ұсынатын маңызды қаржылық немесе техникалық жаңарулардан кейін көп ұзамай болатынын көрсетті. Ерте мысалдарға 1720 жылғы Оңтүстік теңіз және Миссисипи көпіршіктері жатады, онда компания акцияларына инвестиция салу идеясы әлі жаңа және беймәлім болған, сондай-ақ жаңа электр және көлік технологияларын енгізуден кейін болған 1929 жылғы құлдырау. Соңғы кезде көптеген қаржы дағдарыстары қаржылық реттеуді жеңілдетуден туындаған инвестициялық ортадағы өзгерістерден кейін орын алды, ал 2001 жылғы дотком көпіршігінің құлдырауы, ықтимал, Интернет технологиясына қатысты "ақылға сыймас құштарлықпен" басталды. Жаңа техникалық және қаржылық жаңарулармен таныс болмау инвесторлардың кейде активтердің құнын тым жоғары бағалауын түсіндіруге көмектеседі. Сонымен қатар, егер жаңа активтер класына алғаш инвестиция салғандар (мысалы, "дотком" компанияларының акциялары) басқа инвесторлар жаңару туралы білгенде (мысалы, Интернет әлеуеті туралы білгенде) активтердің құны өскенде пайда тапса, онда олардың үлгісін көргендер көбірек болуы мүмкін, олар ұқсас пайда табу үмітімен сатып алуға асығып, бағаны одан да жоғары көтереді. Егер мұндай "топтық мінез-құлық" бағаларды активтердің нақты құнынан асырып тіктейтін болса, құлдырау сөзсіз болуы мүмкін. Егер қандай да бір себеппен баға қысқа мерзімге төмендеп, инвесторлар одан әрі пайда табудың кепілі жоқ екенін түсінсе, онда бұл спираль кері қайтуы мүмкін, бағаның төмендеуі сатуды күшейтеді, бұл бағаның төмендеуін одан әрі күшейтеді.

Регламенттік кемшіліктер

Үкіметтер қаржы секторын реттеу арқылы қаржы дағдарыстарын жоюға немесе жеңілдетуге тырысты. Регламенттің басты мақсаттарының бірі – ашықтық: стандартталған есеп беру процедуралары бойынша жүйелі түрде есеп беруді талап ету арқылы институттардың қаржылық жағдайын жария ету. Регуляцияның тағы бір мақсаты – резервтік талаптар, капитал талаптары және кредиттік рычагтардың (левередж) басқа да шектеулері арқылы институттардың шарттық міндеттемелерін орындау үшін жеткілікті активтерге ие болуын қамтамасыз ету. Кейбір қаржылық дағдарыстар жеткіліксіз реттеуге байланысты болды және қайталануын болдырмау үшін реттеуге өзгерістер енгізуге әкелді. Мысалы, Халықаралық валюта қорының бұрынғы басқарушы директоры Доминик Стросс-Кан 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысын «қаржы жүйесінде, әсіресе АҚШ-та, шамадан тыс тәуекелге қарсы күзетудің нормативтік сәтсіздіктеріне» кінәлады. Сондай-ақ, New York Times газеті несиелік дефолт своптарының дерегуляциясын дағдарыстың бір себебі ретінде атап өтті. Алайда, шамадан тыс реттеу де қаржылық дағдарыстың мүмкін себебі ретінде айтылды. Атап айтқанда, Базель II келісімі банктерден тәуекелдер көтерілген кезде өз капиталын көбейтуді талап етуі сынға алынды, бұл олардың несие беруді дәл капитал жетіспеген кезде азайтуына әкелуі мүмкін, бұл қаржы дағдарысын күшейтуі мүмкін. Халықаралық реттеушілік конвергенция реттеушілердің бірінен-бірі үйренуі, нарықтың бірінен-бірі үйренуін тереңдету (жоғарыда талқыланды) және осылайша жүйелік тәуекелді арттыру тұрғысынан қарастырылды. Осы тұрғыдан алғанда, әртүрлі реттеушілік режимдерді сақтау – қорғау шарасы болар еді. Алдамшылық кейбір қаржы институттарының құлдырауына себеп болды, өйткені компаниялар салымшыларды өздерінің инвестициялық стратегиялары туралы жалған мәлімдемелермен алдады немесе алынған табысты жымқырып алды. Мысалы, 20 ғасырдың басында Бостондағы Чарльз Понцидің алаялығы, 1994 жылы Ресейдегі MMM инвестициялық қорының құлдырауы, 1997 жылғы албандық лотереялық көтеріліске әкелген алаялықтар және 2008 жылы Madoff Investment Securities құлдырауы. Қаржы институттарына үлкен шығын келтірген көптеген алаяқ саудагерлер өз саудаларын жасыру үшін алаяқтық әрекеттер жасады деп айыпталды. Ипотекалық несиелерді қаржыландырудағы алаяқтық 2008 жылғы субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысының бір себебі ретінде де қарастырылды; 2008 жылғы 23 қыркүйекте үкіметтік шенеуніктер ФБР ипотекалық несиелерді қаржыландыру компаниялары Fannie Mae және Freddie Mac, Lehman Brothers және American International Group сақтандыру компаниясының алаяқтықтарын тексеріп жатқанын мәлімдеді. Сондай-ақ, көптеген қаржы компаниялары өздерінің басшылары сенімгерлік міндеттерін орындамағандықтан құлдырады деген пікір де бар.

Governments have attempted to eliminate or mitigate financial crises by regulating the financial sector. One major goal of regulation is transparency: making institutions' financial situations publicly known by requiring regular reporting under standardized accounting procedures. Another goal of regulation is making sure institutions have sufficient assets to meet their contractual obligations, through reserve requirements, capital requirements, and other limits on leverage. Some financial crises have been blamed on insufficient regulation, and have led to changes in regulation in order to avoid a repeat. For example, the former Managing Director of the International Monetary Fund, Dominique Strauss Kahn, has blamed the financial crisis of 2007–2008 on 'regulatory failure to guard against excessive risk taking in the financial system, especially in the US'. Likewise, the New York Times singled out the deregulation of credit default swaps as a cause of the crisis. However, excessive regulation has also been cited as a possible cause of financial crises. In particular, the Basel II Accord has been criticized for requiring banks to increase their capital when risks rise, which might cause them to decrease lending precisely when capital is scarce, potentially aggravating a financial crisis. International regulatory convergence has been interpreted in terms of regulatory herding, deepening market herding (discussed above) and so increasing systemic risk. From this perspective, maintaining diverse regulatory regimes would be a safeguard. Fraud has played a role in the collapse of some financial institutions, when companies have attracted depositors with misleading claims about their investment strategies, or have embezzled the resulting income. Examples include Charles Ponzi's scam in early 20th century Boston, the collapse of the MMM investment fund in Russia in 1994, the scams that led to the Albanian Lottery Uprising of 1997, and the collapse of Madoff Investment Securities in 2008. Many rogue traders that have caused large losses at financial institutions have been accused of acting fraudulently in order to hide their trades. Fraud in mortgage financing has also been cited as one possible cause of the 2008 subprime mortgage crisis; government officials stated on 23 September 2008 that the FBI was looking into possible fraud by mortgage financing companies Fannie Mae and Freddie Mac, Lehman Brothers, and insurer American International Group. Likewise it has been argued that many financial companies failed in the because their managers failed to carry out their fiduciary duties.

Ауру жұқтыру

Жұқпалы ауру дегеніміз – қаржы дағдарысының бір мекемеден екіншісіне таралу мүмкін екендігі, мысалы, банктерге шабуыл бірнеше банктерден көптеген басқа банктерге, немесе бір елден екіншісіне, мысалы, валюта дағдарысы, мемлекеттік қарыз бойынша төлемді тоқтату немесе қор нарығының құлдырауы елдер арасында тараған кезде туындайтын жағдай. Егер бір қаржы институтының банкроттығы көптеген басқа институттардың тұрақтылығына қауіп төндірсе, онда бұл жүйелік тәуекел деп аталады. Чарльз Рид көрсеткендей, осы процестің қазіргі заманғы нұсқасы – "Кері сауда" (Carry Trade), қараңыз: "Кері сауда (инвестиция)".

Рецессиялық әсерлер

Кейбір қаржы дағдарыстары 1987 жылғы Уолл-стрит құлауы сияқты қаржы секторының шегінен тыс жерде аз әсер етеді, бірақ басқа дағдарыстар экономиканың қалған бөлігіндегі өсімді төмендетуге себеп болды деп саналады. Қаржы дағдарысының экономиканың қалған бөлігіне төмендеу әсерін тигізуінің себептерін түсіндіретін көптеген теориялар бар. Осы теориялық идеялардың ішінде "қаржылық үдеткіш", "сапаға қашып кету", "ликвидтікке қашып кету" және Киётаки-Мур моделі бар. Валюта дағдарыстарының кейбір "үшінші буын" модельдері валюта және банк дағдарыстарының бірлесіп рецессияға қалай алып келуі мүмкін екенін қарастырады.

Австриялық теориялар

Австрия мектебінің экономистері Людвиг фон Мизес және Фридрих Хайек 1912 жылы жарық көрген Мизестің «Ақша және несие» теориясынан бастап бизнес айналымын талқылады.

Марксистік теориялар

Әлемдік экономикада 20 және 50 жылдық циклмен қайталап келетін ірі депрессиялар Жан-Шарль Леонард де Сисмондидің (1773–1842) классикалық саяси экономиканың сұраныс пен ұсыныс арасындағы тепе-теңдік туралы қағидасын сынға алып, дағдарыс туралы алғашқы теориясын ұсынғаннан бері зерттеулер нысаны болып келді. Экономикалық дағдарыс теориясын дамыту Карл Маркстің есейген туындыларындағы тұрақты және қайта оралатын түйінге айналды. Маркстің пайданың төмендеу тенденциясы туралы заңы Джон Стюарт Миллдің «Пайданың ең төменгі деңгейге қарай ұмтылу тенденциясы» (Саяси экономика қағидалары, IV кітап, IV тарау) талқылауының көптеген ерекшеліктерін сіңірді. Бұл теория – пайданы орталықтандыруға қарай дамып отырған үрдістің салдары. Капиталистік жүйеде табысты жұмыс істейтін кәсіпорындар өз жұмыскерлеріне (жалақы түрінде) олар өндірген тауарлардың құнынан кем ақша төлейді (яғни, өнімдер сатылған сомасы). Бұл пайда алдымен кәсіпкерлікке жасалған бастапқы инвестицияны өтеуге жұмсалады. Алайда, ұзақ мерзімді перспективада, барлық табысты жұмыс істейтін кәсіпорындардың бірлескен экономикалық қызметін қарастырғанда, халықтың көп бөлігіне (жұмыскерлерге) өндірілген барлық тауарларды сатып алуға жеткілікті ақшадан кемірек ақша (жалақы түрінде) қайтарылатыны анық көрінеді. Сонымен қатар, нарықтар үшін бәсекелестік процесінде кәсіпорындардың кеңеюі тауарлардың артық болуына және олардың бағасының жалпы төмендеуіне алып келеді, бұл пайданың төмендеу тенденциясын одан әрі күшейтеді. Бұл теорияның күшінде болуы екі негізгі факторға байланысты: біріншіден, мемлекеттің табысқа салған салығы мен оны халыққа әлеуметтік жәрдемақы, отбасылық қолдау, денсаулық сақтау және білім беру арқылы қайтару деңгейі; екіншіден, халықтың инвесторлар/кәсіп иелері емес, жұмыскерлер құрайтын үлесі. Қазіргі заманғы экономикалық секторларға, мысалы, әуе тасымалы, әскери өнеркәсіп немесе химия өндірісіне ену үшін қажетті едәуір капиталдық шығындарды ескере отырып, бұл секторларға жаңа кәсіпорындардың енуі өте қиын және олар азайып бара жатқан бірнеше қолда шоғырланған. Эмпирикалық және эконометриялық зерттеулер әлемдік жүйелер теориясы және Николай Кондратьев пен 50 жылдық Кондратьев толқындары туралы пікірталас аясында жалғасуда. Әлемдік жүйелер теориясының көрнекті өкілдері, мысалы, Андре Гундер Франк және Имманюэль Валлерштейн, әлемдік экономика қазіргі кезде бетпе-бет келіп тұрған құлдырау туралы үнемі ескертіп келді. Әлемдік жүйелер зерттеушілері мен Кондратьев циклының зерттеушілері Вашингтон консенсусына бағытталған экономистердің 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін басталған ұзақ экономикалық циклдің соңында дамыған өнеркәсіптік елдердің қалыптасқан және қазіргі кезде бетпе-бет келіп тұрған қауіп-қатерлерін түсінбегенін жиі айтады.

Recurrent major depressions in the world economy at the pace of 20 and 50 years have been the subject of studies since Jean Charles Léonard de Sismondi (1773–1842) provided the first theory of crisis in a critique of classical political economy's assumption of equilibrium between supply and demand. Developing an economic crisis theory became the central recurring concept throughout Karl Marx's mature work. Marx's law of the tendency for the rate of profit to fall borrowed many features of the presentation of John Stuart Mill's discussion Of the Tendency of Profits to a Minimum (Principles of Political Economy Book IV Chapter IV). The theory is a corollary of the Tendency towards the Centralization of Profits. In a capitalist system, successfully operating businesses return less money to their workers (in the form of wages) than the value of the goods produced by those workers (i. e. the amount of money the products are sold for). This profit first goes towards covering the initial investment in the business. In the long run, however, when one considers the combined economic activity of all successfully operating business, it is clear that less money (in the form of wages) is being returned to the mass of the population (the workers) than is available to them to buy all of these goods being produced. Furthermore, the expansion of businesses in the process of competing for markets leads to an abundance of goods and a general fall in their prices, further exacerbating the tendency for the rate of profit to fall. The viability of this theory depends upon two main factors: firstly, the degree to which profit is taxed by government and returned to the mass of people in the form of welfare, family benefits and health and education spending; and secondly, the proportion of the population who are workers rather than investors/business owners. Given the extraordinary capital expenditure required to enter modern economic sectors like airline transport, the military industry, or chemical production, these sectors are extremely difficult for new businesses to enter and are being concentrated in fewer and fewer hands. Empirical and econometric research continues especially in the world systems theory and in the debate about Nikolai Kondratiev and the so called 50 years Kondratiev waves. Major figures of world systems theory, like Andre Gunder Frank and Immanuel Wallerstein, consistently warned about the crash that the world economy is now facing. World systems scholars and Kondratiev cycle researchers always implied that Washington Consensus oriented economists never understood the dangers and perils, which leading industrial nations will be facing and are now facing at the end of the long economic cycle which began after the oil crisis of 1973.

Минскийдің теориясы

Хайман Мински жабық экономикаға ең қолайлы посткейнстік түсіндірме ұсынды. Оның теориясы бойынша, қаржылық осалдық – кез келген капиталистік экономиканың қалыпты ерекшелігі. Осалдық деңгейі жоғары болса, қаржылық дағдарыс қаупі де артады. Талдауын жеңілдету үшін Мински фирмалардың тәуекелге қатысты көзқарасына сәйкес таңдауы мүмкін үш қаржыландыру тәсілін анықтайды: хедж-қаржы, спекулятивтік қаржы және Понци-қаржы. Понци-қаржы ең көп осалдыққа әкеледі. Хедж-қаржылауда кіріс ағыны әрбір кезеңдегі қаржылық міндеттемелерді, негізгі сомасы мен қарыз бойынша сыйақысын қоса алғанда, толығымен жабуы тиіс. Спекулятивтік қаржылауда фирма қарызды үнемі қайта алуға мәжбүр, себебі кіріс ағыны тек сыйақы төлеуге ғана жетеді. Негізгі сома төленбейді. Понци-қаржылауда күтілетін кіріс ағыны тіпті сыйақыны да жабуға жетпейді, сондықтан фирма қарыз алуға немесе активтерін сатуға мәжбүр болады, тек қарызын өтеу үшін. Активтердің немесе кірістің нарықтық құны сыйақы мен негізгі соманы төлеуге жеткілікті деңгейде өседі деген үміт бар. Қаржылық осалдық деңгейімен бизнес-цикл бірге өзгереді. Рецессиядан кейін фирмалар көп қаржысын жоғалтып, ең қауіпсізі – хедж-қаржылауды таңдайды. Экономика өсіп, күтілетін пайда артқан сайын, фирмалар өздеріне спекулятивтік қаржыландыруға мүмкіндік бере алатынына сене бастайды. Бұл жағдайда олар пайданың әрдайым барлық сыйақыны жаба алмайтынын түсінеді. Бірақ, пайданың өсуіне және қарыздардың ақырында қиындықсыз қайтарылатынына сенімді. Қарыздың көбеюі инвестицияның өсуіне, ал экономиканың одан әрі дамуына әкеледі. Содан кейін қарыз берушілер де өздеріне берілген ақшаның толығымен қайтарылатынына сенімді болады. Сондықтан олар табысқа толық кепілдіксіз несие беруге дайын. Қарыз берушілер мұндай фирмалардың қарызды қайтаруда қиындыққа тап болатынын біледі. Дегенмен, олар осы фирмалардың күтілетін пайдасы өскен сайын басқа жерден қайта қаржыландыру мүмкіндігін табады деп санайды. Бұл – Понци-қаржылау. Осылайша экономикаға көп тәуекелді несиелер енгізіледі. Енді қандай да бір ірі фирманың банкротқа ұшырауы тек уақыт мәселесі. Несие берушілер экономикадағы нақты тәуекелдерді түсінеді және несие беруді оңай тоқтатады. Көптеген фирмалар қайта қаржыландыру мүмкіндігінен айырылады, ал одан да көп фирмалар банкротқа ұшырайды. Егер экономикаға қайта қаржыландыру процесін жүзеге асыру үшін жаңа ақша келмесе, нақты экономикалық дағдарыс басталады. Рецессия кезінде фирмалар қайтадан хедж-қаржылауға көшеді, сонда цикл жабылады.

Hyman Minsky has proposed a post Keynesian explanation that is most applicable to a closed economy. He theorized that financial fragility is a typical feature of any capitalist economy. High fragility leads to a higher risk of a financial crisis. To facilitate his analysis, Minsky defines three approaches to financing firms may choose, according to their tolerance of risk. They are hedge finance, speculative finance, and Ponzi finance. Ponzi finance leads to the most fragility. for hedge finance, income flows are expected to meet financial obligations in every period, including both the principal and the interest on loans. for speculative finance, a firm must roll over debt because income flows are expected to only cover interest costs. None of the principal is paid off. for Ponzi finance, expected income flows will not even cover interest cost, so the firm must borrow more or sell off assets simply to service its debt. The hope is that either the market value of assets or income will rise enough to pay off interest and principal. Financial fragility levels move together with the business cycle. After a recession, firms have lost much financing and choose only hedge, the safest. As the economy grows and expected profits rise, firms tend to believe that they can allow themselves to take on speculative financing. In this case, they know that profits will not cover all the interest all the time. Firms, however, believe that profits will rise and the loans will eventually be repaid without much trouble. More loans lead to more investment, and the economy grows further. Then lenders also start believing that they will get back all the money they lend. Therefore, they are ready to lend to firms without full guarantees of success. Lenders know that such firms will have problems repaying. Still, they believe these firms will refinance from elsewhere as their expected profits rise. This is Ponzi financing. In this way, the economy has taken on much risky credit. Now it is only a question of time before some big firm actually defaults. Lenders understand the actual risks in the economy and stop giving credit so easily. Refinancing becomes impossible for many, and more firms default. If no new money comes into the economy to allow the refinancing process, a real economic crisis begins. During the recession, firms start to hedge again, and the cycle is closed.

Банктік мектептің дағдарыс теориясы

Банктік мектептің дағдарыс теориясы әртүрлі пайыздық мөлшерлемелермен итермеленетін үздіксіз циклді сипаттайды. Ол Томас Тук, Томас Эттвуд, Генри Торнтон, Уильям Джевонс және 1844 жылғы Банк жарғысына қарсы болған бірқатар банкирлердің еңбектеріне негізделген. Цикл қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемелер төмен болған кезде басталады, бұл инвесторлардың жоғары мөлшерлемелер бар елдерде және аймақтарда жақсы кіріс іздеуіне алып келеді, нәтижесінде жоғары мөлшерлемелер бар елдерге капитал ағыны артады. Ішкі жағдайда қысқа мерзімді мөлшерлемелер ұзақ мерзімді мөлшерлемелерден асып түседі, бұл қысқа мерзімді мөлшерлемелермен алынған қарыздың ұзақ мерзімді инвестицияларға жұмсалуына және қаражатты жылдам сату мүмкін болмауына байланысты жағдайдың нашарлауына әкеледі (ұқсас механизм 2023 жылғы наурызда SVB банкінің банкроттығына себеп болды). Халықаралық деңгейде арбитраж және капитал ағынын тоқтату қажеттілігі, бұл 19 ғасырдағы алтын стандарты кезінде алтынның ағылуына және кейіннен шетелдік капиталдың ағылуына әкелді, төмен мөлшерлемелі елдердегі пайыздық мөлшерлемелерді инвестиция талған елдегі мөлшерлемелермен теңестіреді. Капитал ағыны кенеттен кері бұрылады немесе тоқтатылады, бұл инвестиция талған елдің қаражаттан қырық қалуына және қалған инвесторлардың (әдетте білімі аз адамдардың) құнсызданған активтермен қалуына әкеледі. Мөлшерлемелердің өсуіне байланысты банкроттықтар, төлемдерден бас тарту және банктердің жабылуы орын алады. Дағдарыстан кейін үкіметтер қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемелерді қайтадан төмендетіп, дағдарыстың салдарынан туған мемлекеттік қарызды өтеу құнын төмендетуге тырысады. Қорлар қайтадан жиналады, инвестициялық мүмкіндіктер ізделінеді және цикл қайтадан басталады.

Үйлестіру ойындары

Математикалық тәсілдер арқылы қаржылық дағдарыстарды модельдеу, нарық қатысушыларының шешімдері арасында жиі оң кері байланыс болатынын көрсетті (стратегиялық өзара толықтырушылыққа қараңыз). Оң кері байланыс экономикалық негіздердегі шағын өзгерістерге жауап ретінде активтер құнының күрт өзгеруі мүмкін екенін білдіреді. Мысалы, валюталық дағдарыстардың кейбір модельдері (Пол Кругманның моделі сияқты) валюта бағамының ұзақ уақыт бойы тұрақты болуы мүмкін, бірақ үкімет қаржысының немесе экономикалық жағдайлардың нашарлауына байланысты валюта сатудың күрт өсуінен кенеттен құлауы мүмкін. Кейбір теориялар бойынша, оң кері байланыс экономикада бірнеше тепе-теңдік болуы мүмкін екенін көрсетеді. Нарық қатысушылары активтерге көп инвестиция салады, себебі олар активтердің құнды болады деп күтеді. Бұл Diamond және Dybvig банктік дағдарыс моделінің негізгі аргументі, онда жинақтаушылар басқалар да шығарады деп күтіп, өз активтерін банктерден шығарады. Күрделілік ғылымына негізделген «топтық әрекет» модельдері көрсеткендей, құлаудың басты себебі сыртқы ықпал емес, нарықтың ішкі құрылымы болып табылады. «Бейімделу арқылы оқыту» немесе «бейімделу арқылы күту» модельдерінде инвесторлар толыққанды рационалды емес деп есептеледі және олардың ой-пікірлері тек соңғы тәжірибеге негізделген. Мұндай модельдерде, егер белгілі бір активтің бағасы бір кезең бойы өссе, инвесторлар оның бағасы әрқашан өседі деп сенуі мүмкін, бұл олардың сатып алуға бейімділігін арттырып, бағаны одан да жоғары көтереді. Сол сияқты, бағаның бірнеше рет төмендеуі бағаның төмендеу спираліне әкелуі мүмкін, сондықтан осы типтегі модельдерде активтер бағасының үлкен ауытқулары болуы мүмкін. Қаржы нарықтарының агенттік модельдері көбінесе инвесторлар бейімделу арқылы оқыту немесе бейімделу арқылы күту негізінде әрекет етеді деп есептейді.

Дүниежүзілік қаржы дағдарысы

Жаһандық қаржылық дағдарыс – соңғы және ең ауыр қаржылық дағдарыс болып есептеледі, сондықтан оның себептері, салдары, жауап шаралары және алынған сабақтар қазіргі қаржы жүйесі үшін ең маңызды болғандықтан, оған ерекше назар қажет.

Тарих

Атақты қаржылық дағдарыстар туралы зерттеме – Кармен Рейнхарт пен Кеннет Рогофф экономистерінің «Бұл жолы басқаша: сегіз ғасырлық қаржылық ақымақтық» еңбегі. Олар қаржылық дағдарыстар тарихының бірінші сарапшылары саналады. Осы зерттемеде олар қаржылық дағдарыстың тарихын мемлекеттік қарызды төлемеуге дейін – яғни мемлекеттік борыштар бойынша міндеттемелерді орындамауға – дейін жетеді. Мемлекеттік қарызды төлемеу 18-ғасырға дейінгі дағдарыстардың негізгі түрі болды және одан бері де жалғасып келеді, соның салдарынан жеке банктер банкротқа ұшырайды. 18-ғасырдан бергі дағдарыстар мемлекеттік және жеке қарызды төлемеуді қамтиды. Рейнхарт пен Рогофф сондай-ақ валютаның құнсыздануын және гиперинфляцияны қаржылық дағдарыстың түрлері ретінде қарастырады, себебі олар борыштың бір жақты түрде қысқартылуына (жойылғанына) әкеледі.

Жалпы көзқарастар

Уолтер Бегехот (1873), «Ломбард көшесі: Ақша нарығының сипаттамасы». Чарльз П. Киндлбергер мен Роберт Алибер (2005), «Маниялар, үрейлер және құлаулар: Қаржылық дағдарыстар тарихы» (Палгрейв Макмиллан, 2005). Гернот Колер мен Эмилио Хосе Чавес (редакторлар), «Глобализация: Сын тұрғысынан қарау» Хауппауж, Нью-Йорк: Nova Science Publishers. Самир Амин, Кристофер Чейз Данн, Андре Гундер Франк, Иммануэль Уоллерштейн еңбектерімен. Хайман П. Мински (1986, 2008), «Тұрақсыз экономиканы тұрақтандыру». Йоахим Вогт (2014), «Қорқыныш, ақымақтық және қаржылық дағдарыстар – Тарихтан алынған саяси сабақтар», UBS Center Public Papers, 2-шырақ, UBS International Center of Economics in Society, Цюрих.

Банктік дағдарыстар

Франклин Аллен мен Дуглас Гейл (2007), «Қаржы дағдарыстарын түсіну». Чарльз В. Каломирис және Стивен Х. Хабер (2014), «Fragile by Design: The Political Origins of Banking Crises and Scarce Credit», Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы. Жан Шарль Роше (2008), «Неліктен сонша көп банктік дағдарыстар болады? Банктік реттеу саясаты». Р. Гленн Хаббард, ред. (1991), «Қаржы нарықтары және қаржы дағдарыстары». Люк Лавен мен Фабиан Валенсия (2008), «Жүйелік банктік дағдарыстар: жаңа деректер базасы». Халықаралық валюта қорының 08/224 жұмыс құжаты. Томас Маруа (2012), «Мемлекеттер, банктер және дағдарыс: Мексика мен Түркиядағы дамып келе жатқан қаржы капитализмі», Эдвард Элгар баспасы, Челтенхэм, Ұлыбритания.

Соңғы халықаралық қаржы дағдарыстары

Барри Айхенгрин мен Питер Линдерт, редакторлар, (1992), Халықаралық борыш дағдарысы тарихи тұрғыда. Азиялық қаржы дағдарысынан алынған сабақтар / Ричард Карни редакторында. Нью-Йорк, Нью-Йорк : Routledge, 2009 жыл. (қатты мұқаба) (қатты мұқаба) (электрондық кітап) (электрондық кітап)
Робертсон, Джастин, 1972– АҚШ-тың Азиямен экономикалық қатынастары : дағдарыстың саяси экономикасы және жаңа бизнес субъектілерінің өркендеуі / Джастин Робертсон. Абингдон, Оксон ; Нью-Йорк, Нью-Йорк : Routledge, 2008. (қатты мұқаба) (электрондық кітап)